कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ७७ )
विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनं
शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा ॥ ३० ॥
अथेति । अथ अनन्तरं अजिनाषाढधरः अजिनं कृष्णमृगत्वक्
आषाढः प्रयोजनमस्येत्याषाढः पालाशदण्डः । ‘पालाशो दण्ड
आषाढः’ इत्यमरः ‘विशाखाषाढाद्दण्डमन्थदण्डयोः’ इत्यण्प्रत्ययः ।
तयोर्धरस्तथोक्तः । प्रगल्भवाक् प्रौढवचनः, ब्रह्ममयेन वैदिकेन
तेजसा । ब्रह्मवर्चसेनेत्यर्थः । ज्वलन् इव स्थितः । इवशब्दा निर्धार-
णार्थः । कश्चिद् अनिर्दिष्टः जटिलः जटावान् । ब्रह्मचारीति शेषः
पिच्छादित्वादिलच्प्रत्ययः । शरीरबद्धः बद्धशरीरः । शरीरधा-
नित्यर्थः । आहिताग्न्यादिषु पाठात्साधुः । प्रथमाश्रमः यथा
ब्रह्मचर्याश्रम इव । यथाशब्द इवार्थे । तपोवनन् । देव्या इति शेषः ।
विवेश प्रविष्टवान् ॥ ३० ॥
PROSE ORDER :—अथ अजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग् ब्रह्म-
मयेन तेजसा ज्वलन्निव कश्चिज्जटिलः शरीरबद्धः प्रथमाश्रमः
यथातपोवन विवेश ॥ ३० ॥
NOTES :—अथ—तदनन्तरम्, after this, i. e., when
Parvati had been successful in performing such
penance as was far superior to that of other ascetics.
अथ is used to iutroduce a new topic ‘मङ्गलानन्तरारम्भ-
प्रश्नकात्स्न्र्येष्वथो अथ’ इत्यमरः । अजिनाषाढधरः । अजिनं-
कृष्णमृगचर्म a black antelope's skin. ‘अजिनं कृत्तिः चर्म’
इत्यमरः । आषाढः—( अषाढ+अण् ) पलाशदण्डः a staff of
Palasha tree. ‘पालाशो दण्ड आषाढः’ इत्यमरः । It is so
called because it is carried by an ascetic during certain
religious observances in the month of अषाढ । The
कु० सं०—७