कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ७३ )
extreme limit ' or ' the sternest severity' i. e., beyond
which there is no other severity. अपाकीर्णम्—( अप+
आ+√कॄ+क्तः ) त्यक्तम् abandoned. The ordinary
meaning of √कॄ is 'to scatter', कीर्ण is formed like
जीर्ण above पुराविदः—( √विद्+क्विप् ) पुरा ( वृत्तम् )
विदन्ति ( जानन्ति ) इति पुराविदः who know history, i. e.
historians पुराविद् is declined like भूभृत् viz, पुराविद्,
पुराविदौ, पुराविदः etc. प्रियंवदां—( प्रिय+√वद्+खच् ) प्रियं
( मधुरं ) वदतीति प्रियंवदा, तां प्रियंवदाम् talking sweet. खच्
termination is affixed to √वद् by ' प्रियवशे वदः खच् '
पा० ३।२।३८ । and a nasal ( मुम् ) is inserted before the
root by ' अरुर्द्विषदजन्तस्य मुम् ' पा० ६।३।६७ । Although
bearing so much hardship, Parvati did not lose her
habit of sweet-speaking अपर्णा—न पर्णानि यस्याः सा
अपर्णा Aparna i. e., who had given up even eating of
leaves of trees. Although not without significance it
is a proper name of Parvati ' अपर्णा पार्वती दुर्गा मृडानी
चण्डिकाम्बिका ' इत्यमरः । Cf ' चतुर्थे त्यक्तपर्णा च अपर्णा-
ख्यामवाप सा ' शिवपुराणम् ॥२८॥
CHANGE OF VOICE :—हि स्वयंविशीर्णद्रुमपर्णवृत्तितया
तपसः परया काष्ठया ( भूयते ), सा पुनस्तदपि अपाकीर्णवती,
अतः पुराविद्भिः प्रियंवदा सा अपर्णा इति च उच्यते ॥ २८ ॥
HINDI TRANSLATION :—अपने आप गिरे हुए पेड़ों के
पत्तों से जीविका निर्वाह तप की अन्तिम श्रेणी है पर उसने वह
भी छोड़ दिया, इस लिये पुराणज्ञ उस मधुरभाषिणी को
'अपर्णा' कहते हैं ॥ २८ ॥