मूलमध्यमककारिका (आचार्य नागार्जुन - चन्द्रकीर्ति प्रणीत प्रसन्नपदा व्याख्या सहित)

पृष्ठम् १२२

१२२ मध्यमशास्त्रे [१५.१०-
यावन्ति शब्दास्तहि लोकधातौ
सर्व्वे ह्यभावा न हि कश्चि भावः ।
तावन्ति खो तस्य तथै¹गतस्य
रवु निश्चरी लोकविनायकस्य ॥ इति ।
[समाधिराजसूत्र- ८०१-५]
²भवतीति भावः सत्ता । न विद्यते सत्ता स्वभावः सर्वभावानामित्यभावाः सर्वधर्माः, शून्याः
सर्वधर्मा निःस्वभावयोगेनेति प्रज्ञापारमितापाठात् भावस्वभावस्यानुपपत्तेः ।
³अभाव धर्माण रवो भविष्यति
इत्यादिना सूत्रार्थोऽवगन्तव्यः ॥
[B 279] यावन्ति शब्दास्तहि लोकधातौ
सर्व्वे ह्यभावा न हि कश्चि भावः । इत्यादि ।
भूत्वा अभावप्रतिषेधविविक्षितत्वाद् भावाभावार्थ एव स्वभावाभावार्थः ॥
इत्याचार्यचन्द्रकीर्त्तिपादोपरचितायां प्रसन्नपदायां मध्यमकवृत्तौ
स्वभावपरीक्षा नाम पञ्चदशमं प्रकरणम् ॥

---

१ T om. तथागतस्य. २ T om. from भवतीति up to पाठात्. ३ From अभाव down to स्वभावाभावार्थः, the text is reconstructed from T.

---

पृष्ठम् १२३

१६
बन्धमोक्षपरीक्षा षोडशमं प्रकरणम् ।
अत्राह—विद्यत एव भावानां स्वभावः, संसारसद्भावात् । इह संसरणं संसृतिः गतेर्गत्य- [B 280]
न्तरगमनं संसार इत्युच्यते । यदि भावानां स्वभावो न स्यात्, कस्य गतेर्गत्यन्तरगमनं संसारः
स्यात् ? न हि अविद्यमानानां वन्ध्यासूनुसंस्काराणां संसरणं दृष्टम् । तस्मात् संसारसद्भावात्
विद्यत एव भावानां स्वभाव इति । उच्यते । स्याद्भावानां स्वभावः, यदि संसार एव भवेत् ।
न त्वस्ति । इह यदि संसारः स्यात्, स नियतं संस्काराणां वा भवेत् सत्त्वस्य वा ? किं चातः ?
उभयथा च दोष इत्याह—
संस्काराः संसरन्ति चेन्न नित्याः संसरन्ति ते ।
संसरन्ति च नानित्याः सत्त्वेऽप्येष समः क्रमः ॥ १ ॥
तत्र यदि संस्काराः संसरन्तीति परिकल्प्यते, किं ते नित्याः संसरन्ति उत अनित्याः ?
तत्र न नित्याः संसरन्ति निष्क्रियत्वात्, अनित्यानां च घटादीनां सक्रियत्वोपलम्भात् । अथ
अनित्याः, ये हि अक्रियाः, ते उत्पादसमनन्तरमेव विनष्टाः । ये च विनष्टाः, कुतस्तेषामविद्यमान-
त्वाद्बन्ध्यासूनुसंस्काराणामिव कश्चिद् गमनम् ? इत्येवमनित्यानामपि नास्ति संसारः ॥ [B 281]
अथापि स्यात्—अनित्या एव सन्तो हेतुफलसंबन्धपरंपरया अविच्छिन्नक्रमाः संतानेन [B 282]
च प्रवर्त्तमानाः संस्काराः संसरन्तीति । एतदपि नोपपद्यते । कुतः ? यत् तावदुत्पद्यते कार्यम्,
तस्य संसारो नास्ति, कुतश्चिदनागमनात् कचिच्चागमनात् । यच्च कारणं नष्टम्, तस्यापि संसारो
नास्ति, कुतश्चिदनागमनात् कचिच्चागमनात् । संस्कारमात्रव्यतिरेकेण अतीतानागतयोरसिद्धत्वात्,
नष्टाजातत्वेन अविद्यमानत्वात्¹ ॥
उत्तरस्मिन् क्षणे उत्पन्ने पूर्वेः संसरतीति चेत्, यदि पूर्वोत्तरयोः क्षणयोरेकत्वं स्यात्,
स्यादेतदेवम् । न तु एकत्वमस्ति कार्यकारणभावात्, चक्षूरूपचक्षुर्विज्ञानानां नास्ति च । किं च
एकत्वे सति 'पूर्वोत्तरक्षणवाच्यतैव न स्यात् । न हि एको देवदत्तः एकदा पूर्वश्चोत्तरश्चेति व्यपदिश्यते ।
एवमिहापि एकत्वात् पूर्वोत्तरक्षणव्यपदेश एव न स्यात् । अपि च । पूर्वक्षणो नष्ट इति न
स्यादुत्तरक्षणवद्व्यतिरिक्तत्वात् । उत्तरक्षण उत्पन्न इति न स्यात्, पूर्वक्षणवद्व्यतिरिक्तत्वात् ।
अथ अन्यत्वे सति संसरणं स्यात्, एवं सति अर्हतामपि संसरणं स्यात् । अन्यस्य पृथग्जनस्य
संसारोत्पत्तिसद्भावात् । निर्वृत्तश्च प्रदीपः प्रदीपात्तरे ज्वलतीति स्यात् । किं चान्यत् ।
नष्टाद्वा पूर्वक्षणादुत्तरस्य क्षणस्योदयः स्यादनष्टाद्नश्यमानाद्वा ? तत्र यदि नष्टादिष्यते,
वह्निदग्धादपि बीजादङ्कुरोदयः स्यात्, ततश्च निर्हेतुकः स्यात् । अथ अनष्टात्,
एवमपि अविकृतेऽपि बीजेऽङ्कुरोदयः स्यात्, कार्यकारणयोश्च यौगपद्यं स्यात्, निर्हेतुक-
श्चोत्पादः स्यात् । नश्यमानादिति चेत् । नष्टानष्टव्यतिरेकेण नश्यमानाभावात्, नष्टानष्टयोश्च

---

१ After अविद्यमानत्वात् T adds च.