कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २२६ )
seems to be desirous of speaking more. Not only he
who talks ill of the great, but also he who listens to
him is a sinner. 83
PURPORT IN SANSKRIT :—ब्रह्मचारिणः कथितं प्रत्याख्याय
ब्रह्मचारिणञ्च विवादात् विरमितुमादिश्य पार्वती स्वां सखीं
कथयति—यत् 'हे सखि ! अस्माकं पुरतः स्थितोऽयं वर्णी कम्प-
मानाधरत्वात् पुनरप्यधिकां शिवनिन्दां कर्त्तुमुद्यतो दृश्यते तस्मा-
दितो निस्सार्यताम् । एतेन कथिता शिवनिन्दास्माभिर्न श्रवणीया
यतो न केवलं स एव पुरुषः पापमवाप्नोति यो महापुरुषाणां निन्दां
करोति, अपि तु सोऽपि दोषी यस्तामाकर्णयति' । ८३ ॥
इतो गमिष्याम्यथ वेति वादिनी
चचाल बाला स्तनभिन्नवल्कला ।
स्वरूपमास्थाय च तां कृतस्मितः
समाललम्बे वृषराजकेतनः ॥ ८४ ॥
सम्प्रति गन्तव्यपक्षम्राश्रयते । इत इति । अथवा इत अन्यत्र
गमिष्यामि इति वादिनी वदन्ती स्तनभिन्नवल्कला स्तनाभ्यां भिन्न-
वल्कला रयवशात्कुचस्रस्तचीरा बाला पार्वती चचाल । वृषराज-
केतनः वृषभध्वजः च स्वरूपं आस्थाय निजरूपमाश्रित्य कृतस्मितः
सन् । तां पार्वतीं समाललम्बे जग्राह ॥ ८४ ॥
PROSE ORDER :—अथवा (अहं) इतः गमिष्यामि इति
वादिनी बाला स्तनभिन्नवल्कला चचाल, वृषराजकेतनः च स्वरूपं
आस्थाय कृतस्मित तां समाललम्बे ॥ ८४ ॥
NOTES :—इतः—(इदं + तसिल् ) अस्मात् स्थानात् from
this place वादिनी—(√वद् + णिनि + ङीप् ) वदन्ती who

( २२७ )
was thus saying. स्तनभिन्नवल्कला-स्तनाभ्यां ( पञ्चमी )
भिन्नं ( स्रस्तं ) वल्कलं यस्याः सा with the bark-garment
slipping from her breasts ( because of their being
elevated or her being in haste ) Or स्तनाभ्यां ( तृतीया )
भिन्नं ( त्रुटितं ) वल्कलं यस्याः सा whose bark-garment
was being torn by her breasts ( because of their
being elevated ). For the second interpretation
which does not suit the context so much as the
first one, Cf. ' बबन्ध बालारुणबभ्रु वल्कलं पयोधरोत्सेध-
विशीर्णसंहति ' । verse 8 above चचाल-( √ चल्-लिट् )
गन्तुमारेभे started वृषराजकेतनः-वृषे ( वृषभो ) राजा वृष-
राजः, वृषराज केतन ( ध्वजा ) यस्य स वृषराजकेतनः or
वृषराजः केतने यस्य स वृषराजकेतनः one who-e emblem is
a bull In वृषराजः, राजन् is made राज by the addition
of टच् by ' राजाऽहःसखिभ्यष्टच् ' पा० ५.४.६१ । केतन-केत्यते
( ज्ञायते ) अनेन इति केतनं an emblem ; a banner. स्वरूपं
आस्थाय-assuming his own form कृतस्मितः-कृतं स्मितं
येन सः who was smiling समाललम्बे-( आ +√ लम्ब् +
लिट् ) जग्राह held ( her ) 84.
Change of Voice :-अथवा ( मया ) इतः गमिष्यते
इति वादिन्या बालया स्तनभिन्नवल्कलया चेले, वृषराजकेतनेन च
स्वरूपं आस्थाय कृतस्मितेन सा समाललम्बे ॥ ८४ ॥
Hindi Translation :-या ( मैं ) यहाँ से चली जाऊँगी
इस प्रकार कहने वाली वह कुमारी, जिसके स्तनों पर से वल्कल
वस्त्र खिसक गया था, चलने लगी ; ( तब ) बैल जिसका ध्वजा-

( २२८ )
चिह्न है ऐसे ( शिव ) ने अपना रूप धारण कर मुस्कराते हुये
उसको पकड़ लिया ॥ ८४ ॥
ENGLISH TRANSLATION :-Or, I shall go from here,
so saying the maiden, with the bark-garment slipping
from her breasts, started, (just then) the bull-emblemed
God, assuming his own form, held over, with a
smile. 84
PURPORT IN SANSKRIT :-' हे सखि ! यदि चायं ब्रह्म-
चारी अस्मात्स्थानादन्यत्र न गमिष्यति तर्ह्यहं स्वयमेवान्यत्र
यास्यामि ' इति कथयित्वा पार्वती चलितुमुद्यताभूत् वल्कलञ्च
रयवशात्तत्स्तनाभ्यामधः स्रस्तम्, परं तस्मिन्नेव काले शिवो निजां
यथार्थामाकृतिमाश्रित्य मन्दहासञ्च कृत्वा पार्वतीं जग्राह ॥ ८४ ॥
तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टि-
निक्षेपणाय पदमुद्धृतमुद्वहन्ती ।
मार्गाचलव्यतिकराकुलितेव सिन्धुः
शैलाधिराजतनया न ययौ न तस्थौ ॥ ८५ ॥
तमिति । तं देवं वीक्ष्य वेपथुमती । सरसांगयष्टिः खिन्नगात्री ।
महादेवदर्शनेन देव्याः सात्त्विकभावोदय उक्तः । निक्षेपणाय अन्यत्र
विन्यासाय उद्धृतं उत्क्षिप्तं पदं अङ्घ्रि उद्वहन्ती । शैलाधिराज-
तनया पार्वती मार्गाचलव्यतिकराकुलिता मार्गेऽचलस्तस्य व्यति-
करेण समाहत्या अवरोधेनेति यावत् । आकुलिता संभ्रमिता
सिन्धुः नदी इव । ' देशे नदविशेषेऽन्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम् '
इत्यमरः । न ययौ न तस्थौ । लज्जयेति भावः । वसन्ततिलका-
वृत्तमेतत् ॥ ८५ ॥

( २२६ )
PROSE ORDER : —तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिः
निक्षेपणाय उद्धृतं पदं उद्वहन्ती शैलाधिराजतनया मार्गाचलव्यति-
कराकुलिता सिन्धुरिव न ययौ, न तस्थौ ॥ ८५ ॥
NOTES :—वीक्ष्य—( वि + ईक्ष् + ल्यप् ) दृष्ट्वा having seen.
वेपथुमती । वेपथुः—( √वेप् to tremble+अथुच् ) कम्पनं
trembling It is a noun formed by adding अथुच्
by ‘ट्वितोऽथुच्’ पा० ३ ३ ८६. वेपथुः ( कम्पं ) अस्याः अस्तीति
वेपथुमती ( वेपथु + मतुप् + ङीप् ) कम्पयुक्ता trembling. वेपथु
is one of the सात्त्विकभावs i. e., the various states of
body caused by some natural emotion They are eight
in number, namely—‘स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभ-
ङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः गुणाः ।’
Here वेपथु was caused by the sudden sight of Shiva
and particularly by his touch. सरसाङ्गयष्टिः—अङ्गंयष्टिरिव
इति अङ्गयष्टिः ( शरीरं ) a slender form; a fairy-figure.
रसेन सह वर्त्तमाना सरसा ( सस्वेदा ); सरसा अङ्गयष्टिः यस्याः
सा सरसाङ्गयष्टिः whose slender form was perspiring.
सरसा—wet, hence perspiring. This perspiration
also was caused by the touch of Shiva. निक्षेपणाय—
( नि + √क्षिप् + ल्युट्—अन = निक्षेपणं ) भूमौ विन्यासाय to
step forth ; to walk away. The Dative is used
because निक्षेप expresses the purpose for which the
foot was raised. Cf. तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या’ । उद्धृतं
उत्थापितम् raised. उद्वहन्ती—( उद् + √वह् + शतृ + ङीप् )
having ; lit. carrying on. शैलाधिराजतनया—शिलानां
समूहः शैलः (पर्वतः ) ( शिला + अण् ) a mountain. शैलानां

( २३० )
अधिराजस्य तनया शैलाधिराजतनया the daughter of the
lord of mountains, i e, Párvati मार्गाचलव्यतिकरा-
कुलिता । अचलः—न चलति इति अचलः ( √ चल् + अच् )
पर्वतः a mountain. ‘अद्रिगोत्र गिरि ग्रावा अचल शैल शिलो-
च्चयाः ' इत्यमरः । व्यतिकरः—सम्पर्कः contact ; विघ्नः an
obstruction मार्गे अचलस्य व्यतिकरेण आकुलिता मार्गाचल-
व्यतिकराकुलिता hampered by coming in contact with
a mountain on its way Adj of सिन्धुः—नदी a river.
‘देशे नदविशेषेऽन्धौ सिन्धुर्ना सरिति स्त्रियाम् ’ इत्यमरः । ययौ
—( √ या + लिट् ) जगाम went. तस्थौ—( √ स्था + लिट् )
स्थिता stayed
Párvati who was ready to start, seeing Shiva
in her front could not make her mind to go or to
stay—she wanted to go because she had started
and she wanted to stay because she liked to be with
Shiva. This state of Párvati is well compared
with a river which is impeded on its way by a
hill
The metre of this and the following shloka is
वसन्ततिलका which is defined as— “उक्ता वसन्ततिलका
तभजा जगौ गः ।” 85
Change of Voice :—तम् वीक्ष्य वेपथुमत्या सरसाङ्ग-
यष्ट्या निक्षेपणाय उद्धृतं पदं उद्वहन्त्या शैलाधिराजतनयया
मार्गाचलव्यतिकराकुलितया सिन्ध्वा इव न यये न तस्थे ॥ ८५ ॥
Hindi Translation :—उसको देख कर कांपती हुई,
पसीने से युक्त शरीर वाली, चलने के लिये उठाये हुये पैर वाली

( २३१ )
पर्वतराजपुत्री, रास्ते.में पहाड़ से रोकी हुई नदी की तरह न तो
जा सकी और न ठहर सकी ॥ ८५ ॥
English Translation —On seeing him, the daughter
of the lord of mountains, trembling, her slender body
covered with perspiration and having her foot raised
to step forth could neither go nor stay, like a river
hampered by the obstruction of a mountain in the
way 85.
Purport in Sanskrit :—महादेवस्य दर्शनेन तत्स्पर्शेन
च पार्वत्या देहे कम्पस्वेदस्तम्भाद्याः सात्त्विकभावाः प्रादुर्भूताः, येन
सा गन्तुमुद्यताऽपि तथैव ततश्चलितुं न शशाक यथा हि निम्न-
स्थलं गच्छन्ती नदी सम्मुखागतेन पर्वतेन निरुद्धाग्रे गन्तुं न प्रवर्त्तते
न च प्रवाहवेगात् स्थातुमपि शक्नोति । गमनोत्सुकापि पार्वती
शिवसान्निध्येन किं कर्त्तव्यविमूढा जाता ॥ ८५ ॥
अद्य प्रभृत्यवनताङ्गि तवास्मि दासः
क्रीतस्तपोभिरिति वादिनि चन्द्रमौलौ ।
अह्नाय सा नियमजं क्लममुत्ससर्ज
क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते ॥ ८६ ॥
अद्येति । चन्द्रमौलौ शिवे । हे अवनताङ्गि पार्वति अद्य प्रभृति
अस्माद्दिनादारभ्येत्यर्थः । प्रभृतियोगादद्येति सप्तम्यर्थवाचिना
पञ्चम्यर्थो लक्ष्यते । तव तपोभिः क्रीतः । ‘ दास् दाने ’ । दासते
आत्मानं ददातीति दासः । अस्मि इति वादिनि वदति सा देवी
अह्नाय सपदि । ‘ स्राग्झटित्यञ्जसाह्नाय द्राङ्मङ्क्षु सपदि द्रुतम् ’
इत्यमरः । नियमजं तपोजन्यं क्लमं क्लेशं उत्ससर्ज । फलप्राप्त्या

( २३२ )
क्लेशं विसस्मारेत्यर्थः । तथा हि क्लेशः फलेन फलसिद्ध्या
पुनर्नवतां विधत्ते पूर्ववदेवाक्लिष्टतामापादयतीत्यर्थः । सफलः
क्लेशो न क्लेश इति भावः ॥ ८६ ॥
Prose Order :—(हे) अवनताङ्गि अद्य प्रभृति त्वया तपोभिः
क्रीतः तव दासः अस्मि, चन्द्रमौलौ इति वादिनि सा
अह्नाय नियमजं क्लमं उत्ससर्ज हि क्लेशः फलेन पुनः नवतां
विधत्ते ॥ ८६ ॥
Notes —अवनताङ्गि-अवनत ( नम्रं ) अङ्गं यस्याः सा
अवनताङ्गी, तस्याः सम्बोधने अवनताङ्गि O one possessed of
stooping limbs ( on account of the breasts ) See
notes on संनतगात्रि in verse 39 अद्य—अस्मिन् अहनि अद्य
today अद्य प्रभृति—from today Though अद्य has the
sense of the Locative case it has been used with
प्रभृति and so it gives the sense of the Ablative. See
also notes on तदा प्रभृति in verse 55 क्रीतः—purchased.
दासः—दासते आत्मानं ददाति इति दासः—a slave चन्द्रमौलौ
—Locative of चन्द्रमौलि moon-crested God. See
notes on शशिमौलि in verse 60 वादिनि—( वद् + णिनिः
=वादिन् ) वदति इति वादिन्, तस्मिन् while he was
speaking so. अह्नाय—झटिति at once ‘ स्राग्झटिति
अञ्जसा अह्नाय द्राङ्मङ्क्षु सपदि द्रुतम् ’ इत्यमरः । नियमजं—
( नियम + √जन् + डः ) नियमात् ( व्रतात् ) जातं ( उत्पन्नं )
नियमजं Caused by penance क्लमं-श्रान्तिं fatigue. उत्स-
सर्ज—तत्याज gave up ; forgot. √सृज् to create, means
‘ to leave ’ with उद् । Párvati forgot all the fatigue
because she had obtained Shiva, for whom she had

( २३३ )
been practising hard penance for so many days.
This action of Pārvati is supported by a general
statement—क्लेशः फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते । क्लेशः—
क्लमः fatigue , pain. फलेन—by the attainment , of fruit.
पुन. —again नवतां—नूतनताम् freshness विधत्ते—करोति
does √धा to put on, means ' to do ' with वि. Note
that √धा is उभयपदी, so दधाति and धत्ते ( लट् ) । It
means that a person forgets all about his fatigue
and becomes refreshed by the attainment of the
fruit of his exertion 86.
CHANGE OF VOICE :—( हे ) अवनताङ्गि ! अद्य प्रभृति
त्वया तपोभिः क्रीतेन ( मया ) तव दासेन भूयते ; चन्द्रमौलौ इति
वादिनि तया अह्नाय नियमजः क्लमः उत्ससृजे, हि क्लेशेन फलेन
पुनः नवता विधीयते ॥ ८६ ॥
HINDI TRANSLATION : —हे झुके हुये अङ्ग वाली, आज से
लेकर मै तुझ से तपस्या के द्वारा मोल लिया हुआ तेरा सेवक
हूँ , महादेव के इस प्रकार कहने पर वह एक दम तपस्या से हुई
थकावट को भूल गई ( क्योकि ) वास्तव में फल मिल जाने से
परिश्रम नवीनता उत्पन्न करता है ॥ ८६ ॥
ENGLISH TRANSLATION —O one of stooping limbs,
henceforth I am thy slave, bought by thee with thy
austerities '—as the moon-crested God said these words,
she immediately forgot the exhaustion caused by
penance ; for fatigue gives freshness by the attainment
of its fruit 86

( २३४ )
PURPORT IN SANSKRIT :—शिवविषयकं पार्वत्या अचला-
नुरागं स्वोपस्थित्या तदीयसात्विकभावञ्च दृष्ट्वा शिवः पार्वतीं प्राह-
' हे सुन्दरि पार्वति ! अस्माद्दिनादारभ्याहं ते सेवको जात ; अव-
श्यमेवाहं ते कामनां सफलां करिष्यामि ।' शिवस्यैतत्कथनमाकर्ण्य
पार्वती क्षणेनैव तपःक्लेशरहिता बभूव, यतो हि फले प्राप्ते सति
तत्प्राप्त्यर्थं कृतः क्लेशो न दुःखयति ॥ ८६ ॥
इति महाकविश्रीकालिदासविरचिते कुमारसंभवे महाकाव्ये
तपःफलोदयो नाम पञ्चमः सर्गः ।

U. P. INTERMEDIATE EXAMINATION
PAPERS.
1937
Q. I. Translate into English or Hindi:—
प्रयुक्तसत्कार विशेषमात्मना न मां परं संप्रतिपत्तुमर्हसि ।
यतः सतां संनतगात्रि संगतं मनीषिभिः साप्तपदीनमुच्यते ॥
A—Hindi Translation:—(तुमने) अपने आप जिसका
विशेष आदर किया है ऐसे मुझको कोई दूसरा (अजनबी)
मानना उचित नहीं है ; क्योंकि हे सुन्दरि बुद्धिमान लोग
सज्जनों की मित्रता को सात शब्दों के बोलने (या) पैरों
के चलने से होने वाली कहते हैं ।
English Translation :—It does not behove thee
to regard me as a stranger, to whom special hospitality
has been accorded by thee, for, O, one of stooping body
the friendship of good people is declared by the wise to
be formed after seven words have been exchanged
between them (or) after seven steps have been walked
together.
Q. II. Write a grammatical note on साप्तपदीनम्
A—सप्तानां पदानाम् समाहारः सप्तपदम् (द्विगु समासः)
सप्तपदेन (सप्तभिः पदैः वा) अवाप्यते इति साप्तपदीनम् ।
The word पद has two meanings viz., ‘a word’ and
a footstep, so the expression means ‘which is

( २३६ )
formed by uttering seven words ' or ' by walking
over seven steps together' i e., friendship. The
word has lost literal sense and is used for friend-
ship. It is regularly formed to indicate this
meaning by the Sutra "साप्तपदीनं सख्यम्"।
Q. III. Explain any two of the following with
reference to the context in Hindi and English or
Sanskrit :—
(a) क ईप्सितार्थस्थिर निश्चयं मनः पयश्च निम्नाभिमुखं
प्रतीपयेत्।
(b) न धर्म वृद्धेषु वयः समीक्ष्यते।
Ans. (a) जब पार्वती जी ने शंकर जी को पाने के वास्ते कठोर
तप करने का विचार कर लिया और अपनी माता
के बहुत समझाने पर भी न माना उस समय कवि
अपना यह वक्तव्य प्रकट करता है—चाही हुई वस्तु के
लिये दृढ़ निश्चय वाले मन को और नीचे की
ओर जाते हुये जल को कौन पलट सकता है। भाव
यह है कि जिस प्रकार जल जो नीचे की ओर बह
रहा है नहीं रोका जा सकता उसी प्रकार यदि
किसी व्यक्ति ने किसी वस्तु के पाने का दृढ़ संकल्प
कर लिया है तो उसके मन को भी कोई नहीं रोक
सकता। इसमें अर्थान्तरन्यास अलंकार है। when
Párvati made up her mind to perform penance
to get Shiva for her husband, her mother
tried her best to dissuade her from her

( २३७ )
determination, but was not successful In that
connection the poet makes his remark—who
can turn back a mind of firm determination
for ( the achievement of ) a desired object,
or water flowing towards a low ground ?
The sense is that as water flowing to a lower
level cannot be checked similarly a mind of
firm determination cannot be dissuaded from
determination
यदा पार्वती शिवं पति वरयितुं तप कर्तुम् च मनसि-
निश्चितवती तदा तस्याः माता ताम् तस्मात् महतः मुनिव्रतात्
निवारयितुं प्रयत्नं कृतवती किन्तु तस्याः श्रम व्यर्थः अभूत् ।
अस्मिन्नेव प्रसङ्गे कविः अर्थान्तरन्यासेन कथयति—यथा अधः
गच्छन्तं जलं रोद्धुं कोऽपि न समर्थो भवति तथैव कृतदृढ़निश्चयं
मनाऽपि स्वविचारात् निवारयितुं न कोऽपि समर्थः ।
(b) न धर्म वृद्धेषु वयः समीक्ष्यते ।
पार्वती ने जङ्गल में जाकर इतनी कठिन तपस्या किया
कि उसको देखने के वास्ते बड़े बड़े मुनि आने लगे
इसी संबंध में कवि कहता है यद्यपि पार्वती को
अवस्था कम थी तो भी उसको देखने के वास्ते बड़े
बड़े मुनि लोग जो आये इसका कारण यह है कि धर्म
में बढ़े हुये व्यक्तियों की आयु नहीं देखी जाती । उनके
गुण का आदर होता है। When Párvati went
to the forest she performed such a severe
penance that many sages came to see her and
in that connection the poet says that it was
कु० सं०—१७

This image is completely blank and contains no text to transcribe.

( २३६ )
विलोक्य वृद्धोक्षमधिष्ठितं त्वया
महाजनः स्मेरमुखो भविष्यति ॥
महार्हशय्यापरिवर्तनच्युतैः
स्वकेशपुष्पैरपि या स्मदूयते ।
अशेत सा बाहुलतोपधायिनी
निषेदुषी स्थण्डिल एव केवलम् ॥
III. Explain any two of the following with reference
to the context in Hindi or English
(a) न कामवृत्तिर्वचनीयमीक्ष्यते
(b) न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत्
(c) पदं सहेत भ्रमरस्य पेलवं
शिरीष पुष्पं न पुनः पतत्रिणः
IV (a) Explain the formation of यदूढया and निषेदुषी
in 2 a.
(b) Parse प्रचक्रमे in Question I (a).
Ans I (a) सा देवी पार्वती यदा यस्मिन् काले तावता
तावत्प्रमाणेन पूर्वतपःसमाधिना पूर्वेणानुष्ठीयमान
प्रकारेण तपोनियमेन काङ्क्षितं अभीष्टम् फलं लभ्यं
लब्धुं शक्यं न अमंस्त मेने अशक्यम् अमंस्तेत्यर्थः तदा
तत्काले अविलम्बेनेत्यर्थः स्वशरीरमार्दवम् स्वशरीरस्य
कोमलतां मृदुत्वं वा अनपेक्ष्य अविगणय्य महत् दुस्तरं
तपः चरितुं साधयितुं प्रचकमे उपचक्रमे । यदा पूर्वोक्त-
प्रकारेण तप आचरंती पार्वती स्वाभीष्टसंसिद्धौ
ससन्देहा जाता तदा सा निजदेहस्य मृदुत्वम् अनादृत्य
कठिनतरं तपः कर्तुं निश्चितवती ।

( २४० )
(b) यदा पार्वती ब्रह्मचारिवेषधारिणम् शिवम् " इतो
गमिष्यामीति कथयित्वा गन्तुमुद्यताऽभवत् तदा शिवः तां
स्वरूपमास्थाय समाललम्बे । तदा तं देवं शिवम् वीक्ष्य
दृष्ट्वा वेपथुमती कम्पयुक्ता सरसांगयष्टिः स्विन्नगात्री
महादेवदर्शनेन देव्याः सात्त्विकभावोदय उक्तः । निक्षेप-
णाय अन्यत्र विन्यासाय उद्धृतं पदम् उद्वहन्ती
धारयन्ती शैलाधिराजतनया पर्वतराजकन्या मार्गाचल
व्यतिकराकुलिता मार्गे अचलः तस्य व्यतिकरेण
समाहत्या अवरोधेनेति यावत् आकुलिता संभ्रमिता
सिन्धुः नदी इव न ययौ नागच्छन् न तस्थौ लज्ज-
येतिभावः । गमनोत्सुकापि पार्वती शिवसान्निध्येन कि
कर्तव्यविमूढा जाता ।
Ans II (a) सबसे पहले यह तुम्हारी और दूसरी हंसी होगी
कि श्रेष्ठ हाथी पर चढ़ने योग्य विवाहित तुमको
(शिवजी के) बुड्ढे बैल पर बैठे देखकर बडे आदमी
मुस्कराने लगेंगे । Then, first of all, there will be
another humiliation for thee, when great
men will have smiling countenances on seeing
thee, fit to be borne by a lordly elephant,
riding an old bull, after marriage
(b) जो अत्यधिक मूल्यवाली सेज पर करवट लेने से गिरे
हुये अपने बालों के फूलों से भी कष्ट पाती थी वह अब
अपनी लता के समान भुजा की तकिया लगाकर
नंगी भूमि पर ही सोती और बैठती थी । She who
would feel pain even by the flowers dropped
down from her hair by the rollings on her

( २४१ )
costly bed slept and sat on the bare earth
using her creeper-like arm as a pillow
Ans III (a) जब ब्रह्मचारी का रूप धारण कर शङ्करजी ने
पार्वती को बहुतेरा समझाया और अपना ( शङ्करजी
का ) दोष भी उनको बताया और यह भी कहा कि
ऐसे पति की इच्छा न करो तब पार्वती जी ने कहा
कि अब रहने दो वाद विवाद मत करो । मैं उनके गुण
व अवगुण की परवाह नहीं करती क्योंकि इच्छा के
अनुसार कार्य करने वाला व्यक्ति बदनामी की परवाह
नहीं करता ।
(b) ब्रह्मचारि वेषधारी शिव ने पार्वती से तपस्या करने
का कारण पूछा । और अनेकों तर्कनायें करते हुए
कहा कि यदि हे पार्वती तुम पति पाने की इच्छा से
तपस्या कर रही हो तो व्यर्थ है क्योकि रत्नों की खोज
लोग स्वयम् करते हैं और रत्न किसी की खोज नहीं
करता । अर्थात् हे पार्वती तुम तो स्त्री हो तुम्हें पाने
के वास्ते तो लोग स्वयम् प्रयत्न करेंगे तुम पति
खोजने के वास्ते नाहक तपस्या कर रही हो ।
(c) जब पार्वती ने तपस्या करने का पूर्ण निश्चय कर
लिया उस समय उनकी माता ने उनके निश्चय से
उनको हटाना चाहा और उसी संबंध में समझाती
हुई उन्होने कहा कि तुम्हारे कोमल शरीर तथा
कठिन तपस्या में बड़ा अन्तर है। कमल का फूल
भौंरे का ही बोझ संभाल सकता है पक्षियों का नहीं
अर्थात् तुम तपस्या के कठिन दुःख को नहीं सहन
कर सकती।

( २४२ )
VI. (a) यदूढया—यत् + ऊढया = वह + क्त + आ ( टाप् )—
ऊढा तया ऊढया
निषेदुषी—नि + सद् + क्वसु + ङीप् ।
(b) प्रचक्रमे—यह प्र पूर्वक क्रम धातु के लिट् के अन्य
पुरुष का एक वचन है। प्र + क्रम् + लिट् अन्य पुरुष
एकवचन ।
QUESTIONS 1939.
I. Explain the following in Sanskrit in tika
form .—
(a) किमित्यपास्याभरणानि यौवने
धृतंत्वया वार्धकशोभिबल्कलम् ।
वद प्रदोषे स्फुटचन्द्रतारका
विभावरी यद्यरुणाय कल्पते ॥
or
(b) अथाजिनाषाढधरः प्रगल्भवाग्
ज्वलन्निव ब्रह्ममयेन तेजसा
विवेश कश्चिज्जटिलस्तपोवनम्
शरीरबद्धः प्रथमाश्रमो यथा
II. Translate the following into English or
Hindi
(a) कियच्चिरं श्राम्यसि गौरि विद्यते
ममापि पूर्वाश्रमसञ्चितं तपः

( २४३ )
तदर्धभागेन लभस्व काङ्क्षितं
वरं तमिच्छामि च साधु वेदितुम्
or
(b) उवाच चैनं परमार्थतो हरं
न वेत्सि नूनं यत एवमात्थ माम्
अलोकसामान्यमचिन्त्यहेतुकम्
द्विपन्ति मन्दाश्चरितं महात्मनाम्
III Explain the following in Hindi or English.
(a) क्लेश फलेन हि पुनर्नवतां विधत्ते।
(b) शरीरमाद्यं खलुधर्मसाधनम्
IV (a) Explain the formation of वार्धक ।
(b) Account for the Case in यद्यरुणाय in I (a)
Ans. 1939
I (a) गुप्तवेषधारी शिवः पार्वतीं तपसः कारणं पृच्छति—हे
गौरि किम् कस्माद्धेतोः यौवने युवावस्थायामेव त्वया
आभरणानि अपास्य विहाय त्यक्त्वा वार्धकशोभि
वृद्धस्यभावः वार्धकम् तत्रशोभत इति वार्धकशोभि
वल्कलम् धृतम् प्रदोषे रजनीमुखे स्फुटाः प्रकटाश्चन्द्र-
तारकाश्च यस्याः सा स्फुटचन्द्रतारका अर्थात् चन्द्रमसा
तथा तारागणैः च युक्ता विभावरी रात्रिः अरुणाय
सूर्यसुताय कल्पते यदि अरुणं गन्तुं कल्पते किम् वद
ब्रूहि । दीप्यमानशशाङ्कतारके प्रदोषे यद्यरुण उदेति
ततो विभूषणापहारेण तव वल्कलाधारणं संघटत
इतिभावः।

( २४४ )
(b) अथ अनन्तरम् यदा पार्वत्या महत् तपः कृतं तदेत्यर्थः
अजिनाषाढधरः अजिनं कृष्णमृगत्वक् आषाढः
प्रयोजनमस्येत्याषाढः पालाशदण्डः तयोर्धरः कृष्ण-
मृगत्वग्धारा तथा पालाश दण्डधारी प्रगल्भवाक्
प्रगल्भावाक् यस्य सः प्रौढवचनः ब्रह्ममयेन वैदिकेन
तेजसा ब्रह्मवर्चसेनेत्यर्थ ज्वलन् इव स्थितः कश्चिद्
अनिर्दिष्टः रटिन् जटावान् ब्रह्मचारीविशेषः शरीरबद्धः
शरीरवान् इत्यर्थ प्रथमाश्रमः यथा ब्रह्मचर्याश्रम इव
पार्वत्याः तपोवनम् विवेश प्रविष्टवान् इत्यर्थः ।
II. (a) O, Gauri, how long wilt thou torture your
self ? I too have religious merit accumulated
in my first stage of life. Do thou get thy
desired husband by (the grant of) a half of
it, him, however, I desire to know well
(fully)"
(b) And him she thus addressed :—" Indeed,
thou dost not know Shiva aright, since thou
talkest thus to me The dull-witted find fault
with the course of life of the magnanimous
which is not in common with that of other
people, and the motive of which is difficult
to divine
III. (a) जब पार्वती की तपस्या से प्रसन्न होकर शिवजी ने
उनको साक्षात दर्शन दिया और कहा कि हे पार्वती
आज से मैं तुम्हारा दास हो गया हूँ उस समय पार्वती

( २४५ )
बड़ी प्रसन्न हुईं और उनका सारा कष्ट दूर हो गया ।
क्योंकि फल मिल जाने पर ( मनोरथ सफल हो जाने
पर ) सब कष्ट भूल जाता है । उसी बात को कवि ने
यहां बतलाया है ।
(b) पार्वती जी की तपस्या से प्रसन्न होकर शङ्कर जी
ब्रह्मचारी का वेष धारण कर उनके पास गये थे और
उनसे सत्कार पाकर पूछने लगे कि हे पार्वती सब
कुशल तो है क्योकि शरीर ही सब धर्मों का साधन
है। यही बात कवि ने अर्थान्तरन्यास से कहा है। यदि
शरीर कुशल रहेगा तो सभी धर्मकृत्य ठीक से हो
सकेंगे।
IV (a) For the formation of वार्धक see note श्लोक 44.
(b) अरुणाय—'क्लृपिसंपद्यमाने च' से इसमें चतुर्थी हुई
है। अर्थात् जहां पर कोई वस्तु किसी वस्तु के वास्ते
पर्याप्त दिखाई जाती है वहां चतुर्थी होती है।
QUESTIONS 1940.
I. Explain the following in Sanskrit in tika
form :—
(a) शुचौ चतुर्णां ज्वलतां हविर्भुजाम्
शुचिस्मिता मध्यगता सुमध्यमा
विजित्य नेत्रप्रतिघातिनीं प्रभा
मनन्यदृष्टि सवितारमैक्षत