कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २३७ )
determination, but was not successful In that
connection the poet makes his remark—who
can turn back a mind of firm determination
for ( the achievement of ) a desired object,
or water flowing towards a low ground ?
The sense is that as water flowing to a lower
level cannot be checked similarly a mind of
firm determination cannot be dissuaded from
determination
यदा पार्वती शिवं पति वरयितुं तप कर्तुम् च मनसि-
निश्चितवती तदा तस्याः माता ताम् तस्मात् महतः मुनिव्रतात्
निवारयितुं प्रयत्नं कृतवती किन्तु तस्याः श्रम व्यर्थः अभूत् ।
अस्मिन्नेव प्रसङ्गे कविः अर्थान्तरन्यासेन कथयति—यथा अधः
गच्छन्तं जलं रोद्धुं कोऽपि न समर्थो भवति तथैव कृतदृढ़निश्चयं
मनाऽपि स्वविचारात् निवारयितुं न कोऽपि समर्थः ।
(b) न धर्म वृद्धेषु वयः समीक्ष्यते ।
पार्वती ने जङ्गल में जाकर इतनी कठिन तपस्या किया
कि उसको देखने के वास्ते बड़े बड़े मुनि आने लगे
इसी संबंध में कवि कहता है यद्यपि पार्वती को
अवस्था कम थी तो भी उसको देखने के वास्ते बड़े
बड़े मुनि लोग जो आये इसका कारण यह है कि धर्म
में बढ़े हुये व्यक्तियों की आयु नहीं देखी जाती । उनके
गुण का आदर होता है। When Párvati went
to the forest she performed such a severe
penance that many sages came to see her and
in that connection the poet says that it was
कु० सं०—१७