मानसार शिल्पशास्त्र (प्रसन्ना कुमार आचार्य - प्राचीन भारतीय स्थापत्य, नगर-नियोजन व मूर्ति-शिल्प महाकोश)

२६० मानसारं [अध्यायः
चतुर्दिक्षु चतुर्भद्रं स्यात् त्रिङ्गैकहरिं तु वा ।
भद्रमध्ये तु भद्रं स्याच्चोक्तवत्कारयेत्सुधीः ॥ ५३ ॥ 108
युक्त्या च भद्रं सर्वेषां नासिकायुक्तमेव वा ।
पक्षे च कुड्मलं युक्तं वक्राणां(नि) तु सुयोजयेत् ॥ ५४ ॥
पूर्वोक्तरथनामानि चाधुना [तु] प्रवक्ष्यते ।
नभस्वान्भद्रकं चैव भद्रं स्यात्प्रभञ्जनम् ॥ ५५ ॥ 112
निवाताख्यं भद्रकं चैव पवनाख्यं च भद्रकम् ।
पृषद(तं) चेन्द्रकं चैवमनिलाख्यं च भद्रकम् ॥ ५६ ॥
एतानि रथनामानि चाश्रयुक्तं रथे विदुः ।
नभस्वान्भद्रं वेदाश्रं प्रभञ्जनं षडश्रकम् ॥ ५७ ॥ 116
वाताख्यं द्विभद्रं स्यात्पवनाख्यं त्रिभद्रकम् ।
पृषतं चेन्द्रकाख्यं स्याद् दशाश्रं भद्रसंयुतम् ॥ ५८ ॥
द्वादशं(श)भद्रसंयुक्तमनिलाख्यमुदीरितम् ।
केचित्तु युक्तमेवं वा पष्टाश्रं रथमेव वा ॥ ५९ ॥ 120
वृत्तं वा चायतं वृत्तं वा पट्टाश्रे चायतं तु वा ।
अष्टाश्रं वा षडश्रं वा द्वयश्रयुक्तमथापि वा ॥ ६० ॥
वेदाश्रं नागरं प्रोक्तं वस्वश्रं द्राविडं भवेत् ।
सुवृत्तं वेसरं प्रोक्तं र(चा) न्ध्रं स्यात्तु षडश्रकम् ॥ ६१ ॥ 124
द्वयश्रवृत्तं समाकारं आ(का)लिङ्गं परिकल्पयेत् ।
पूर्वोक्ताकारायामे तद्देवाख्यं विदुर्बुधाः ॥ ६२ ॥
पूर्वोक्तभद्रसर्वैषां नानादिन(विध)रथे भवेत् ।
रथताराङ्घ्रिकांशेन वर्धनं द्विगुयायतम् ॥ ६३ ॥ 128
पूर्वोक्तक्षुद्रमानेन देवभूसुरभूपतेः ।
युद्धार्थं च मखा(क्षा)र्थं स्यान्मप्यनित्योत्सवार्थकम् ॥ ६४ ॥
देवानां भूपतीनां च महामानं महोत्सवैः ।
युद्धयोग्यं यथासर्वे(वै) चक्रत्रयसमन्वितम् ॥ ६५ ॥ 132
मखा(क्षा)र्थमध्वररथं(ध्वनार्थं) यथासर्वे(वै) वेदपादसमन्वितम् ।
नित्योत्सवं यथासर्वे(वै) पञ्चचक्रसमन्वितम् ॥ ६६ ॥

४३] रथलक्षणम् २९१
महोत्सवरथानां च सर्वेषां चक्र(क्रं) वर्तते ।
षट्सप्ताष्टनवं वापि दशचक्रं क्रमाद् विदुः ॥ ६७ ॥ 136
युद्धयोग्यं त्रिकं वेदि मखा(चा)र्थं द्वयमेव वा ।
नित्योत्सवस्थाश्चै(थस्यै)कद्वित्रिवेदि प्रकल्पयेत् ॥ ६८ ॥
महोत्सवरथे वेदि त्रितयादि नवान्तकम् ।
कल्पयेत्सार्वभौमस्य चैव नवश्रे(चे)ति वेदिका ॥ ६९ ॥ 140
महाराजे(जस्य) सप्तान्तमेकादि [च] प्रकल्पयेत् ।
नरेन्द्राख्यनृपतेः(तेश्चैव) पञ्चकादि योजयेत् ॥ ७० ॥
पार्ष्णीकाख्यस्य भूपानामेकादि चतुरान्तकम् ।
विष्णोस्त्रयम्बकस्यापि चैकाद्ये(दि) नववेदिकाः ॥ ७१ ॥ 144
बौद्धादिजिनकान्तानां सप्तान्तं चैकादितः(कम्) ।
अन्येषामपि देवानां वेदी(देवी)नां वेदसंख्यकम् ॥ ७२ ॥
एकादिपञ्चसंख्यान्तं कुर्याच्छिल्पिवरैर(वरैऽ)पि ।
रथानामूर्ध्वदेशस्य चालङ्कारं प्रवक्ष्यते ॥ ७३ ॥ 148
मानं यथायुक्तिवशादेकद्वित्रितलं तु वा ।
कुर्याद् देवरथानां तु शेषमागमतो(मो)क्तवत् ॥ ७४ ॥
अ(र)थाग्रो गुरुपादसरोरुहम् ।
गुरुवरं च षण्मुखं सरस्वतीम् । 152
गणपतिं त्वथ शङ्करवल्लभां
विविधवाहनवस्त्रविभूषितान् ॥ ७५ ॥
अथ रथाभरणं परिकथ्यते
शिखिशिखण्डकचामरतोरणम् । 156
विविधकिङ्किणीनिर्मलदर्पणम्
व्यजनकेतकमाल्यमनोहरम् ॥ ७६ ॥
आदौ रथस्य तलतोऽपि भुर्वरवेश्या
लास्याङ्गना सकलभावन(ना) सम्यक् वि(ग्वि)वस्त्राम् । 160
प्रत्युच्चमर्द्दलनिस्वन(नं) धार्य
चोर्ध्वोऽर्धमल्पमरुतं समे(गगने) दधानाम् ॥ ७७ ॥

२६२ मानसारे [अध्यायः ४३]
वीणावेणुमृदङ्गपानि(णि)बहुशो विद्वत्सभापण्डितैः
सामन्तादिनृपालपुत्रसचिवैः पुरोहितैर्ब्राह्मणैः । 164
किञ्चित्(द)ध्यापकनृत्तनाथनवह्रान् संवेष्ट्य तच्छिल्पिभिः
युक्तं विष्णुमहेश्वरानपि तथा भक्तैश्च संवेष्टितान् ॥ ७८ ॥
द्वारपालकसयञ्चकिन्नरान्
नागकन्यकगळत्रनिध्यपि । 168
कल्पवृक्षयुतचक्रवर्तिभिः
मण्डितं कुरु सर्ववेदिभिः ॥ ७३ ॥
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे रथलक्षणविधानं नाम त्रिचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

[Heading]
शयनविधानम्

देवानां च द्विजातीनां वर्णानां शयनार्थकम् ।
योग्यकं(क)पर्यङ्कस्य लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
एकादशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
पञ्चविंशाङ्गुलान्तं स्याद्वालपर्यङ्कविस्तृतम् ॥ २ ॥
एवं चाष्टविधं प्रोक्तं बालानां सर्वजाति(ती)नाम् ।
तदर्धं च त्रिपादं च तत्समाधिकमायतम् ॥ ३ ॥
विस्तारार्धं त्रिपादं च परितो वातायनोदयम् ।
तद्विस्तारसमं वापि त्रिपादं पादोदयं भवे(स्या)त् ॥ ४ ॥
त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं वापि पादविस्तारमेव च ।
चतुष्पादसमायुक्तं पादाग्रे चक्रसंयुतम् ॥ ५ ॥
पादतारसमं चक्रं(क्र)विस्तारं परिकीर्तितम् ।
अर्धैकद्व्यङ्गुलं वापि घनं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ६ ॥
पादाग्रे सान्तरालं स्यात्कुर्यात्तिर्यक् च यन्त्रकम् ।
द्विमात्रं च त्रिमात्रं वा पर्यङ्कं(ङ्क)पट्टिकोदयम् ॥ ७ ॥
तद्द्वयं विस्तृतं चैव चाग्रं वामा(पादा)ग्रकर्णयुक् ।
परितः पट्टिकामध्ये परितः छिद्रं योजयेत् ॥ ८ ॥
कार्पासं रज्जु वेणुं च तालं च शणवल्कलैः ।
पट्टिकाश्च त(कर्योर्ध्वं)योर्मध्ये दीर्घदीर्घं तु योजयेत् ॥ ९ ॥
पट्टिकां परितो बाह्ये वृत्तकं परिकल्पयेत् ।
एकं वाथ द्वयं वापि क्षेप्यं बहुधान्वितम् ॥ १० ॥
वृत्ताकृतीष्टपादानां युक्त्या वर्णेन लेपयेत् ।
गवाक्षाकारं युक्त्या च पट्टिकोर्ध्वे समन्ततः ॥ ११ ॥

कुञ्जराक्षमलं वा पत्रपुष्पाद्यलङ्कृतम् ।
क्षुद्रचेपणसंकीर्णं क्षुद्रनानाङ्घ्रिसंयुतम् ॥ १२ ॥
बहुपादश्रेणियुक्तमधिष्ठा[ना]ङ्घ्रिक्रयान्वितम् ।
एवं तु बालपर्यङ्कं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ १३ ॥
एकविंशाङ्गुलमारभ्य द्विद्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सप्तत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्पर्यङ्कस्य विशालता ॥ १४ ॥
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यादङ्घ्रिकान्तरमेव च ।
एवं तु मानुषाणां च देवानां च विशेषतः ॥ १५ ॥
पाद(दं) बाह्यावसानं स्याद्विस्तारायामं मानयेत् ।
देवानां च द्विजातीनां विस्तारं(र) द्विगुणा(यमा)यतम् ॥ १६ ॥
विशाले तु गुणांशं वा द्वंशाधिकायतं तथा ।
तस्माद्धीनाधिकं चैतत्सर्वदोषसमुद्भवम् ॥ १७ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्ताष्टनन्ददशाङ्गुलम् ।
एकादशाङ्गुलान्तं च नवभेदमुदीरितम् ॥ १८ ॥
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्यात्पट्टिकाविस्तृतं भवेत् ।
विस्तारार्धं तदुत्सेधं परितः पट्टिका भवेत् ॥ १९ ॥
वेदाश्रायतं सर्वं [तु] पर्यङ्कमिति कथ्यते ।
षडङ्गाद्यादिसर्वेषां विस्तारे परिकल्पयेत् ॥ २० ॥
परितः पट्टिका बाह्ये वृत्तवेत्रादिमण्डितम् ।
अधिष्ठानोपपीठं यत्कुर्याद्वै पट्टिकोन्नतम् ॥ २१ ॥
श्रीबन्धं कुट्टिमं कुर्याद् देवभूसुरभूपतेः ।
पादबन्धमधिष्ठानं सर्वजात्यार्हकं भवेत् ॥ २२ ॥
प्रतिभद्रोपपीठं स्याद् भूसुरसुरभूपतेः ।
वेदिभद्रोपपीठं स्याद्वैश्यशूद्रस्व(द्वयोः) योग्यकम् ॥ २३ ॥
उपपीठमधिष्ठानं नाटकाद्यादिनावृतम् ।
देवानां देवतारूपं मानुषाणां च मानवम् ॥ २४ ॥
देवानां सर्वरूपं स्यान्मानुषस्योक्तवद् भवेत् ।
पद्मापत्रादिचित्रैश्च सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ २५ ॥

४४] शयनविधानम् २६५
दन्तं वा दारुजं वापि क्षुद्रवेण्यादि कुट्ट(इम)लैः ।
षण्णवार्काङ्गुलं चैव त्रिविधं पादतुङ्गकम् ॥ २६ ॥ 52
उत्सेधं च(धस्य) समं तारं त्रिपादं वार्धमेव वा ।
मूलतारं(र)शरांशे तु त्रयांशं चाग्रविस्तृतम् ॥ २७ ॥
तदुत्सेधं तु नवांशं स्याज्जन्मनो(न ऽ)वं शिवांशकम् ।
पद्मतुङ्गं द्विभागं स्यात्कर्णोच्चमम्बरांशकम् ॥ २८ ॥ 56
कुम्भमेकेन कर्तव्यं कन्धरं च द्विभागिकम् ।
सार्धांशं चोर्ध्वपत्रं स्यादर्धांशं वाजनं भवेत् ॥ २९ ॥
कुम्भपादमिति प्रोक्तं तस्मादुक्तं प्रवेशनम् ।
तदेव हरिकार्या सर्वाङ्गं पद्मवाजनम् ॥ ३० ॥ 60
वज्रपादमिति प्रोक्तं युक्त्या कुर्यान्मनोहरम् ।
अथवा मध्यकर्णादौ चोर्ध्वादी पद्मवाजनम् ॥ ३१ ॥
पद्मपादमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
चतुःषट्पादयुक्तं वा देवानां च द्विजातीनाम् ॥ ३२ ॥ 64
देवानां भूतसिंहं वा पादमध्ये प्रयोजयेत् ।
नृपाणां सिंहपादं स्यात् शे(च्छे)षाणां पूर्ववद् भवेत् ॥ ३३ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ।
अयस्कीलेन पादानां मध्ये रन्ध्रं प्रयोजयेत् ॥ ३४ ॥ 68
तदूर्ध्वे पट्टिकां न्यस्य कीलाग्रे च कबन्धनम् ।
चतुर्भिः शृङ्खलायुक्तमान्दोलं चैकतो(त ऽ)परि ॥ ३५ ॥
देवभूसुरभूपानामन्येषां शयनार्थकम् ।
बकुलं चाशि(श्वि)नीपुत्रं द्राक्षारक्तं च चन्दनम् ॥ ३६ ॥ 72
निम्बं च चन्दनं चैव चापशाखः शमी तथा ।
एवं तु शयनादीनामासनानां च दारुभिः(रुषि) ॥ ३७ ॥
दन्तं वै चीरिखी चैव तिन्दुकं विरलं तथा ।
शाकं च सर्वपादानां वृक्षम(श्चै)वमुदीरितम् ॥ ३८ ॥ 76
अन्यानि स्निग्धसर्वैश्च(र्वाणि) यथालाभेन संग्रहम् ॥ ४० ॥

२६६ मानधारे [अध्यायः ४४]
विस्तारदीर्घचरणानि विभूषणं च
युक्तं विधाय कुरुते त्वथ शिल्पिनोक्तम् ।
पर्यङ्कोपरि नयनं प्रकुर्वन् (त्रान्दोले) 80
पुत्रं(त्रस्य) चायुरपि हानिः ध(र्धं)नक्षयं च (यञ्च) ॥ ४१ ॥
मञ्चस्य लक्षणं सप्तट्टिकपादकादीन्
सर्वाङ्गमपि केसरीभूतपादम् ।
शास्त्रोक्तलक्षणवशात्कुरुते तु सर्वम् 84
सम्पत्सुखं च लभतेऽप्यथ भुक्तिमुक्तीः ॥ ४२ ॥
इति मानधारे वास्तुशास्त्रे शयनविधानं नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

सिंहासनलक्षणम्
देवानां चक्रवर्त्यादिनृपाला(नामा)सनयोग्यकम् ।
सिंहासनस्य मानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १॥
प्रथमाभिषेकयोग्यं स्यात्प्रथमासनमेव च ।
मङ्गलाख्याभिषेकस्य मङ्गलासनमीरितम् ॥ २॥
वीराख्या[त्व]भिषेकस्य [च] वीरासनमुदीरितम् ।
विजयाख्यस्याभिषेकस्य विजयासनमीरितम् ॥ ३॥
एवं चतुर्विधं प्रोक्तं भूपानामासनं भवेत् ।
नित्यार्चनासनं चैव नित्योत्सवासनमीरितम् ॥ ४॥
विशेषार्च्याचनार्थाय विशेषाख्या(महोत्सवा)चैनासनम् ।
चतुर्विधात्मनं प्रोक्तं देवानां मपि योग्यकम् ॥ ५॥
आदौ पद्मासनं प्रोक्तं द्वितीयं पद्मकेसरम् ।
तृतीयं पद्मभद्रं स्याच्छ्रीभद्रं स्याच्चतुर्थकम् ॥ ६॥
पञ्चमं श्रीविशालं स्यात्षष्ठं श्रीबद्ध(न्ध)मेव च ।
सप्त

२६८ मानमारे [अध्यायः
विस्तारं च तथा प्रोक्तं नित्योत्सवस्य चासने ।
आयामं पूर्ववत्कुर्याद् द्विगुणान्तं यथाक्रमम् ॥ १२ ॥ 24
नवपङ्क्त्यङ्गुला(लमा)रभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
पञ्चत्रिंशाङ्गुलान्तं स्याद्विस्तारं परिकीर्तितम् ॥ १३ ॥
महोत्सवे चासनं ह्येवं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
विस्तारं(र)द्विगुणायामं पादोनद्विगुणं तु वा ॥ १४ ॥ 28
विस्तारार्धायतं वापि पादाभ्यन्तरमानकम् ।
पाद्वाह्यावसानं स्यात्पादमध्यावसानकम् ॥ १५ ॥
विस्तारे चायते कुर्यान्मानमेवं तु सर्वतः ।
एवं तु देवतानां च महीपानां च वक्ष्यते ॥ १६ ॥ 32
पञ्चा(चा)दशाङ्गुला(लमा)रभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सैकत्रिंशाङ्गुलान्तं स्यात्प्रथमवासनमेव च ॥ १७ ॥
विस्तारं नवधा प्रोक्तं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ।
तस्मादर्धाधिकं वापि त्रिपादाधिकमेव वा ॥ १८ ॥ 36
तत्समेना(नं वा)धिकं वापि त्रिविधं चायतं तथा ।
सप्तदशाङ्गुला(लमा)दौ स्याद् द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ १६ ॥
पञ्चत्रिंशतिमात्रान्तं नवतारं तु पूर्ववत् ।
वीरासनमिति प्रोक्तं दीर्घं(दैर्घ्यं) प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ २० ॥ 40
एकविंशाङ्गुलमारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
सप्तत्रिंशाङ्गुलान्तं स्याद्द्विजवासनं विस्तृतम् ॥ २१ ॥
नवभेदमिति प्रोक्तं दीर्घं(दैर्घ्यं) पूर्ववदाचरेत् ।
विस्तारमायतं प्रोक्तं तत्तत्तुङ्गमथोच्यते ॥ २२ ॥ 44
एकाङ्गुलं समारभ्य चैकाङ्गुलविवर्धनात् ।
नवाङ्गुलान्तमुत्सेधं कन्यसादि त्रयं त्रयम् ॥ २३ ॥
आत्मनश्चासनोत्तुङ्गं तद्विस्तारवशात्क्रमात् ।
वह्न्यङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ २४ ॥ 48
नन्दपङ्क्त्यङ्गुलान्तं स्यान्नित्यार्चनासनोदयम् ।
एवं नवविधं प्रोक्तं विस्तारस्य वसा(शान्) न्यसेत् ॥ २५ ॥

४५] सिंहासनलक्षणम् २६६

पञ्चाङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
एकविंशाङ्गुलान्तं स्यान्नित्योत्सवासनोदयम् ॥ २६ ॥
एवं नवविधं प्रोक्तं कन्यसादीनि पूर्ववत् ।
सप्ताङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ॥ २७ ॥
त्रयोविंशाङ्गुलान्तं स्याद्विशेषार्चानोदयम् ।
क्षुद्रादि त्रित्रिमानं स्यात्कुर्यात्तु पूर्ववत् क्रमात् ॥ २८ ॥
नवाङ्गुलं समारभ्य द्व्यङ्गुलविवर्धनात् ।
पञ्चत्रिं(विं)शाङ्गुलान्तं स्यात्कन्यसादिनवोदयम् ॥ २९ ॥
महोत्सवासनं त्वेवं यथाक्रमेण पूर्ववत् ।
त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं सप्ताष्टकनवाङ्गुलम् ॥ ३० ॥
दशैकादशमात्रान्तं नवभेदमुदीरितम् ।
कन्यसाद्युत्तमान्तं स्याच्छिखरोदयमेव च ॥ ३१ ॥
नवाङ्गुलं समारभ्य चैकैकाङ्गुलवर्धनात् ।
सप्तदशाङ्गुलान्तं स्यात्प्रथमासनतुङ्गकम् ॥ ३२ ॥
एकादशाङ्गुला(लमा)रभ्य नवपञ्चत्त्वङ्गुलान्तकम् ।
मङ्गलासनमु(नो)त्तुङ्गं नवभेदमुदीरितम् ॥ ३३ ॥
त्रयोदशाङ्गुला(लमा)रभ्य चैकविंशाङ्गुलान्तकम् ।
वीरासनमिति प्रोक्तं नवधा तुङ्गमेव च ॥ ३४ ॥
पञ्चा(ञ्च)दशाङ्गुला(लमा)रभ्य त्रयोविंशाङ्गुलान्तकम् ।
नवभेदमिति प्रोक्तं विजयासनतुङ्गकम् ॥ ३५ ॥
विस्तारे चतुरङ्गे वा षट्शुभायादि कारयेत् ।
त्रिचतुष्पञ्चषड्वृद्ध्या चाष्टहानिंश्च योनयः ॥ ३६ ॥
षट्सप्ताष्टकवृद्ध्या तु द्वादश[भिः] क्षपयेद् बुधः ।
शेषमायमिति प्रोक्तं सप्ताष्टनववर्धनात् ॥ ३७ ॥
दशभिः क्षपयेच्छेषमेवं व्ययमुदीरितम् ।
अष्टनन्ददशे(श)वृद्ध्या सप्तविंशे(श)क्षयो भवेत् ॥ ३८ ॥
शेषं दिनमिति प्रोक्तं वृद्ध्याष्टनन्दनाधिका ।
सप्तके चन्द्रेगे(हृतके) शेषं वारमेवमुदीरितम् ॥ ३६ ॥

३०० मानमारे [अध्यायः
त्रिधतुष्पञ्चवृद्धा तु क्षपयेत्तु नवांशकम् ।
गजयोनिं विनाकुर्यात्सिंहासनम्(नि) यथाशुभम् ॥ ४० ॥ 80
आयाधिक्यं व्ययहीनं सर्वसंपच्छुभावहम् ।
आयहीनं व्ययाधिक्यं सर्वसम्पद्विनाशनम् ॥ ४१ ॥
धूमयोनिश्च काकाञ्च गर्दभान् श्वानं वर्जयेत् ।
अन्ययोनिः शुभं(भा) सर्वे(र्वी) शुभयोनिमिह योजयेत् ॥ ४२ ॥ 84
सर्वेषां मानमित्युक्तं गण्यमानमिहोच्यते ।
सोपपीठमधिष्ठानं केवलं वा मसूरकम् ॥ ४३ ॥
केवलं चोपपीठं वा कुर्यात् सिंहासनं बुधः ॥ ४४ ॥
अंशं जन्म शशिसार्धं पद्म(पाद्)कम् 88
कम्पकर्णं शरमर्धं कम्पकम् ।
अंशमब्जं शशि बाजनो(नमु)परि
क्षेपमर्धं रविभागतुङ्गके ॥ ४५ ॥
वेदिभद्रं(द्रं) विविधा(ध)कपोतधृक् 92
चोध्वँयोगभुव(र्गलं वि)ना कपोतका ।
देवभूपति यत्योर्यथा तथासने
योग्यमेव कृतय(म)स्तु मूलके ॥ ४६ ॥
आसनस्योदयार्धं वा त्रिभागैकोनमेव वा । 96
उपपीठोदयं ह्येव चोक्ततुङ्गेऽधिकं तु वा ॥ ४७ ॥
शेषं मसूरकं वापि समाधिष्ठानतुङ्गकम् ।
उत्सेधर्विभागे तु जन्मतुङ्गं शिवांशकम् ॥ ४८ ॥
तदूर्ध्वे सार्धकम्पं स्यात्पाद(दं) भागेन योजयेत् । 100
त्रिपादाधिकमंशेन महापद्मं प्रयोजयेत् ॥ ४९ ॥
तदूर्ध्वे सार्धभागेन कर्णवृत्तं च पद्मकम् ।
कन्धरं चार्धभागेन तत्समं चोपरिष्टा(त)था ॥ ५० ॥
कम्पवृत्तदलं कुर्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन पद्माकम् । 104
एकांशं कुम्भवृत्तं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन पद्मकम् ॥ ५१ ॥

४५] सिंहासनलक्षणम् ३०१

तत्समे[न] निम्नवृत्तं च कम्पं कुर्यात्तदूर्ध्वके ।
द्व्यंशेन गलकं चोर्ध्वं चांशेन कम्पवृत्तकम् ॥ ५२ ॥
निम्नं च कम्पमर्धेन चैकांशेन कपोतकम् । 108
तदूर्ध्वं चैकभागे तु चतुर्भोगं(गे) विभाजिते ॥ ५३ ॥
आलिङ्गान्तरितं चोर्ध्वं प्रतिवाद(ज)नमुच्यते ।
युक्त्या च वृत्तकम्पं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ५४ ॥
व्यालादिपत्रपुष्पैश्च कर्णैश्च मकरद्वयम् । 112
कपोते नासिकोपेतं किम्बरीवक्त्रसंयुतम् ॥ ५५ ॥
चतुष्कर्णे च युक्त्या च कुर्याद् व(त् प)ल्लवपत्रकम् ।
मध्ये तत्पत्रमल्लकूल सर्व्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ५६ ॥
गले च नाटकैर्युक्तं यक्षविद्याधरादिभिः । 116
वृत्तकुम्भं च

तदूर्ध्वं त्र्यं(चां)शं त्रिधा भज्य वृत्तं पद्मं च वृत्तकम् ।
तदूर्ध्वं वृत्तसमं पद्मं पद्मतुल्यं च वृत्तकम् ॥ ६६ ॥ 136
तच्छ्रेष्ठं तु द्विभागे तु कुमुदं वृत्ताकृतिस्तथा ।
तदूर्ध्वांशं त्रिधा भज्य वृत्त(त्तं) पद्मं च कम्पकम् ॥ ६७ ॥
ऊर्ध्वे कर्णं त्रिभागं स्यात्तदूर्ध्वांशं त्रिधा भवेत् ।
कम्पं पद्मं च वृत्तं च द्विभागेन कपोतकम् ॥ ६८ ॥
तदूर्ध्वे चैकभागेन आ(चा)लिङ्गान्तरितं तथा । 140
प्रत्यूर्ध्वे वाजनं कम्पं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ६६ ॥
एवं तु पद्मभद्रं स्यादधिराजस्य योग्यकम् ।
तुङ्गे द्विरष्टभागं स्याज्जन्ममे(चै)केन कारयेत् ॥ ७० ॥
अर्धेन वाजनं चैव पादांशं क्षुद्रवेत्रकम्(वेशनम्) । 144
पादाधिकत्रयांशं च तदूर्ध्वे तु महाम्बुजम् ॥ ७१ ॥
तदूर्ध्वे निष्क्रमार्धेन तत्समं पद्मामेव च ।
द्विभागं कुमुदोत्तुङ्गं तदूर्ध्वेऽर्धेन चाम्बुजम् ॥ ७२ ॥
तत्समं चोर्ध्वकम्पं स्यात्त्रिभागेन गलोदयम् । 148
अंशेन कम्पपद्मं स्याद् द्व्यंशेन कपोतकम् ॥ ७३ ॥
अंशेन(ना)लिङ्गान्तरितं प्रतिवाजनमुच्यते ।
श्रीभद्रकमिति प्रोक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ ७४ ॥
अधिराजनरेन्द्रस्य(योः) सर्वासन(नं) योग्यकम् । 152
द्वाविंशांशर्क(क)तुङ्गे च जन्म द्व्यंशेन विन्यसेत् ॥ ७५ ॥
तदेव त्रिवृत्त(त्तं) शोभार्थं यक्षासोपानवक्त्रकम् ।
तदूर्ध्वे पद्ममेकांशं चार्धेनावृतवेत्रक(वेशन)म् ॥ ७६ ॥
अर्धेनाप्रकम्पं स्यात्तदूर्ध्वेऽर्धेन वृत्तकम् । 156
त्रि(त्र)यांशं वप्रदेशे तु नानापुष्पैश्च शोभितम् ॥ ७७ ॥
तदूर्ध्वेऽर्धेन वृत्तं स्यात्तत्समो(ममु)परि पङ्कजम् ।
अर्धेन वृत्तकं चोर्ध्वं तत्समं चोर्ध्वपद्मकम् ॥ ७८ ॥
तदूर्ध्वेऽर्धेन वृत्तं स्यात्तत्तुल्यं तद्दलं भवेत् । 160
एकेन मध्यवृत्तं स्यात्कुमुदाकारं तु निर्गमम् ॥ ७९ ॥

४५] सिंहासनलक्षणम् ३०३
तदूर्ध्वेऽर्धेन पद्मं स्यादर्धेनावृतवेत्रकम् ।
तदूर्ध्वे चाम्र(र्ध) पट्टं स्यात्तत्रिं(शं)शेन गलोदयम् ॥ ८० ॥ 164
नानापादादिसिंहादिपत्रवल्ली(ल्लीभि)र्विभूषितम् ।
तदूर्ध्वे चाम्रपट्टं स्यात्तदूर्ध्वे वृत्तवेत्रकम् ॥ ८१ ॥
तत्समं चोर्ध्वपद्मं स्याद्वाजनं चैकभागिकम् ।
आश्विन्यंशं कपोतं स्यात्तदूर्ध्वंऽशेन वाजनम् ॥ ८२ ॥ 168
तदूर्ध्वे चांशं वृत्तं स्यान्मध्ये व्यालादिभूषितम् ।
सर्वालङ्कारसंयुक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ ८३ ॥
श्रीविशालमिति प्रोक्तं पार्ष्णिक[स्य]नरेन्द्रयोः(योग्य) ।
कारयेद्द्विजयान्तं स्यात्प्रथमाच्चतुरासने ॥ ८४ ॥ 172
तदेव वप्रमध्ये तु द्व्यंशेन वृत्तनिर्गमम् ।
शेषं तु पूर्ववच्चित्रं श्रीबन्धमिति हि स्मृतम् ॥ ८५ ॥
पार्ष्णिकः(क)पट्टधरोत्सेधं(योग्यं) पूर्वोक्तानां च योग्यकम् ।
तदेव मध्यकुम्भे तु चैकांशेनाभ्र(प्र)पट्टिका ॥ ८६ ॥ 176
एवं तु श्रीमुखं प्रोक्तं मण्डलेशस्य योग्यकम् ।
तदेव मूलभागेन चाम्रवृत्तं विनाम्बुजम् ॥ ८७ ॥
भद्रासनमिति प्रोक्तं पट्टभागासनं भवेत् ।
तदेव ज(तज्ज)न्मन उपरिदेशे ह्यंशकेनाम्बुजं भवेत् ॥ ८८ ॥ 180
शेषं प्रागुक्तवृत्कुर्यात्पद्मबन्धमिति स्मृतम् ।
प्राहारकस्य योग्यं स्यात्सर्वेषामासनान्वितम् ॥ ८९ ॥
तुङ्गे त्रिंशतिभागेन जन्म द्व्यंशेन योजयेत् ।
पद्मतुङ्गं गुणांशं स्यात्कम्पमंशेन योजयेत् ॥ ९० ॥ 184
षडंशं वप्रतुङ्गं स्यात्तदूर्ध्वे समांशकं घटम् ।
पद्मामंशेन बन्धां(न्ध्वं)शं कर्णं कम्पं शिवांक्षकम् ॥ ९१ ॥
कपोतोच्चं त्रिभागं स्यादालिङ्गादि द्वयांशकम् ।
व्यालसिंहादिपुष्पैश्च कर्णो ग्राह्यादिभूषितम् ॥ ९२ ॥ 188
सर्वाङ्गवृत्तवेत्रं स्यान्प्रवरैररलङ्कृतम् ।
एवं तु पादबन्धं स्यात्सहप्राहस्य योग्यकम् ॥ ९३ ॥

३०४ मानमारे [अध्यायः ४५]
अस्त्रग्राहस्य नृपतेः सिंहपादं न कारयेत् ।
क्षुद्रभूपविशां शूद्रैः ऽ(द्राणाम्पु)पपीठादि योजयेत् ॥ ९४ ॥
चतुरश्र(स्र)समायुक्तं सर्वेषां सर्वमासनम् । 192
देवानां मौलिनामुक्तं युक्तं सर्वेषु योग्यकम् ॥ ९५ ॥
प्रथमासनादि सर्वेषां भूपानां तान्युदीरितम् ।
षट्पादेन समायुक्तं सिंहरूपं प्रकल्पयेत् ॥ ९६ ॥
तत्सर्वं प्राङ्मुखं कुर्याद्विपरीतं चेद्विनाशनम् । 196
देवानामासनानां तु चतुर्दिक्षु निरीक्ष्यकम् ॥ ९७ ॥
त्रिय(त्रया)ङ्गुलं समारभ्य द्वियङ्गुलविवर्धनात् ।
नवपङ्क्त्यङ्गुलान्तं स्यात्सर्वेषां पादतुङ्गकम् ॥ ९८ ॥
एवं च विविधं प्रोक्तं यन्मानोरम्यं मानयेत् । 200
पादोत्सेधं नवांशं स्यात्सिंहतुङ्गं युगांशकम् ॥ ९९ ॥
शेषं तु पूर्ववत्कुर्याद्युक्त्या तत्रैव योजयेत् ॥ १०० ॥
आदितो(त उ)क्तमुपचक्रवर्त्यै
सिंहमुद्रितमनोहरासनम् । 204
अष्टभूपतिभिश्च केसरी
लाञ्छितं त्वथ मनोहरासनम् ॥ १०१ ॥
प्रथमासनं मङ्गलासनम्
अथ वीरविजयाख्यासनम् । 208
नवभूपतिविशेषतत्त्वम्
अथ सामान्यमुदीरितं बुधैः ॥ १०२ ॥
विष्णुरुद्रजिनकेन्द्र(बौद्ध)मुख्यकैः(कानां) सर्वदेवगणचक्रवर्तिने ।
आसनानि कथितानि तानि वै चोत्सवाश्च(वानि) कथितानि सु(सू)रिभिः ॥ १०३ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे सिंहासनलक्षणविधानं नाम पञ्चचत्वारिंशोऽध्यायः ॥

तोरणविधानम्
देवानां भूपतीनां च भूषणार्थं (?गृहादीनां) च तोरणम् ।
तल्लक्षणं विधानं च यथा सम्यक् प्रवक्ष्यते ॥ १ ॥
आसनोपरि विन्यस्य(सेत्) सर्वेषामपि तोरणम् ।
विस्तारे मध्यसूत्रस्य चापरे तोरणा[नि] न्यसेत् ॥ २ ॥
पीठतारार्धभागे तु मध्ये चाङ्घ्रिकमध्यमम् ।
अथवा वह्निभागैकद्वांशं चापरपूर्वके ॥ ३ ॥
तन्मध्ये तोरणस्तम्भं मध्यं वा सर्वतो न्यसेत् ।
पीठायामं त्रिभागैकं द्व्यंशायामार्धमेव वा (च) ॥ ४ ॥
पीठायामे चतुर्भागे त्रियं(त्रयां)शं चाघ्रि(ङ्घ्रि)कान्त[र]म् ।
अथवा पञ्चषट्सप्ताष्टभागैकहीनकम् ॥ ५ ॥
स्तम्भमध्ये तु बाह्ये वा पूर्ववच्चान्तरं तु वा ।
पीठतारसमोच्चं वा सपादाधिकमेव वा ॥ ६ ॥
त्रिपादाधिकोत्सेधं तत्समं वाधिकोन्नतम् ।
आयामसदृशोत्सेधं तत्पादाधिकमेव वा ॥ ७ ॥
अर्धं त्रिपादं तत्तुल्याधिकं वा तोरणोदयम् ।
तेन मानोदयं सर्वं शुद्धतोरणमानकम् ॥ ८ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषट्सप्तचा(ष्टा)ष्टनन्ददशाङ्गुलम् ।
एकादशाङ्गुलं वापि नवधा तोरणोदयम् ॥ ९ ॥
त्रिचतुष्पञ्चषण्मात्रं पादविष्कम्भमिष्यते ।
तत्समं च त्रिपादं च सा(चा)र्धं वा बहलं भवेत् ॥ १० ॥
पादं सतोरणं कुर्यात्तोरणाङ्घ्रिं परिन्यसेत् ।
पादाग्रे पट्टिकोपेतं तन्मानं वक्ष्यतेऽधुना ॥ ११ ॥
38

३०६ मानमारे [अध्यायः
पादतारसमं वापि द्विगुणं वाजनोदयम् ।
तद्दीर्घं फलकान्तं वा चतुष्पञ्चाङ्गुलान्ति(न्त)कम् ॥ १२ ॥ 24
वाजनादितोरणो(णं) ह्येवं केवलं वाथ तोरणम् ।
तोरणस्योक्ततुङ्गे तु चाष्टभागं विभाजिते ॥ १३ ॥
तदेवं पञ्चभागाङ्घ्रितुङ्गं बन्धा(त्र्यां)शतोरणम् ।
अथवा नवशिकं(के) तुङ्गे षड्भागं चाघ्रि(ङ्घ्रि)तुङ्गकम् ॥ १४ ॥ 28
दशभागे सप्तभागे तु पादं शेषांशतोरणम् ।
देवानां भूपतीनां च स्थानकस्यासनस्य च ॥ १५ ॥
वृत्तं वाथ त्रियुग्मं वा चार्धचन्द्राकृतिस्त(त)था ।
जना(त्रिधा) चाप(पा)कृतिर्वा(वा)पि यथेष्टाकारं तोरणम् ॥ १६ ॥ 32
मध्यात्तु भ्रामयेच्छिल्पी वृत्ताकारं च तोरणम् ।
तदर्धे नासिकादौ तद् भ्रामयेदर्धचन्द्रकम् ॥ १७ ॥
तदर्धेन द्विपार्श्वे तु भ्रामयेद्धनुराकृतिम् ।
त्रिभुजं तत्समं नीत्वा तोरणं युक्तितो न्यसेत् ॥ १८ ॥ 36
पत्रं पुष्पं च रत्नं च चित्रतोरणमेव च ।
एवं चतुर्विधं प्रोक्तं देवानां च त्रिमौलिनाम् ॥ १९ ॥
अन्येषां भूपतीनां च पुष्पं रत्नं च तोरणम् ।
पत्रवल्यादि[भिः] संभूष्य पत्रतोरणमीरितम् ॥ २० ॥ 40
नानापुष्पैरलङ्कृत्य पुष्पतेोरणमेव च ।
सर्वरत्नैरलङ्कृत्य कर्तव्यं रत्नतोरणम् ॥ २१ ॥
नानालङ्कारसंयुक्तं यक्षविद्याधरादिभिः ।
तच्चित्रतोरणं प्रोक्तं पूर्वोक्तानां तु संमतम् ॥ २२ ॥ 44
सर्वेषां तोरणमध्ये चोर्ध्वे तुम्बु(म्बु)रुनारदम् ।
तत्प्रदेशे द्विपार्श्वे तु मकरादिविभूषितम् ॥ २३ ॥
तोरणस्याग्रमूले तु गुहा(ग्राह)पत्रैश्च भूषितम् ।
तोरणार्थं तु पत्रादिभूतवल्यासनान्वितम् ॥ २४ ॥ 48
पादानां च द्विपार्श्वे तु व्याल(लं) तोरणधारिणम् ।
पत्रतोरणमित्युक्तं शेषं युक्त्या प्रयोजयेत् ॥ २५ ॥

४६] तोरणविधानम् ३०७
तदेव रत्नपुष्पैश्च नानालङ्कारसंयुतम् ।
यक्षविद्याधराद्यैश्च युक्तं स्याच्चित्रतोरणम् ॥ २६ ॥ 52
ग्राहकिम्ब(न्न)रीसंयुक्तं चित्रपद्मादिभिर्विना ।
सर्वाङ्गं पुष्पसंयुक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ॥ २७ ॥
पुष्पतोरणमित्युक्तं मकरन्दैश्च पुष्पकम् ।
सर्वाङ्गं नवरत्नैश्च ग्राहकिन्नरभूषितम् ॥ २८ ॥ 56
ग्राहपुच्छादिसर्वेषां सर्वरत्नेन बन्धयेत् ।
रत्नतारागणैर्युक्तं कुक्षि रा(घा)तृतलम्बितम् ॥ २९ ॥
तोरणस्योपरि देशे तु भुजङ्गपादद्वयोरपि ।
ग्राहान्तं सर्वरत्नैश्च पूरितं श्रेणिसंयुतम् ॥ ३० ॥ 60
रत्नतोरणमित्युक्तं सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
वाजनपाद(दा)लङ्कारं सर्वं प्रागुक्तवन्नयेत् ॥ ३१ ॥
[तोरणस्य] कृतं मध्ये कमलां(क्षं) कुर्यात् [तु] वारकम् ।
तन्मध्ये कल्पयेल्लक्ष्मीं नानालङ्कारभूषित(ता)म् ॥ ३२ ॥ 64
ना(ता)टिकाफलकामुष्टिवन्धनं पत्रवल्लिकम् ।
मकरं किम्प(न्न)रीवक्त्रं नाटकादि(दौ) भुजङ्गवत् ॥ ३३ ॥
केसरिमण्डनं भवति चित्रतोरणनाटकैः ॥ ३४ ॥
पत्रपुष्पमयरत्नतोरणैः 68
चित्रहीनमित्युच्चभूषणैः ।
कल्पयेत्क्वपि च रत्नतोरणैः
चित्रहीनमित्युच्चभूषणैः ॥ ३५ ॥
कल्पयेत्क्वपि च तोरणैः 72
पुष्पहीनमथ पत्रहीनकम् ।
रत्नहीनमथ पत्रतोरणैः
पद्मायुक्तमथ पुष्पतोरणैः ॥ ३६ ॥
पत्रपुष्पनहि(हीने) चान्यभूषणम् । 76
कल्पयेत्क्वपि शिल्पिवरैः ॥ ३७ ॥
इति मानसारे वास्तुशास्त्रे तोरणविधानं नाम षट्चत्वारिंशोऽध्यायः ॥

मध्यरङ्गविधानम्
देवानां च नृपाणां च स्थानकासनयोग्यकम् ।
मुक्ता(क्त)प्रपाङ्गमानं च लक्षणं वक्ष्यतेऽधुना ॥ १ ॥
यद्युक्तमध्यरङ्गे तु चतुस्त्रिंशद्विभाजिते ।
एकैकं भागहीनं स्यात्प्रपाविस्तारमिष्यते ॥ २ ॥
तच्चतुर्भागिकैकेन तन्मसूरकतुङ्गकम् ।
तद्द्वयं पादतुङ्गं स्यात्तदर्थं प्रस्तरोदयम् ॥ ३ ॥
अथवाष्टांशकं तुङ्गे विभजेत्तद्विशेषतः ।
अर्ध(ध्य)र्धांशेन वेदिः स्यात्पञ्चांशं चाङ्घ्रितुङ्गकम् ॥ ४ ॥
प्रपा(प्रस्तर)तुङ्गं शिवांशं(र्धं) स्यादथवा षड्विभाजिते ।
एकांशं वेदिकोत्तुङ्गं चतुर्भागा(गम)ङ्घितुङ्गकम् ॥ ५ ॥
एकांशं मञ्चतुङ्गं स्यात्सर्वालङ्कारसंयुतम् ।
एकत्रिभक्तिकं वापि चतुरर्धाङ्घ्रिसंयुतम् ॥ ६ ॥
सर्वेषां पादविस्तारं त्रिचतुष्पञ्चाङ्गुलं भवेत् ।
धान्य(दारु)स्तम्भमिति प्रोक्तं शिलास्तम्भं विशेषतः ॥ ७ ॥
षट्सप्ताष्टाङ्गुलं वापि शिलास्तम्भं(म्भ)विशालकम् ।
वृत्तं वा चतुरश्रं वा अ(चा)ष्टाश्रं षोडशाश्रकम् ॥ ८ ॥
पादतुङ्गेऽष्टभागे तु त्रयांशेनोर्ध्वमलङ्कृतम् ।
बोधिकं मुष्टिबन्धं च फलका ना(ता)टिका घटम् ॥ ९ ॥
सर्वालङ्कारसंयुक्तं मूले पद्मसमन्वितम् ।
चतुर्दिक्षु चतुर्भद्रं केचिद् भद्रं तु कारयेत् ॥ १० ॥

[४७] मध्यरङ्गविधानम् ३०६

कुट्टिमं चोपपीठं वा सोपपीठमसूरकम् ।
अथवा चिन्हवेदिः स्यात्प्रपालङ्कारमुच्यते ॥ ११ ॥
उत्तरं वाजनं चैव मुष्टिबन्धलुपादिभिः ।
परितः क्षुद्रनासिभ्योऽष्टषोडशमेव च ॥ १२ ॥ २४
तदूर्ध्वे व्यालरूपादिमकरादि विभूषितम् ।
तत्र मध्ये सभामध्ये न्यसेत्सिंहासनादिभिः ॥ १३ ॥
नित्यनैमित्तिकाख्यादिकाम्यैरपि च सर्वभिः ।
चक्रवर्त्यादिभूतै(पते)श्च देवसिंहासनोपरि ॥ १४ ॥ २८
स्वशक्तिभिरधिष्ठिय(स्थाप्य) संस्थिता जनसेविता ॥ १५ ॥
सिंहासनं मकरतोरणकल्पवृक्षम्
मुक्ता(क्त)प्रपाङ्गमपि दारुशिल्पेष्टकाद्यैः ।
रत्नैरनेकबहुलौहविशेषकैश्च ३२
कुर्यान्मनोहरतरं चाथ साङ्गभक्त्या ॥ १६ ॥
मुक्ता(क्त)प्रपाङ्गार्थमुदीरितानि
पादाद्यधिष्ठानानि तथोत्तराभः(यि) ।
मानानि हीनान्यधिकानि चेत् ३६
राजराष्ट्रस्य निकृन्तनानि ॥ १७ ॥
इति मानमारे वास्तुशास्त्रे मध्यरङ्गविधानं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः ॥