कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ६८ )
परस्पगाक्रन्दि, तस्मिन् ( आ + √क्रन्द् + णिनिः ) crying for
each other चक्रवाकयोः—चक्रवाकी च चक्रवाकश्च चक्रवाकौ,
तयोः of Chakravakas चक्रवाकयाः means the couple of
Chakravakas i e male and female both The compound
is एकशेष द्वन्द्व । In the case of masculine and feminine
genders the one of the masculine gender is retained.
‘पुमान् स्त्रिया’ पा० १ २.६७ । The couples are said to
be separated and to mourn during night. मिथुने—युगले
pair कृपावती—(कृपा + मतुप् + ङीप्) दयावती possessed of
mercy The म of the termination मतुप् is changed to
व when affixed to words ending in म् or अ, short or
long, or having either for their penultimate. निनाय—
( √नी + लिट् ) यापयामास passed Its object is रात्रीः ।
Having described how did Parvati practise penance
in the hot and the rainy seasons, in this and the
following verse the poet describes the way in which
Parvati practised penance in the cold season. 26.
CHANGE OF VOICE :—तया अत्यन्तहिमोत्किरानिलाः
सहस्यरात्रयः उदवासतत्परया पुरः वियुक्ते परस्पगाक्रन्दिनि चक्र-
वाकयो. मिथुने कृपावत्या ( सत्या ) निन्यिरे ॥ २६ ॥
HINDI TRANSLATION :—वह ( पार्वती ) अत्यधिक बर्फ़
बरसाने वाली वायु से युक्त पौष मास की रात्रियों को पानी में
खड़ी हुई, ( अपने ) सामने के विरही, एक दूसरे के लिये
चिल्लाते हुए चक्रवाक के जोड़े के लिये दया का अनुभव करती
हुई, बिताती थी ॥ २६ ॥

( ६६ )
ENGLISH TRANSLATION —Eagerly engaged in stand-
ing in water she passed the nights of Pausha in which
the winds scattered snow in abundance, pitying the
pair of the Chakravaka birds which were ) before her,
separated and crying for each other 26
PURPORT IN SANSKRIT :—ग्रीष्मे प्रावृषि च पार्वतीकृतं
तपो वर्णयित्वा कविस्तद्धैमन्तमाचरणं दर्शयति-पार्वती तुषारकण-
पूरितवातप्रचुरासु पौषमासस्य शीतनिशास्वपि जले समाधि-
मातिष्ठति स्म । तासु निशासु चक्रवाकयोर्मिथुनादृते नान्यः कोऽपि
तत् समीपवर्त्यासीत्—चक्रवाकयोर्युगलं च विरहवेदनापीडि-
तत्वात् अन्योन्यमाह्वयति स्म पार्वती च तस्मिन् युगले दयामन्व-
भूत् ॥ २६ ॥
मुखेन सा पद्मसुगन्धिना निशि
प्रवेपमानाधरपत्रशोभिना ।
तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां
सरोजसंधानमिवाकरोदपाम् ॥ २७ ॥
मुखेनेति । सा पार्वती निशि रात्रौ पद्मसुगन्धिना पद्मवत्सुग-
न्धिना सुरभिणा । ‘ गन्धस्येत् ’—इत्यादिनेकारः । प्रवेपमानाधर-
पत्रशोभिना प्रवेपमानः कम्पमानोऽधर ओष्ठ एव पत्रं दलं तेन
शोभते इति तथोक्तेन मुखेन तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां तुषारवृष्ट्या
तुहिनवर्षेण क्षताः नाशिताः पद्मसंपदो यासां तासां अपां सरोज-
संधानं पद्मसंघट्टनं अकरोद् इव । इत्युत्प्रेक्षालङ्कारः । पद्मान्तरं
तुहिनेना ऽहन्यते तन्मुखपद्मं तु न तथेति व्यतिरेकालङ्कारो व्यज्यते
इत्युभयोः संकरः ॥ २७ ॥

( ७० )
PROSE ORDER :—सा निशि पद्मसुगन्धिना प्रवेपमानाधर-
पत्रशोभिना मुखेन तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां अपां सरोजसंधानं
अकरोद् इव ॥ २७ ॥
NOTES —पद्मसुगन्धिना—शोभनो गन्धो यस्मिंस्तत् सुगन्धि
(सुरभि) fragrant. गन्ध becomes गन्धि in a Bahuvrihi
compound when preceded by उत्, पूति and सु ‘गन्धस्ये-
दुत्पूतिसुसुरभिभ्यः’ पा० ५।४।१३५। पद्मेन इव सुगन्धिना
पद्मसुगन्धिना which was as fragrant as the lotus प्रवेप-
मानाधरपत्रशोभिना। प्रवेपमानः—(प्र+√वेप्+शानच्) प्रकम्प-
मानः trembling अधरपत्रं—अधरः एव पत्र leaf-like nether
lip. पत्र means a petal of lotus प्रवेपमानेन अधरपत्रेण
शोभते इति प्रवेपमानाधरपत्रशोभि, (√शुभ् दीप्तौ+णिनिः) तेन
which shone with the quivering leaf of the nether lip.
The whole face being compared to a lotus, the lips
may rightly be compared to its petals तुषारवृष्टिक्षतपद्म-
संपदां—तुषारस्य (तुहिनस्य—हिमस्य) वृष्ट्या क्षताः (नाशिताः)
पद्मान्येव सम्पदौ यासां ताः, तासां the wealth of lotuses of
which was destroyed by the showers of frost The
comp. is an adj of अपां—waters The word अप् is
declined only in plural and in feminine gender आपः।
अपः। अद्भिः। अद्भ्यः। अद्भ्यः। अपाम्। अप्सु। Cf ‘आपः
सुमनसो वर्षाः अप्सराः सिकताः समाः। एते स्त्रियां बहुत्वे स्युरे-
कत्वेप्युत्तरत्रयम्।’ सरोजसन्धानम्। सरोजं—सरसि जातम्
(√जन्+डः) a lotus सरोजानां सन्धानं (संघट्टनं) सरोज-
सन्धानं continuation (of the line) of lotuses The
lotuses of the water being withered by frost, her

( ७१ )
lotus-like face being reflected in the water served as a
substitute for them Some books read संतानं for संधा-
नम् । इव is used for उत्प्रेक्षालङ्कार ॥ २७ ॥
Change of Voice ॰—तया निशि पद्मसुगन्धिना प्रवेपमाना-
धरपत्रशोभिना मुखेन तुषारवृष्टिक्षतपद्मसंपदां अपां सरोजसंधानं
अक्रियत इव ॥ २७ ॥
Hindi Translation :—वह ( पार्वती ) रात्रि में कमल
के समान सुगन्ध युक्त, कांपते हुए (कमल के) पत्ते रूपी नीचे के
ओठ से सुशोभित मुख के द्वारा, कुहरे की वर्षा से नष्ट हुए
कमलों वाले पानी में मानों कमलों की परम्परा (सिलसिले) को
बनाती थी ॥ २७ ॥
English Translation —By her face, which was as
fragrant as the lotus and which shone with the quiver-
ing leaf of the lower lip, she at night showed as it were
the continuation of lotuses in the waters, the wealth
of lotuses of which was destroyed by the showers of
frost 27
Purport in Sanskrit —पार्वत्या मुख कमलवत् सुगन्ध-
पूर्णमासीत् तदीय कम्पमानेऽधरोष्ठश्च कमलदलतुल्यः शोभते
स्म । तस्मात्तन्मुखं रात्रौ जले प्रतिबिम्बतां गतं हिमपातेन नष्टानां
कमलानां स्थानपूर्त्तिमिवाकरोत्—कमलरहितमपि जलं तन्मुख-
प्रतिबिम्बैः कमलपूर्णमिवाभासतेत्यर्थः ॥ २७ ॥
स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तता
परा हि काष्ठा तपसस्तया पुनः ।
तदप्यपाकीर्णमतः प्रियंवदां
वदन्त्यपर्णेति च तां पुराविदः ॥ २८ ॥

( ७२ )
स्वयमिति । स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता स्वयं विशीर्णानि
स्वतश्च्युतानि द्रुमपर्णान्येव वृत्तिर्जीवनं यस्य तस्य भावस्तत्ता
तपसः परा काष्ठा परमुत्कर्षो हि । ‘काष्ठोत्कर्षे स्थितौ दिशि’
इत्यमरः । तया देव्या पुनः तत् पर्णवर्तन अपि अपाकीर्णम् अपा-
कृतम् । अतः पर्णापाकरणाद्धेतोः । प्रियंवदां प्रियं वदतीति प्रियंवदा
ताम् । ‘प्रियवशे वदः खच्’ इति खच् प्रत्ययः । ‘अरुर्द्विपदजन्तस्य
मुम्’ इति मुमागमः । तां पार्वतीं पुराविदः पुराणज्ञास्तपःकरणा-
समयेऽविद्यमानं पर्णमत्तणं यस्याः सा अपर्णा इति वदन्ति च।
नामान्तरसमुच्चयश्चकारः । स्वयं प्रियंवदाः परेषामपि प्रिय-
वादभाजनानि भवन्तीति भावः । अत्र अपर्णाम् इत्यपपाठ इतिशब्दा-
भिहिते द्वितीयानुपपत्तेः । यथाह वामनः—‘निपातेनाप्यभिहिते
कर्मणि न कर्म विभक्तिः परिगणनस्य प्रायिकत्वात्’ इति ॥ २८ ॥
Prose Order:—हि स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता तपसः परा
काष्ठा, तया पुनः तदपि अपाकीर्णम्, अतः पुराविदः प्रियंवदां तां
अपर्णा इति च वदन्ति ॥ २८ ॥
Notes:—स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता । विशीर्ण—(वि + √शॄ
+क्तः) निपतितानि broken ; fallen. त of क्त is changed
to न and then to णा and ऋ of √शॄ is changed to ईर् ।
Similarly are formed जीर्णा, तीर्णा etc. वृत्तित्ता—वृत्तेः भावः
वृत्तित्ता (वृत्ति + ता) means of subsistence स्वयं विशीर्णानि
द्रुमाणां पर्णान्येव (पन्नाशयेव) वृत्तिः यस्मिन्, तस्य भावः स्वयं-
विशीर्णद्रुमपर्णवृत्तित्ता subsistence on leaves of trees fallen
of their own accord. To avoid injury to trees, an
ascetic would not pluck their leaves. परा—उत्तमा,
परमा the highest, extreme. काष्ठा—सीमा limit ‘काष्ठा
उत्कर्षे स्थितौ दिशि’ इत्यमरः । The expression means ‘the

( ७३ )
extreme limit ' or ' the sternest severity' i. e., beyond
which there is no other severity. अपाकीर्णम्—( अप+
आ+√कॄ+क्तः ) त्यक्तम् abandoned. The ordinary
meaning of √कॄ is 'to scatter', कीर्ण is formed like
जीर्ण above पुराविदः—( √विद्+क्विप् ) पुरा ( वृत्तम् )
विदन्ति ( जानन्ति ) इति पुराविदः who know history, i. e.
historians पुराविद् is declined like भूभृत् viz, पुराविद्,
पुराविदौ, पुराविदः etc. प्रियंवदां—( प्रिय+√वद्+खच् ) प्रियं
( मधुरं ) वदतीति प्रियंवदा, तां प्रियंवदाम् talking sweet. खच्
termination is affixed to √वद् by ' प्रियवशे वदः खच् '
पा० ३।२।३८ । and a nasal ( मुम् ) is inserted before the
root by ' अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् ' पा० ६।३।६७ । Although
bearing so much hardship, Parvati did not lose her
habit of sweet-speaking अपर्णा—न पर्णानि यस्याः सा
अपर्णा Aparna i. e., who had given up even eating of
leaves of trees. Although not without significance it
is a proper name of Parvati ' अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी
चण्डिकाम्बिका ' इत्यमरः । Cf ' चतुर्थे त्यक्तपर्णा च अपर्णा-
ख्यामवाप सा ' शिवपुराणम् ॥२८॥
CHANGE OF VOICE :—हि स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तितया
तपसः परया काष्ठया ( भूयते ), सा पुनस्तदपि अपाकीर्णवती,
अतः पुराविद्भिः प्रियंवदा सा अपर्णा इति च उच्यते ॥ २८ ॥
HINDI TRANSLATION :—अपने आप गिरे हुए पेड़ों के
पत्तों से जीविका निर्वाह तप की अन्तिम श्रेणी है पर उसने वह
भी छोड़ दिया, इस लिये पुराणज्ञ उस मधुरभाषिणी को
'अपर्णा' कहते हैं ॥ २८ ॥

( ७४ )
English Translation .—The extreme limit of
austerities lies in subsisting on leaves of trees fallen
of their own accord, but that also was abandoned by
her ; therefore, those conversant with history also call
her, the sweet-talker, Aparna 28.
Purport in Sanskrit :—तपस्विनः क्रमशः दुग्धफलादी-
नामाहारं त्यक्त्वा स्वयं पतितानि वृक्षाणां पत्राण्येव भुक्त्वा जीवनं
यापयन्ति—एषैव तपस्याया अन्तिमावस्था वर्त्तते । परं मधुर-
भाषिण्या पार्वत्या दलानां भक्षणमपि त्यक्तमासीदत ऐतिहासस्कि-
कास्तां ‘अपर्णा’ इति संज्ञया व्यपदिशन्ति ॥ २८ ॥
मृणालिकापेलवमेवमादिभि-
र्व्रतैः स्वमङ्गं ग्लपयन्त्यहर्निशम् ।
तपः शरीरैः कठिनैरुपार्जितं
तपस्विनां दूरमधश्चकार सा ॥ २९ ॥
मृणालिकेति । मृणालिकापेलवं पद्मिनीकन्दकोमलं स्व
स्वकीयं अङ्गं शरीरं एवमादिभिः एवमुक्तप्रकारतोयाग्निमध्यवास-
व्रतमादिर्येषां तैः व्रतैः । अहश्च निशा च अहर्निशम् । समाहारे
द्वन्द्वैकवद्भावः । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । ग्लपयन्ती कर्शयन्ती
सा पार्वती कठिनैः । क्लेशसहैिरित्यर्थः । शरीरैरुपार्जितं संपादितं
तपस्विनां ऋषीणां तपः दूरं अत्यन्तं अधश्चकार । अतिशिश्ये
इत्यर्थः । तपस्विभिरप्येवं तपः कर्तुं न शक्यत इति तात्प-
र्यार्थः ॥ २९ ॥
Prose Order .—एवमादिभिर्व्रतैः मृणालिकापेलवं स्वं अङ्गं
अहर्निशं ग्लपयन्ती सा तपस्विनां कठिनैः शरीरैः उपार्जितं तपः
दूरं अधः चकार ॥ २६ ॥

( ७५ )
NOTES —एवमादिभिः—एव आदिः येषां ते एवमादयस्तैः
एवमादिभिः by this and others एव refers to ' sitting
amidst five fires , living only on water , sitting in
an unsheltered place in the rainy season' etc., i. e., the
kinds of penances mentioned in the previous verses.
व्रतै —नियमैः by austerities. मृणालिकापेलवं-मृणालिकामिव
(बिसतन्तुमिव) पेलवं (कोमलं as delicate as a lotus-fibre.
अहर्निशं—अहश्च निशा च अहर्निशं day and night It is a
समाहार द्वन्द्व compound (which implies an aggregate or
the things enumerated in which constitute a complex
idea) It is always singular and neuter. ग्लपयन्ती—
(√ग्लै+णिच्+शतृ) causal (णिजन्त) present part. of
√ग्लै ' to be weary' श्रान्तं नयन्ती wearing तपस्विनां—
(तपस्+घिनिः) मुनीनां of other ascetics उपार्जितं (उप+
√अर्ज्+क्तः) संपादितं, सञ्चित lit acquired, practised.
दूर—अत्यर्थं distant, far, far away It is an adverb to
अधश्चकार—तिरश्चकार made low i e., excelled or
surpassed Even with her delicate frame Parvati
performed such penances as were very much
superior to those practised by other ascetics possessed
of hard bodies 29
CHANGE OF VOICE .—एवमादिभिः व्रतैः मृणालिकापेलवं
स्वं अङ्गं अहर्निशं ग्लपयन्त्या तया तपस्विनां कठिनैः शरीरैः
उपार्जितं तपः दूरं अधः चक्रे ॥ २६ ॥
HINDI TRANSLATION :—इस प्रकार के (कठोर) नियमों
से, बिस-तन्तुओं के समान कोमल अपने शरीर को रात दिन

( ७६ )
थकाती हुई उसने (अन्य) तपस्वियों के कठोर शरीरों से किये
हुये तप को बहुत अधिक नीचा कर दिया (अर्थात् उससे कहीं
बढ़कर तपस्या की) ॥ २९ ॥
ENGLISH TRANSLATION.—By this and other kinds
of penances, she, day and night wearing her body,
delicate as a lotus-fibre, left far behind the penance
practised by ascetics with hardened bodies 29
PURPORT IN SANSKRIT :—पूर्वोक्तप्रकारैरन्यैश्च कठिन-
नियमपाङ्गनैः बिसतन्तुवत्कोमलं स्वकीयं देहं रात्रिनिवं कृशतां
नयन्ती पार्वती स्वकोमलशरीरेणैवान्यतपस्विभिस्तेषां कठोरदेहौः
कृतात् तपसो विशेषतरं तपश्चकार । यद्यपि तस्याः देहो मृदु-
रासीत् परं तस्यास्तपस्यान्येषां तपस्विनां तपांस्यतिशेते स्म इति
तात्पर्यार्थः ॥ २९ ॥
After the 29th shloka some books have the follow-
ing verse, but Mallinatha regards it as an interpolated
one and has not commented on it.
'सुराः समुद्वीक्ष्य नगेन्द्रकन्यया कृतं तपः शंभुवशक्रियात्तमम् ।
ययाचिरे तं प्रणिपत्य दुःखिताः पतिं चमूनां सुतमाजिहेतुम् ॥'
But the 27th shloka of the VI canto, which runs
as following, and which is a speech of Shiva refers
to this sort of request made by gods to Shiva.
'सोऽहं तृष्णानुरैर्वृष्टिं विद्युन्वानिव चातकैः ।
अग्निविप्रकृतैर्देवैः प्रसूतिं प्रति याचितः ॥'
अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग्—
ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा ।

( ७७ )
विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं
शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥ ३० ॥
अथेति । अथ अनन्तरं अजिनाषाढधरः अजिनं कृष्णमृगत्वक्
आषाढः प्रयोजनमस्येत्याषाढः पालाशदण्डः । ‘पालाशो दण्ड
आषाढः’ इत्यमरः ‘विशाखाषाढाद्दण्डमन्थदण्डयोः’ इत्यण्प्रत्ययः ।
तयोर्धरस्तथोक्तः । प्रगल्भवाक् प्रौढवचनः, ब्रह्ममयेन वैदिकेन
तेजसा । ब्रह्मवर्चसेनेत्यर्थः । ज्वलन् इव स्थितः । इवशब्दा निर्धार-
णार्थः । कश्चिद् अनिर्दिष्टः जटिलः जटावान् । ब्रह्मचारीति शेषः
पिच्छादित्वादिलच्प्रत्ययः । शरीरबद्धः बद्धशरीरः । शरीरधा-
नित्यर्थः । आहिताग्न्यादिषु पाठात्साधुः । प्रथमाश्रमः यथा
ब्रह्मचर्याश्रम इव । यथाशब्द इवार्थे । तपोवनन् । देव्या इति शेषः ।
विवेश प्रविष्टवान् ॥ ३० ॥
PROSE ORDER :—अथ अजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग् ब्रह्म-
मयेन तेजसा ज्वलन्निव कश्चिज्जटिलः शरीरबद्धः प्रथमाश्रमः
यथातपोवन विवेश ॥ ३० ॥
NOTES :—अथ—तदनन्तरम्, after this, i. e., when
Parvati had been successful in performing such
penance as was far superior to that of other ascetics.
अथ is used to iutroduce a new topic ‘मङ्गलानन्तरारम्भ-
प्रश्नकात्स्न्र्येष्वथो अथ’ इत्यमरः । अजिनाषाढधरः । अजिनं-
कृष्णमृगचर्म a black antelope's skin. ‘अजिनं कृत्तिः चर्म’
इत्यमरः । आषाढः—( अषाढ+अण् ) पलाशदण्डः a staff of
Palasha tree. ‘पालाशो दण्ड आषाढः’ इत्यमरः । It is so
called because it is carried by an ascetic during certain
religious observances in the month of अषाढ । The
कु० सं०—७

( ७८ )
suffix अण् is added by ‘ विशाखाषाढादण् मन्थदण्डयोः ’
पा० ५ १. १००. धरः—( √धृ +अच् ) wearing or putting
on अजिनं च आषाढश्च अजिनाषाढौ, तयोर्धरः अजिना-
षाढधर. wearing a black antelope's skin and holding
a staff of Palasha This person who came to the
hermitage of Parvatı was none but Shiva himself.
To avoid cognizance he had come disguised as a
Brahmana ascetic belonging to Brahmachary-ashrama.
अजिन and पलाशदण्ड are prescribed for the use of
Brahmana ascetics. Cf. ‘ हारिणमैणेयं वा कार्ष्णं वा
ब्राह्मणस्य ’ आपस्तम्बः । ‘ ब्राह्मणे बैल्वपालाशौ ’ मनु० ।
प्रगल्भवाक्-प्रगल्भा वाग यस्य सः speaking confidently or
proudly Here it is used in good sense, hence, eloquent
in speech or who could speak well ब्रह्ममयेन—(ब्रह्म + मयट्)
ब्रह्मण आगतम् formed or consisting of or identified with
Brahma Belonging to or fit for a Brahmana Here ब्रह्म
means the Veda or simply Brahma मयट् is added by
‘ मयट् च ’ पा० ४ ३ ८२। Generally मयट् is added in the
sense of 'consisting of' but, here, it means ‘ coming
from ’ तेजसा—कान्त्या by the lustre ब्रह्ममयेन तेजसा—
ब्रह्मवर्चसेन dıvıne glory or splendour ; pre eminence in
holiness or sacred knowledge, superhuman power The
power and glory of Brahma ; the glory supposed to
surround a Brahmana ज्वलन् इव-दीप्यमान इव as if
burning with. जटिलः—( जटा+इलच ) जटाः सन्ति अस्य
इति जटिलः putting on matted hair This is also a mark

( ७६ )
of a Brahmacharin. Cf ‘मुण्डो वा जटिलो वा स्यादथ वा
स्याच्छिखाधरः’ मनु०। शरीरबद्धः—शरीरेण बद्ध शरीरबद्धः,
or, शरीरं बद्धं यस्य स शरीरबद्धः (मूर्तिमान्) in bodily
form बद्ध may be used either as first or the second
member of a Bahuvrīhi compound. ‘वाहिताग्न्यादिषु’
पा० २ ३ ३७। The other form shall be बद्धशरीरः। प्रथमा-
श्रम —प्रथमश्चासौ आश्रमः प्रथमाश्रमः (ब्रह्मचर्याश्रमः) the
first stage of life The four stages of life according to
scriptures are ब्रह्मचर्य, गृहस्थ, वानप्रस्थ and संन्यास। यथा
—इव like. तपोवनम्—तपस वनम् the penance-forest
विवेश—(√विश् + लिट्) entered
For the contents of verse, Cf ‘तपोविपाककाले
तां जिज्ञासुर्भगवान् शिवः। ब्रह्मचर्यव्रतधरो विवेश तपसोऽचलम्।
अजिनाषाढधारी च प्रगल्भवचनो मुने। ज्वलन्निव जटाधारी
ब्रह्मज्ञा ब्रह्मतेजसा’॥ शिवपुराणम् ॥ ३० ॥
Change of Voice :—अथ अजिनाषाढधरेण प्रगल्भवाचा
ब्रह्ममयेन तेजसा ज्वलता इव केनचित् जटिलेन शरीरबद्धेन
प्रथमाश्रमेण यथा तपोवनं विविशे ॥ ३० ॥
Hindi Translation :—तदनन्तर, काले हरिण के चर्म
तथा पलाश के दण्ड को धारण किये हुए, बोलने में चतुर,
ब्रह्मवर्चस से प्रज्वलित सा, कोई जटाधारी (मुनि) शरीरधारी
ब्रह्मचर्याश्रम के समान (उस) तपोवन में आया ॥ ३० ॥
English Translation —Then a certain (ascetic)
one with matted hair, wearing an antelope’s skin and
holding a staff of Palasha, eloquent in speech, burning,
as it were, with Brahmanic lustre, like the first stage
of life incarnate entered the penance-forest 30.

( ८० )
PURPORT IN SANSKRIT :—यदा हि पार्वती एवं कठिन-
तपोमग्नासीत् तस्या आश्रमम् एकोऽविज्ञातः पुरुषः समायातः,
यो हि हरिणाचर्मपलाशदण्डञ्च धत्ते स्म, भाषणे पटुर्ब्रह्मवर्चसेन
भासमानश्चासीत्, यश्च जटाधारी देहेन च मूर्त्तिमान् ब्रह्म-
चर्याश्रम इवाभूत् ॥ ३० ॥
तमातिथेयी बहुमानपूर्वया
सपर्यया प्रत्युदियाय पार्वती ।
भवन्ति साम्येऽपि निविष्टचेतसां
वपुर्विशेषेष्वतिगौरवाः क्रियाः ॥ ३१ ॥
तमिति । अतिथिषु साध्वी आतिथेयी । 'पथ्यतिथि'
इत्यादिना ढञ्प्रत्ययः । 'टिढ्ढाणञ्' इत्यादिना ङीप् । पार्वती
तं ब्रह्मचारिणं बहुमानपूर्वया बहुमानः पूर्वो यस्यास्तस्या, गौरव-
पूर्वेत्यर्थः । सपर्यया अर्च्चया । 'सपर्यार्हणाः समाः' इत्यमरः ।
प्रत्युदियाय प्रत्युज्जगाम । कथं समानेऽपि तस्यास्तनादृशी प्रतिपत्ति-
रत आह—साम्ये सति अपि निविष्टचेतसां स्थिरचित्तानां
वपुर्विशेषेषु व्यक्तिविशेषेषु अतिशयित गौरवं यासु ताः अतिगौरवाः
अतिगौरवसहिताः क्रियाः चेष्टाः भवन्ति । प्रवर्त्तन्ते इत्यर्थ ।
साधवो न साम्याभिनिवेशिन इति भावः ॥ ३१ ॥
PROSE ORDER :—आतिथेयी पार्वती तं बहुमानपूर्वया
सपर्यया प्रत्युदियाय, साम्ये निविष्टचेतसा मपिवपुर्विशेषेषु अति-
गौरवाः क्रियाः भवन्ति ॥ ३१ ॥
NOTES :—आतिथेयी—( अतिथि+एय (ढञ् )+ई अति-
थिषु साध्वी इति (अतिथिसत्कारचतुरा ) attentive to
guests, hospitable. The suffix ढञ् is added by

( ८१ )
सतिस्वपनेर्ढञ्' पा० ४ । १ । १०४ । and then ङीप् is added to
make it feminine by 'टिड्ढाणञ्द्वयसच्' पा० ४.१.१५ ।
The masc form is आतिथेयः । बहुमानपूर्वया—बहुः मानः
(सत्कारः) पूर्वो यस्याः सा, तया बहुमानपूर्वया which was
preceded or accompanied by great reverence सपर्यया-
पूजया worship, homage 'पूजा नमस्या अपचितिः सपर्या
अर्चा अर्हणासमा' इत्यमर । प्रत्युदियाय—(प्रति + √उद् + इ

• लिट् ) प्रत्युज्जगाम went forth to receive (him). √इ
  to go, is conjugated as—एति (लट्), एष्यति (लृट्),
  इयाय (लिट्) अगात् (लुङ्) etc. साम्ये—(सम + ष्यञ्
  समस्य भाव साम्यं, तस्मिन् (समतायाम् towards equality.
  निविष्टचेतसां—(नि + √विश् + क्त.) निविष्टं चेतो येषां ते, तेषां
  whose mind is intent upon or turned to (equality).
  The expression 'साम्येऽपि निविष्टचेतसां' can be construed
  in two ways, viz, साम्ये निविष्टचेतसां अपि i. e, even in
  case of those whose minds are set on equality—who
  look at all people with the same mind without feeling
  affection for one and apathy for another, or who are
  free from likes (राग) and dislikes (द्वेष); secondly
  साम्येऽपि निविष्टचेतसां क्रियाः......i e even when there is
  equality, the acts of those who are firm-minded... ..
  In the former case निविष्टचेतसां is to be taken with
  साम्ये while in the latter it has nothing to do with
  साम्ये, but is connected with the following words.
  Then the position of अपि is also responsible for
  change of meaning. In the former it is read with

( ८२ )
निविष्टचेतसां and in the latter with साम्ये । वपुर्विशेषेषु—
वपुष्षु ( शरीरेषु विशेषा इति वपुर्विशेषा., तेषु—असामान्य-
शरीरेषु towards great personages Here वपु ‘a body’,
means ‘one possessed of a body वपुष्मान्) i. e., a
person.’ Decline वपुष् as—वपुः, वपुषी वपूंषि etc अति
गौरवाः—( गुरु+अण्) गुरोः भाव गौरवं (आदर) अति
गौरवं यासु ताः full of extreme reverence क्रियाः—acts ;
behaviour. The sense is that even those persons who
are free from likes and dislikes show greater respect
towards great personages For a similar idea Cf.
‘आकृतिविशेषेष्वादरः पदं करोति’ मालविकाग्निमित्रम् । 31.
CHANGE OF VOICE :—आतिथेय्या पार्वत्या स बहुमान-
पूर्वया प्रत्युदीये साम्ये निविष्टचेतसां अपि वपुर्विशेषेषु अतिगौर-
वाभिः क्रियाभिः भूयते ॥ ३१ ॥
HINDI TRANSLATION :—अतिथि सत्कार करने में चतुर
पार्वती अत्यधिक आदरयुक्त पूजा के साथ उसकी ओर बढ़ी ।
समता में लगे चित्त वालो के (अर्थात् सब को समान दृष्टि से
देखने वालों के) भी कार्य विशेष व्यक्तियों के लिये अधिक
आदरयुक्त होते हैं ॥ ३१ ॥
ENGLISH TRANSLATION —Parvati, expert in hospi-
tality, went forth to receive him, doing worship with
great reverence; the acts, even of those persons who
have set their hearts on equality, are full of extreme
reverence towards great personages 31
PURPORT IN SANSKRIT :—अतिथिसत्कारनिपुणा पार्वती
तस्य सत्कारार्थं तं प्रत्युज्जगाम तं सादरं पूजितवती च । कथं हि

( ८३ )
रागद्वेषविनिर्मुत्तया तपस्विन्या पार्वत्या तं प्रत्यादरः प्रदर्शित इति
शङ्कायां कविः कथयति यत् समदर्शिनो जना अपि पुरुषविशेषेष्व-
धिकादरवन्तो भवन्ति ॥ ३१ ॥
विधिप्रयुक्तां परिगृह्य सत्क्रियां
परिश्रमं नाम विनीय च क्षणम् ।
उमां स पश्यन्नृजुनैव चक्षुषा
प्रचक्रमे वक्तुमनुज्झितक्रमः ॥ ३२ ॥
विधीति । स ब्रह्मचारी विधिप्रयुक्तां विधिना प्रयुक्तामनुष्ठितां
सत्क्रियां पूजां परिगृह्य स्वीकृत्य क्षणं परिश्रमं विश्रामं च विनीय
नाम । नामेत्यपरमार्थे । अथ उमां ऋजुना एव विलासरहितेनैव
चक्षुषा पश्यन् अनुज्झितक्रमः अन्यकोचितपरिपाटीकः सन् वक्तुं
प्रचक्रमे प्रारभे ॥ ३२ ॥
PROSE ORDER—सः विधिप्रयुक्तां सत्क्रियां परिगृह्य क्षणं
परिश्रमं विनीय च नाम उमां ऋजुना एव चक्षुषा पश्यन् अनुज्झि-
तक्रमः (सन्) वक्तुं प्रचक्रमे ॥ ३२ ॥
NOTES—विधिप्रयुक्तां--विधिना प्रयुक्ता विधिप्रयुक्ता, ताम्
यथाविधि कृतां done according to proper rites सत्क्रियां
—सत् क्रिया सत्क्रिया, तां worship. Here सत् is used as a
preposition according to the rule ‘आदरानादरयोः
सदसती’ पा० १ ४ ६३ । and the compound is made by
‘कुगति प्रादयः, ’ पा० २ २.१८ । परिगृह्य—(परि+√ग्रह्+ल्यप्)
स्वीकृत्य having accepted. क्षणं—for a little while. विनीय
—(वि+√नी+ल्यप्) अपनीय having removed. नाम—
अपरमार्थे only in appearance It is an indeclinable
used in various senses Here it has been used in the

( ८४ )
sense of 'apparently' i. e., although not really
fatigued he showed that he took rest. Shiva, in order
to avoid cognizance, had to act as an ordinary man.
ऋजुना—सरलेन simple ; not betraying any particular
inner feeling. अनुज्झितक्रमः—( न + √उज्झू + क्तः ) न
(त्यक्तः) क्रमः (उचिताचारः) येन सः who did not give
up propriety. क्रम् means the regular order or course.
प्रचकमे—( प्र + √क्रम् + लिट् ) began √क्रम् when not
preceded by a preposition is conjugated in both the
Padas, but it is used in Atmanepadi when preceded
by प्र and उप and the sense is of 'beginning' by
'प्रोपाभ्यां समर्थाभ्याम्' पा० १.३४२ । प्रक्रामति means
'he goes' and उपक्रामति 'he comes near.' 32.
Change of Voice :—तेन विधिप्रयुक्तां सत्क्रियां परिगृह्य
क्षणं परिश्रमं विनीय च नाम उमां ऋजुना एव चक्षुषा पश्यता
अनुज्झितक्रमेण वक्तुं प्रचकमे ॥ ३२ ॥
Hindi Translation :—उसने यथाविधि की हुई सेवा
को स्वीकार कर तथा क्षण भर के लिये थकावट को दूर सा कर
के, पार्वती की ओर सीधीसादी दृष्टि से ही देखते हुए,
(व्यवहार के) उचित मार्ग को न छोड़ते हुए, कहना प्रारम्भ
किया ॥ ३२ ॥
English Translation :—Having accepted the wor-
ship offered according to proper rites, and having
apparently eased his fatigue for a moment, he, looking
at Uma with quite simple eyes and without giving up
propriety, began to speak 32

( ८५ )
PURPORT IN SANSKRIT :-सोऽतिथियथाविधि कृतां
पार्वत्याः पूजां स्वीकृत्य, किञ्चित्कालञ्च श्रममपनीय, पार्वतीं
रागादिरहितेनैव निर्दोषेण नेत्रेणावलोकयन् सदाचारपरिपाटी-
मनुलंघयन् कथयितुमारेभे ॥ ३२ ॥
अपि क्रियार्थं सुलभं समित्कुशं
जलान्यपि स्नानविधिक्षमाणि ते ।
अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्तसे
शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् ॥ ३३ ॥
अपीति । अत्रापि शब्दः प्रश्ने । क्रियार्थं होमादिकर्मानुष्ठा-
नार्थम् । समिधश्च कुशाश्च समित्कुशम् । 'जातिरप्राणिनाम्' इति
द्वन्द्वैकवद्भावः । सुलभं अपि सुलभं कच्चित् । जलानि ते तव स्नान-
विधिक्षमाणि स्नानक्रियायोग्यानि अपि कच्चित् । किञ्च स्वशक्त्या
निजसामर्थ्यानुसारेण तपसि प्रवर्त्तसे अपि । देहमपीडयित्वा तपश्च-
रसि कच्चिदित्यर्थः । युक्तं च नामैतत् । खलु यस्मात् शरीरं आद्यं
धर्मसाधनम् । धर्मस्तु कायेन वाचा बुद्ध्या धनादिना च बहुभिः
साध्यते । तेषु च वपुरेव मुख्यं साधनम् । सति देहे धर्मार्थकाम-
मोक्षलक्षणाश्चतुर्वर्गाः साध्यन्ते । अतएव 'सततमात्मानमेव
गोपायीत्' इति श्रुतिः । 'अयथाबलमारम्भो निदानं क्षयसंपदाम्'
इति भावः ॥ ३३ ॥
PROSE ORDER :-अपि क्रियार्थं समित्कुशं सुलभम् ? अपि
जलानि ते स्नानविधिक्षमाणि ? अपि स्वशक्त्या तपसि प्रवर्त्तसे ?
खलु शरीरं आद्यं धर्मसाधनम् ( अस्ति ) ॥ ३३ ॥
NOTES :-अपि-कच्चित् It is used here in the sense
of interrogation. For its various senses Cf. 'गर्हास-

( ८६ )
समुच्चयप्रश्नशङ्कासंभावनासु अपि' इत्यमरः। क्रियार्थे—क्रियायै इदं
क्रियार्थं (होमादिकर्मकरणार्थम्) for performing holy rites
In क्रियार्थ the compound is नित्यसमास, which is defined
as 'अविग्रहो नित्यसमासः अस्वपदविग्रहो वा' i. e., Nitya-
samasa is that which either cannot be expounded or
cannot be expounded by using the words actually
compounded. Here क्रियार्थ is expounded by using क्रिया
and इदं and not क्रिया and अर्थ which (latter) are
actually compounded. The compound with अर्थ is a
Nityasamasa and takes the gender and number of
the noun it qualifies. समित्कुशम्—समिधश्च कुशाश्च
समित्कुशम् Sacrificial sticks and Kusha grass. It is a
Dwandwa compound and the singular is used by the
rule 'जातिरप्राणिनाम्' पा० २.४ ६ । i. e., of words ex-
pressing things and not animals when the species is
prominently referred to the compound is in singular.
सुलभम्—(सु + √लभ्+खल्) easy to obtain The
suffix खल् is added by 'ईषद्दुःसुषु कृच्छ्राकृच्छ्रार्थेषु खल्'
पा० ३ ३ १२६ । i. e, खल् is added to any root with ईषत्,
दुर् or सु prefixed to it when the idea of ease or
difficulty is present, e g, सुकरः, दुष्करः। स्नानविधि-
क्षमाणि—स्नानस्य विधये क्षमाणि (योग्यानि) स्नानविधिक्षमाणि
suitable for bathing. स्वशक्त्या—स्वसामर्थ्यानुसारेण accord-
ing to your might. खलु—verily आद्यम्—प्रथमं the
chief धर्मसाधनम्—धर्मस्य साधनम् means of performing
the religious duties. 'शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम्' is a

( ८७ )
well-known proverbial saying and it means that
body is the chief means of performing the religious
duties, hence one should take greatest possible care
of it
CHANGE OF VOICE :-अपि क्रियार्थं समित्कुशेन सुलभेन
( भूयते ) ? अपि जलैः ते स्नानविधिक्षमैः ( भूयते ) ? अपि
( त्वया ) स्वशक्त्या तपसि प्रवृत्त्यते ? खलु शरीरेण आद्येन धर्म-
साधनेन ( भूयते ) ॥ ३३ ॥
HINDI TRANSLATION :-( यज्ञादि ) धार्मिक कृत्यों के
लिये समिधायें और कुश तो सरलता से प्राप्त हो जाते हैं ? पानी
तो तुम्हारे स्नान के लिये उपयुक्त है ? और अपनी सामर्थ्य के
अनुसार ही तप करती हो न ? क्योकि शरीर वास्तव में धार्मिक
कृत्यों के करने में मुख्य सहायक है ॥ ३३ ॥
ENGLISH TRANSLATION -'Are sacrificial sticks and
Kusha grass easily available for holy rites ? Is the water
suitable for thy bathing ? And, dost thou practise
austerities in accordance with thy strength ? For, the
body is the chief means of performing religious
duties ' 33
PURPORT IN SANSKRIT - ब्रह्मचारिवेषधारी शिवः पार्वती
तत्कुशलं तपःसहायकवस्तूनां सुलभतां प्रति च पृच्छति- ' किं
त्वया होमादिधार्मिककृत्यकरणार्थं यज्ञकाष्ठानि दर्भाश्च सुखेन
लभ्यन्ते ? इतस्ततः पर्वतनिर्झरेषु नदीषु च प्राप्यं जलं किं ते स्नान-
योग्यमस्ति ? किं त्वं स्वसामर्थ्यानुसारेणैव तपस्यामाचरसि न तु
शरीरमत्यन्तं पीडयित्वा, यतो देहो धर्माचरणे प्रधानसहाय-