मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

[पृष्ठम् १२०]

१२० | मध्यमशास्त्रे | [ १५.११-
यत् स्वभावेन अस्तीत्युच्यते, स्वभावस्यानपायित्वान्न तत् कदाचिदपि नास्तीति, एवं
भावस्यास्तित्वाभ्युपगमे सति शाश्वतदर्शनापद्यते । पूर्वं च वर्तमानावस्थायां भावस्वरूपमभ्युपेत्य
इदानीं तन्निष्टत्वानास्तीति पश्चादभ्युपगच्छतः उच्छेददर्शनं प्रसज्यते । यस्य तु भावस्वभाव एव
नोपपद्यते, न तस्य शाश्वतोच्छेददर्शनप्रसङ्गः, भावस्वभावानुपलम्भात् ॥
ननु च भावानां स्वभावो नास्तीत्यभ्युपगच्छतो मा भूद्भावदर्शनाभावाच्छाश्वतदर्शनम्,
उच्छेददर्शनं तु नियतं प्रसज्यते इति । नैवमभावदर्शनं भवति । यो हि पूर्वं भावस्वभावमभ्युपेत्य
पश्चात् तन्निवृत्तिमालम्बते, तस्य पूर्वोपलब्धस्वभावापवादात् स्यादभावदर्शनम् । यस्तु
तैमिरिकोपलब्धकेशेष्विव वितैमिरिको न किंचिदुपलभते, स नास्तीति ब्रुवन् किंचिन्नास्तीति ब्रूयात्
प्रतिषेध्याभावात् । विपर्यस्तानां तु मिथ्याभिनिवेशनिवृत्त्यर्थमतैमिरिका इव वयं ब्रूमः — न सन्ति
सर्वभावाः इति । न चैवं ब्रुवतामस्माकं पराहितव्यापारपरायणानामुच्छेददर्शनप्रसङ्गः । यथोक्तं सूत्रे—
यो हि भगवन् पूर्वं रागद्वेषमोहाभावमभ्युपगमं कृत्वा पश्चान्न सन्ति रागद्वेषमोहाभावा इति
ब्रवीति, स भगवन् वै नास्तिको भवति । इति विस्तरः ॥
यस्तु परतन्त्रचित्तचैत्तवस्तुमात्रमभ्युपेत्य तस्य परिकल्पितस्वभावाभावादस्तित्वदर्शनं
परिहरति, संक्लेशव्यवदाननिबन्धनस्य च परतन्त्रवस्तुमात्रसद्भावान्नास्तित्वदर्शनं परिहरति,
तस्य परिकल्पितस्याविद्यमानत्वात् परतन्त्रस्य च विद्यमानत्वाद् अस्तित्त्वनास्तित्वदर्शनद्वयस्यापि
उपनिपातात् कुतोऽन्तद्वयपरिहारः ? हेतुप्रत्ययजनितस्य च सस्वभावेनायुक्तत्वप्रतिपादनाद्-
युक्तमेवास्य व्याख्यानम् । तदेवं मध्यमकदर्शने एव अस्तित्त्वनास्तित्वदर्शनद्वयस्याप्रसङ्गः, न
विज्ञानवादिदर्शनादिष्विति विज्ञेयम् । अत एवोक्तमार्यरत्ननावल्याम्—
ससांख्योल्लूक्यनिग्र्रन्थपुद्गलस्कन्धवादिनम् ।
पृच्छ लोकं यदि वदत्यस्तिनास्तित्वतिक्रमम् ॥
धर्मयौतकमित्यास्मादस्तिनास्तित्वतिक्रमम् ।
विद्धि गम्भीरमित्युक्तं बुद्धानां शासनामृतम् ॥ इति ॥
तथाविविनेयजनबोधनुरोधात्तु परमार्थदर्शनस्य उपायभूतत्वात् नेयार्थत्वेन भगवता
महाकरुणापरतन्त्रतया विज्ञानादिवादो देशितः सामितीयपुद्गलवादवत्, न नीतार्थः इति विज्ञेयम् ॥
यथोक्तमार्यसमाधिराजभट्टारके—
नीतार्थसूत्रान्तविशेष जानति
यथोपदिष्टा सुगतेन शून्यता ।
यस्मिन् पुनः पुद्गल सत्त्व पूरुषो
नेयार्थतो जानति सर्वधर्मान् ॥
[ समाधिराजसूत्र—७.५ ]

---

पाठान्तराणि टिप्पणी च :
१ Mss. नास्तीति for अस्तीति. 4. Our reading is confirmed by T.
२ Mss. corrupt. Text based on T and is reconstructed.

---

[पृष्ठम् १२१]

-१५.१० ] | स्वभावपरीक्षा पञ्चदशमं प्रकरणम् । | १२१
एतच्च आर्यक्षयमतिनिर्देशादिषु विस्तरेण बोद्धव्यमिति। भावाभावदर्शनद्वयप्रसङ्गो
यावत् तावत्संसार इत्यवेत्य मुमुक्षुभिरतद्दर्शनद्वयनिरसेन सद्भिर्मध्यमा प्रतिपद् भावनीया यथा-
वदिति। एतच्चोक्तं भगवता—
भाव अभाव विभावयि ज्ञानं
सर्व्वि अचिन्तिय सर्व्वि अमूतं ।
ये पुन चित्तवशानुग बालाः
ते दुखिता भवकोटिशतेषु ॥
भावांनभावानिति यः प्रजानाती
स सर्वभावेषु न जातु सज्जते।
यः सर्वभावेषु न जातु सज्जते
स आनिमित्तं स्पृशते समाधिम्॥ इति।
[ समाधिराजसूत्र - ३८.११ ]
तथा—
स्मराम्यहं पूर्वमतीत अध्वनि
अचिन्तिये कल्पि नराणमुत्तमः ।
उत्पन्नु लोकार्थकरो महर्षी
नामेन सोडभावसमुद्गतोऽभूत् ॥
स जातमात्रो गगने स्थितित्वा
सर्वीण धर्मांणभाव देशयि।
तदानुरूपं कृत नामधेयं
शब्देन सर्वं त्रिसहस्र विज्ञयी ॥
देवापि सर्वे प्रमुमोचु शब्दं
अभावनामेति जिनो भविष्यति ।
यो जातमात्रः पद सप्त प्रक्रमन्
अभाव धर्मार्ण समं प्रकाशयी ॥
बुद्धो यदा मेष्यति धर्मराजः
सर्वाण धर्मार्ण प्रकाशको मुनिः ।
तृणगुल्मवृक्षोषधिशैलपर्वते
अभाव धर्मार्ण रवो भविष्यति ॥

---

पाठान्तराणि टिप्पणी च :
१ T om. this stanza.
२ नाम्ना ह्यसौ for नामेन सो.
३ T कीर्तिं for विज्ञयी.
४ BTS धर्मार्ण ब्रवीति नायकः.
म. १६