कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( २२६ )
PROSE ORDER : —तं वीक्ष्य वेपथुमती सरसाङ्गयष्टिः
निक्षेपणाय उद्धृतं पदं उद्वहन्ती शैलाधिराजतनया मार्गाचलव्यति-
कराकुलिता सिन्धुरिव न ययौ, न तस्थौ ॥ ८५ ॥
NOTES :—वीक्ष्य—( वि + ईक्ष् + ल्यप् ) दृष्ट्वा having seen.
वेपथुमती । वेपथुः—( √वेप् to tremble+अथुच् ) कम्पनं
trembling It is a noun formed by adding अथुच्
by ‘ट्वितोऽथुच्’ पा० ३ ३ ८६. वेपथुः ( कम्पं ) अस्याः अस्तीति
वेपथुमती ( वेपथु + मतुप् + ङीप् ) कम्पयुक्ता trembling. वेपथु
is one of the सात्त्विकभावs i. e., the various states of
body caused by some natural emotion They are eight
in number, namely—‘स्तम्भः स्वेदोऽथ रोमाञ्चः स्वरभ-
ङ्गोऽथ वेपथुः । वैवर्ण्यमश्रुप्रलय इत्यष्टौ सात्त्विकाः गुणाः ।’
Here वेपथु was caused by the sudden sight of Shiva
and particularly by his touch. सरसाङ्गयष्टिः—अङ्गंयष्टिरिव
इति अङ्गयष्टिः ( शरीरं ) a slender form; a fairy-figure.
रसेन सह वर्त्तमाना सरसा ( सस्वेदा ); सरसा अङ्गयष्टिः यस्याः
सा सरसाङ्गयष्टिः whose slender form was perspiring.
सरसा—wet, hence perspiring. This perspiration
also was caused by the touch of Shiva. निक्षेपणाय—
( नि + √क्षिप् + ल्युट्—अन = निक्षेपणं ) भूमौ विन्यासाय to
step forth ; to walk away. The Dative is used
because निक्षेप expresses the purpose for which the
foot was raised. Cf. तादर्थ्ये चतुर्थी वाच्या’ । उद्धृतं
उत्थापितम् raised. उद्वहन्ती—( उद् + √वह् + शतृ + ङीप् )
having ; lit. carrying on. शैलाधिराजतनया—शिलानां
समूहः शैलः (पर्वतः ) ( शिला + अण् ) a mountain. शैलानां