कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( ११७ )
PROSE ORDER :—( हे गौरि ), त्वया यौवने आभरणानि
अपास्य वार्द्धकशोभि वल्कलं किं इति धृतम् ? यदि स्फुटचन्द्र-
तारका विभावरी प्रदोषे अरुणाय कल्पते ( तर्हि ) वद ॥ ४४ ॥
NOTES :—यौवने—( युवन् + अण् ) यूनो भावः यौवनम्,
तस्मिन् in young age अपास्य—( अप + √ अस् to throw

• ल्यप् ) त्यक्त्वा having cast वार्द्धकशोभि । वार्द्धकम्—
  ( वृद्ध + वुञ्—अक् ( वृद्धस्य भावः वार्द्धकम् old age The
  suffix वुञ् which is replaced by अक् is added by ‘ द्वन्द्व-
  मनोज्ञादिभ्यश्च ’ पा० ५ १ १३३ । वार्द्धके शोभते इति वार्द्धकशोभि
  (√ शुभ् to shine + णिनिः) which looks good in old
  age, suitable in old age Adj of वल्कलम्—a bark
  garment, which is generally put on by ascetics स्फुट-
  चन्द्रतारका—स्फुटाः ( प्रकाशमानाः ) चन्द्रः तारकाश्च यस्यां सा
  स्फुटचन्द्रतारका in which the moon and the stars are
  shining विभावरी—( वि + √ भा to shine + वनिप् + ङीप् )
  विभाति इति विभावरी, रात्रिः night. ‘ विभावरीतमस्विन्यौ
  रजनी यामिनी तमी ’ इत्यमरः । The suffix ङीप् is added to
  make it fem. by ‘ वनो र च ’ पा० ४ १.७ । which is also
  responsible for changing the न of वनिप् into र । प्रदोषे—
  रात्रिमुखे; रात्रे पूर्वभागे during the first part of night,
  { i e, when the night is in its youth ) ‘ प्रदोषो रजनी-
  मुखम् ’ इत्यमरः । अरुणाय—for the dawn. अरुण is
  described as the son of कश्यप and विनता and the
  elder brother of गरुड । He has no thighs and so is
  known as अनूरु । He is also personified as the charioteer
  of the sun. Note that अरुण also means ‘ red ’

( ११८ )
hence the red colour which pervades the sky before
the sunrise This gives it the title of ' the harbinger
of the dawn.' In अरुणाय the Dative is used because
the sense of infinitive is understood अरुणाय—अरुणं
गन्तुं , अरुणोदयं कर्त्तुम् । Cf ‘ क्रियार्थोपपदस्य च० ’ quoted
in the notes on पन्नगरत्नसूचये in the 43rd verse above.
कल्पते—प्रभवति to be able or fit for
Shiva means to say as the night in its youth can
not think of the dawn, so Parvati also should not
have thought of putting on bark garments in her
youth The connection between the moon and the
stars and Aruna on one hand and the ornaments
and bark garment on the other is made all the more
effective when their respective lustre and colour are
taken into consideration Ornaments glitter like the
moon and the stars, while bark is of the same colour
as the dawn 44
CHANGE OF VOICE :—( हे गौरि ) त्वं यौवने आभरणानि
अपास्य वार्धकशोभि वल्कल किमिति धृतवती ? यदि स्फुटचन्द्र-
तारकया विभावर्या प्रदोषे अरुणाय कल्प्यते तर्हि ( त्वया ) उद्य-
ताम् ॥ ४४ ॥
HINDI TRANSLATION :—( हे पार्वति ) तुम ने युवावस्था
में आभूषणों को छोड़ कर वृद्धावस्था में अच्छी लगने वाली वृक्ष
की छाल क्यों धारण कर ली है ? बता तो सही, कहीं चमकते
हुए चन्द्रमा तथा तारों वाली रात्रि प्रारम्भ में ही प्रभात में
परिणत हो सकती है ? ॥ ४४ ॥

( ११६ )
ENGLISH TRANSLATION — How is it that having aban
doned ornaments, thou hast, in youth, put on a bark-
garment fit for the old age? Say if the night at its
beginning, full of shining moon and stars, is fit to
receive the dawn 44
PURPORT IN SANSKRIT :— एष ते भूषणधारणसमयो न तु
वल्कलधारणस्य, तर्हि, हे पार्वति ! केन कारणेन त्वया भूषणानि
त्यक्त्वा वृद्धावस्थायोग्यं वल्कलधारणं कृतम् ? किं कदाचिदेतद्
भवितुं शक्नोति यच्चन्द्रतारकैः शोभमाना रात्रिःअकाल एव प्रभाते
परिणता भवेत् ? यथा हि रात्रे प्रारम्भ एव शशाङ्कतारका अस्तं
गच्छेयु अरुणांश्चोदय गच्छेदिति असंगतमेवमेव नवे वयसि तव
आभरणानि त्यक्त्वा वल्कलधारणमसंगतम् ॥ ४४ ॥
दिवं यदि प्रार्थयसे वृथाश्रमः
पितुः प्रदेशास्तव देवभूमयः ।
अथोपयन्तारमलं समाधिना
न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् ॥ ४५ ॥
तप प्रयोजनं निराकर्तुमाह । दिवमिति । दिवं स्वर्गं प्रार्थयसे
कामयसे यदि तर्हि श्रम तपश्चरणप्रयास वृथा निष्फलः । यदि
स्वर्गार्थं तप्यसे तत श्रमं मा कार्षी । कुत । तव पितुः हिमवतः
प्रदेशा देवभूमय । स्वर्गपदार्था तत्रत्या इत्यर्थः । अथ उपयन्तारं
वरं प्रार्थयसे तर्हि समाधिना तपसा अलम् । न कर्त्तव्यमित्यर्थ ।
निषेध्यस्य निषेधं प्रति करणात्वात्तृतीया । तथा हि । रत्नम् । कर्तृ ।
न अन्विष्यति न मृगयते । ग्रहीतारमिति शेषः । किन्तु तत् रत्नं
मृग्यते । ग्रहीतृभिरिति शेषः । न हि वरार्थे त्वया तपसि वर्तितव्यं
किन्तु तेनैव त्वदर्थमिति भावः ॥ ४५ ॥

( १२० )
PROSE ORDER —यदि दिवं प्रार्थयसे ( तर्हि ) श्रमः वृथा,
( यतः ) तव पितुः प्रदेशाः देवभूमयः ( सन्ति ), अथ उपयन्तारं
( प्रार्थयसे ताह् ) समाधिना अलम्, रत्नम् न अन्विष्यति हि तद्
मृग्यते ॥ ४५ ॥
NOTES —दिव—स्वर्ग heaven. प्रार्थयसे—अभिलषसि
seek श्रमः—effort ; penance ‘ अभ्यासे शस्त्रविद्यादौ वेदे
तपसि च श्रमः ’ इति भोजः । पितुः — जनकस्य i e., of the
Himalaya देवभूमयः—देवानां भूमय देवभूमयः the land of
gods, i. e, where the gods live So, when the regions
of your father are the land of gods it is no use trying
to seek heaven उपयन्तार—( उप+√यम्+तृच् ) वरं
husband √यम् to restrain, when preceded by उप
means ‘ to marry. ’ समाधिना—तपसा austerities Instru-
mental is used with अलम्, when it means ‘ enough
of ‘ अलं—न कर्त्तव्यमित्यर्थ i e., do not practise it न
अन्विष्यति—न मृगयते does not seek रत्नं is the subject of
अन्विष्यति and its object ग्राहकं ( a customer ) is under-
stood Similarly in the clause तद् मृग्यते, तद् ( a jewel )
is the object and the subject ग्राहकैः ( by the customers )
is understood मृग्यते—अन्विष्यते is sought for Passive
voice present tense of √मृग् to seek The expression
‘ न रत्नमन्विष्यति मृग्यते हि तत् ’ is a general statement
which means that it is not the business of jewels or
other valuable things to find out customers for them-
selves, but they are sought for by customers So
Shiva means to say that Parvati being possessed

( १२१ )
of extreme beauty and other virtues she did not
need practise any penance to procure a suitable
husband 45
CHANGE OF VOICE :—यदि ( त्वया ) द्यौः प्रार्थ्यते तर्हि
श्रमेण वृथा ( भूयते ), ( यतः ) तव पितुः प्रदेशैः देवभूमिभिः
( भूयते ), अथ उपयन्ता ( प्रार्थ्यते तर्हि ) समाधिना अलम्,
रत्नेन ( ग्रहीता ) न अन्वेष्यते हि ( ग्रहीता ) तत् मृग्यते ॥ ४५ ॥
HINDI TRANSLATION :—यदि तुम स्वर्ग की इच्छा करती
हो तो तपस्या व्यर्थ है ( क्योंकि ) तुम्हारे पिता की भूमि देव-
ताओं का निवास स्थान है। और यदि किसी वर को ( चाहती
हो ) तो तपस्या मत करो, ( क्योंकि ) रत्न ( या श्रेष्ठ वस्तु )
खोजा नहीं करती अपि तु वह तो ( ग्राहक से ) खोजी जाती
है ॥ ४५ ॥
ENGLISH TRANSLATION —If thou art seeking heaven
the effort is in vain, (since) the regions of thy father
are the land of gods And if thou dost seek a husband,
cease from this penance , ( for ) a jewel has not to seek,
but it is sought after 45
PURPORT IN SANSKRIT :—जनाः स्वर्गप्राप्त्यर्थमपि तपः
कुर्वन्ति, परं यदि त्वं तत्प्राप्त्यर्थं तपस्यामाचरसि तर्हि ते प्रयासो
वृथैव, यतस्ते पितुर्हिमालयस्य भूमयो देवानां स्थानानि सन्ति ।
स्वर्गश्च तदेव यत्र देवा निवसन्ति । यदि च त्वं योग्यवरप्राप्त्यर्थं तपः
करोषि तदप्यकरणीयम्, यतस्त्वं रूपादिगुणयुक्ता रत्नभूतासि ;
त्वामेव जना एषिष्यन्ति न तु त्वया तेषामन्वेषणे प्रयत्नः करणीयः ।
तथा हि—महार्घं रत्नादिकं ग्राहकान् न मृगयतेऽपि तु ग्राहका एव
तन्मृगयन्ते ॥ ४५ ॥

( १२२ )
निवेदितं निःश्वसितेन सोष्मणा
मनस्तु मे संशयमेव गाहते ।
न दृश्यते प्रार्थयितव्य एव ते
भविष्यति प्रार्थितदुर्लभःकथम् ॥ ४६ ॥
वरवाचकाक्षरश्रवणानन्तरमेव देव्या उष्णोच्छ्वासमालक्ष्य
प्रश्नेषु च प्रत्युत्तरमनुपलभ्य स्वयमेवाशङ्क्याह—निवेदितमिति ।
सोष्मणा निःश्वसितेन निःश्वासवायुना निवेदितम् । चिन्तानुभावे-
नोष्णोच्छ्वासेन ते वरार्थित्वं सूचितमित्यर्थः । तर्हि किं प्रश्नव्यसने-
नेत्याह । मे मन तु तथापि संशयमेव गाहते प्राप्नोति । कुतः । ते
तव । 'कृत्यानां कर्त्तरि वा' इति षष्ठी । प्रार्थयितव्य प्रार्थयितुमर्ह
एव न दृश्यते । प्रार्थितदुर्लभः प्रार्थितो दुर्लभः स कथं भविष्यति ।
नास्त्येवेत्यर्थः ॥ ४६ ॥
PROSE ORDER :—( यद्यपि ) सोष्मणा निःश्वसितेन निवे-
दितम् मे मन तु संशयं एव गाहते, ते प्रार्थयितव्य एव न दृश्यते,
प्रार्थितदुर्लभः कथं भविष्यति ? ॥ ४६ ॥
NOTES :—On hearing the word husband, Parvati
instead of replying to the question simply heaved a
sigh, which led Shiva to conclude that she was prac-
tising penance in order to procure a suitable husband
But the conclusion was not without doubt, so he
continues his enquiry सोष्मणा—ऊष्मणा सह वर्तत इति
सोष्म, तेन सोष्मणा ( उष्णेन ) warm ऊष्मन् ( heat )
masc gender is declined as—ऊष्मा, ऊष्माणौ, ऊष्माणः ।
ऊष्माणं, ऊष्माणौ, ऊष्मणः । ऊष्मणा, ऊष्मभ्यां, ऊष्मभिः etc.
निःश्वसितेन—( निस्+√श्वस्+क्तः ) निःश्वासेन sigh ;

( १२३ )
breathing निःश्वसितं also means 'breathing out',
and its opposite is उच्छ्वसितं 'drawing in deep
breath' निवेदितम्—सूचितम् indicated गाहते—प्राप्नोति
plunges into The root is √गाह् to dive into प्रार्थयि-
तव्य—( प्र+अर्थ्+णिच्+तव्य ) प्रार्थयितुमर्हः to be sought
after ; to be requested ते—तव of thee In the case
of Potential passive participles the agent of the action
is put in the genitive or in the Instrumental case
Cf 'कृत्यानां कर्त्तरि वा' पा० २ ३ ७१ । प्रार्थितदुर्लभः—प्रार्थित-
श्चासौ दुर्लभश्च प्रार्थितदुर्लभः unavailable when sought
for Shiva means—you need not seek the husband,
the husband must seek you ; and if you seek after
him it should not be difficult to obtain him 46
CHANGE OF VOICE :—( यद्यपि ) सोष्म निःश्वसितं
निवेदितवत्, मे मनसा तु संशय एष गाह्यते, ते प्रार्थयितव्यं एव
( अहं ) न पश्यामि, प्रार्थितदुर्लभेन कथं भविष्यते ॥ ४६ ॥
HINDI TRANSLATION —यद्यपि ( तुम्हारी ) गर्म सांस ने
( मुझे ) बता दिया, परन्तु फिर भी मेरा मन सन्देह करता है ।
तुम से चाहने योग्य कोई दीखता ही नहीं ( तो ) चाहा हुआ
कठिनता से मिले ऐसा कैसे हो सकता है ? ॥ ४६ ॥
ENGLISH TRANSLATION --( Thy ) hot sigh have
indicated to me, yet my mind plunges deep into doubt,
there is none who is to be sought after by thee, how
can there be one, who is unavailable when sought
after ? 46.

( १२४ )
PURPORT IN SANSKRIT —वरशब्दश्रवणेन पार्वत्या किञ्चि-
दुत्तरमदत्त्वैव दीर्घोष्णो निःश्वासो गृहीतस्तद् दृष्ट्वा शिषः कथयति
—यद्यपि तव दीर्घोष्णनिःश्वासेनाह विज्ञापितो यत्त्वं वरप्राप्त्यर्थ-
मेव तप आचरसि, तथाप्यस्मिन् विषये मे चित्त सन्देहरहितं
नास्ति, यतो मन्मतौ तु संसारे कश्चिदपि नैतादृश पुमान् यस्त्वया
प्रार्थ्येत ( अभ्यर्थनामर्हति ), पुनरेतादृशस्तु को यस्तव प्रार्थनान्त-
रमपि सुलभतया न लभ्येत । सर्वोत्कृष्टगुणोपेता त्वमेव प्रार्थनीया
न तु त्वयान्ये प्रार्थनीयाः । यदि च त्वं कमपि विशेषं जनमिच्छसि
तर्हि तेन सुलभेन भवितव्यम् ॥ ४६ ॥
अहो स्थिरः कोऽपि तवेप्सितो युवा
चिराय कर्णोत्पलशून्यतां गते ।
उपेक्षते यः श्लथलम्बिनीर्जटाः
कपोलदेशे कलमाग्रपिङ्गलाः ॥ ४७ ॥
अथ पतिप्रार्थनामेव सिद्धवत्कृत्याह । अहो इति । अहो
चित्रम् । तव ईप्सित आप्तुमिष्टः युवा कः अपि स्थिरः कठिनः ।
वर्तत इति शेषः । यः युवा चिराय चिरात्प्रभृति कर्णोत्पलशून्यतां
गते प्राप्ते कपोलदेशे गण्डस्थले श्लथाः शिथिलबन्धनाः अत एव
लम्बिन्यस्ताः श्लथलम्बिनीः कलमाग्रपिङ्गलाः कलमाः शालि-
विशेषास्तेषामग्राणि तद्वत्पिङ्गलाः जटाः उपेक्षते । यस्त्वामीदृशीं
दृष्ट्वा न व्यथते स नूनं वज्रहृदय इत्यर्थः ॥ ४७ ॥
PROSE ORDER :—तव ईप्सितः कः अपि युवा स्थिरः
(अस्ति) अहो, यः चिराय कर्णोत्पलशून्यतां गते कपोलदेशे
श्लथलम्बिनीः कलमाग्रपिङ्गला जटाः उपेक्षते ॥ ४७ ॥
NOTES :—ईप्सितः—( √ आप् to obtain +सन् +क्तः )
प्राप्तुं काङ्क्ष्यमाण. Desired to be obtained. This is Past

( १२५ )
Passive Participle, used in the sense of the present
tense, of the Desiderative of √ आप् । आ of √ आप् is
changed to ई before सन् suffix by ' आप् ज्ञप्यृधामीत् '
पा० ७ ४ ५५ । In तव, Genitive case is used because the
past passive participle has been used in the sense
of the present tense. Cf ' कस्य च वर्त्तमाने ' पा०
२ ३ ६७ । कः अपि—अविज्ञातनामधेयः, यः कोपि भवेत्
whosoever he may be. स्थिरः—अतिकठिनहृदयः firm ; not
easily moved ; hard अहो—आश्चर्यं इदम् it is strange ;
alas चिराय—बहोः कालात् since long. It is an indeclin-
able word and not the Dative sing. of चिर । Cf.
' चिराय चिररात्राय चिरस्याद्याश्चिरार्थकाः ' इत्यमरः । कर्णोत्प-
लशून्यताम्—कर्णयोः उत्पलाभ्यां (कर्णावतंसीकृताभ्यां कमलाभ्यां)
शून्य (रहितः) कर्णोत्पलशून्यः, तस्य भावः कर्णोत्पलशून्यता,
ताम् Or, कर्णालङ्कारभूतमुत्पलं तेन शून्य. कर्णोत्पलशून्यस्तस्य
भाव कर्णोत्पलशून्यता, ताम् from which the ear-lotus has
been absent. At times flowers are used particularly
by women living in hermitages, as ornaments. Par-
vati also did so, but since her assuming the life of an
ascetic she gave up the practice. गते—Loc. sing. of
गत past part. Adj. of कपोलदेशे over which the ear-lotus
used to hang. कपोलदेशे—कपोल एव देशः कपोलदेशः,
तस्मिन् over her cheeks. श्लथजम्बिनीः—श्लथाश्च ताः
लम्बिन्यश्च श्लथलम्बिनीः, ताः loose or untied and
(or, therefore hanging लम्बिनीः (√लम्ब्+णिनिः+
ङीप्) is in Acc. plu., declined like नदी । Some books
कु० सं०—१०

( १२६ )
read श्लथबन्धिनोः—श्लथः बन्धो यासां विद्यते ताः श्लथ-
बन्धिन्यः, ताः with their tie loosened कलमाग्रपिङ्गलाः—
कलमानां ( शालिविशेषाणां ) अग्रवत् पिङ्गलाः tawny like
the tips of the blades of paddy कलम is a kind of rice,
known as paddy Both these are Adjectives of जटाः
—Matted hair उपेक्षते—अनादरेण सहते tolerates , is
indifferent towards √ईक्ष् ' to see ' when preceded by
उप means ' to see indifferently ' Shiva means to say
that the bridegroom who is sought after by her must
be very hard-hearted who does not take pity on this
condition of Parvati 47
CHANGE OF VOICE :—तव ईप्सितेन केन अपि यूना स्थिरेण
( भूयते ), अहो, येन चिराय कर्णोत्पलशून्यतां गते कपोलदेशे
श्लथलम्बिन्यः कलमाग्रपिङ्गलाः जटा उपेक्ष्यन्ते ॥ ४७ ॥
HINDI TRANSLATION :—तुम्हारा चाहा हुआ युवक,
चाहे कोई सा हो, कठोर हृदय का है, (क्योंकि) आश्चर्य है
कि वह दीर्घ काल से कर्णफूल की तरह प्रयुक्त कमलों से रहित
गालों पर खुली हुई लटकने वाली तथा धानविशेष की नोक
के समान कपिश वर्ण की जटाओं को उदासीनता से देखता
है ॥ ४७ ॥
ENGLISH TRANSLATION —The young man, who is
desired by thee, must be hard-hearted, (since) it is a
wonder, he can tolerate the matted hair, tawny like
the tips of the blades of paddy, hanging loosely on
(thy) cheeks which have been devoid of ear-lotus since
long. 47

( १२७ )
PURPORT IN SANSKRIT :-यं लक्ष्यीकृत्य त्वं तपः करोषि
स जनो नितरां पाषाणवन् कठोरहृदयः प्रतीयते, यतो यद्यपि त्वया
दीर्घकालं कमलादीनां पुष्पैः कर्णयोर्मण्डनं त्यक्तं तत्स्थाने च
कपोलयोरुपरि कान्तिविशेषवद्दीपद्रकवर्णाः शिथिलबन्धनाः जटाः
धार्यन्ते - सर्वप्रकारेण ते तपस्विनामिव दयनीयाकृतिः-तथापि
स त्वयि दयां न दर्शयति ॥ ४७ ॥
मुनि व्रतैस्त्वामतिमात्रकर्शितां
दिवाकराप्लुष्टविभूषणास्पदाम् ।
शशाङ्कलेखामिव पश्यतो दिवा
सचेतसः कस्य मनो न दूयते ॥ ४८ ॥
मुनिव्रतैरिति। मुनिव्रतै चान्द्रायणादिभिः अतिमात्रकर्शितां
अतिमात्रमत्यन्तं कर्शितां कृशीकृतां दिवाकराप्लुष्टविभूषणास्पदां
दिवाकरेण सूर्येण आप्लुष्टानि दग्धानि वातातपसंस्पर्शान्मृदुत्वाच्च
श्यामीकृतानि विभूषणास्पदानि भूषणस्थानानि यस्यास्तां
तथोक्ताम् । अत एव दिवा अहनि शशाङ्कलेखामिव स्थितां त्वां
पश्यतः सचेतस जीवतः कस्य पुंसः मनः न दूयते न परितप्यते ।
अपि तु सर्वस्यैवेत्यर्थः ॥ ४८ ॥
PROSE ORDER :-मुनिव्रतैः अतिमात्रकर्शितां दिवाकराप्लुष्ट
विभूषणास्पदां दिवा शशाङ्कलेखां इव त्वां पश्यतः सचेतसः कस्य
मनः न दूयते ? ॥ ४८ ॥
NOTES :-मुनिव्रतैः-मुनिजनोचितैः व्रतैः by the vows
observed by ascetics (and not by ordinary people.
अतिमात्रकर्शितां-अत्येव अतिमात्रम्, or अतिक्रान्ता मात्रा
यस्मिन् कर्मणि तदतिमात्रम् (अव्ययीभावः), अतिमात्रं कर्शितां

( १२८ )
अतिमात्रकर्शिताम् very much emaciated दिवाकरा'प्लुष्ट-
विभूषणास्पदाम् । दिवाकरः- ( कृ+टः ) दिवा करोति इति
दिवाकरः ( सूर्यः ) the sun आप्लुष्टं - ( आ + √प्लुष् to burn
+क्त. ) दग्धं scorched विभूषणं - ( वि + भूष्-ल्युट् +अन )
विभूष्य त्यनेन इति विभूषण an ornament आस्पदं - स्थानं
a place दिवाकरेण आप्लुष्टानि विभूषणानां आस्पदानि यस्याः
सा दिवाकग'प्लुष्टविभूषणास्पदा, ताम् the places of ornaments
of whose ( body ) have been scorched by the sun
दिवा-दिवसे during the day-time It is an indeclinable
( अव्यय ) । शशाङ्कलेखां-शशः विद्यते अङ्के यस्य सः शशाङ्कः
( चन्द्रः ) तस्य लेखा शशाङ्कलेखा ( चन्द्रकला ), ताम् the
crescent of the moon The simile is very effective—
just as the crescent of the moon is very thin and is
dimmed by the light of the sun so did appear Parvati
who was emaciated and sun-burnt during her observ-
ance of hard vows पश्यतः-अवलोकयतः who sees you.
Genitive sing of पश्यत् pres part. of √दृश् । सचेतसः
—चेतसा सह वर्त्तते इति सचेता, तस्य सचेतसः ( सहृदय )
possessing consciousness or heart; full of feeling.
दूयते—( √डूङ् परितापे +लट् ) suffers pain. It is implied
that Shiva’s mind also was pained at this condition of
Parvati. 48.
CHANGE OF VOICE :—मुनिव्रतैः अतिमात्रकर्शितां दिवा-
कराप्लुष्टविभूषणास्पदां दिवा शशाङ्कलेखामिव त्वां पश्यतः सचे-
तसः कस्य मनसा न दूयते ? ॥ ४८ ॥
HINDI TRANSLATION :—मुनियों के योग्य व्रतों ( के करने )

( १२६ )
से अत्यधिक कृश की हुई, सूर्य (की गर्मी) से झुलसे हुये
आभूषण पहिनने के स्थान वाली, तथा दिन में चन्द्रमा की कला
जैसी तुम को देखने वाले किस भावुक का मन दुःखी न
होगा ? ॥ ४८ ॥
English Translation — Of what person, having
a heart, the mind is not afflicted, on seeing thee, like
the crescent of the moon by day, who is extremely
emaciated by ( the observance of ) saintly vows and
whose places of ornaments have been scorched by the
sun ? 48
Purport in Sanskrit :—त्वं मुनिसम्बन्धिकठोरव्रतपाल-
नेन नितरां कृशा जाता, तव भूषणस्थानीयानि गात्राणि च सूर्यस्य
तापेन दग्धानि। तव दशा तु दिवसकाले सूर्यप्रकाशेन मन्दीकृतायाः
क्षीणायाश्चन्द्ररेखाया इव दयनीयास्ति, तर्हि क एतादृशो भावुको
यस्त्वामीदृशीं दृष्ट्वापि दुःखी न भवेत् ? ॥ ४८ ॥
अवैमि सौभाग्यमदेन वञ्चितं
तव प्रियं यश्चतुरावलोकिनः ।
करोति लक्ष्यं चिरमस्य चक्षुषो
न वक्त्रमात्मीयमरालपक्ष्मणः ॥ ४९ ॥
अवैमीति । तव प्रियं वल्लभं सौभाग्यमदेन सौन्दर्यगर्भेण ।
कर्त्रा । वञ्चितं विप्रलब्धम् अवैमि वेद्मि यः । प्रियञ्चतुरं मधुरम-
वलोकत इति चतुरावलोकिनः अरालपक्ष्मणः कुटिलरोम्णः ।
‘अरालं वृजिनं जिह्मम्’ इत्यमरः । अस्य त्वदीयस्य चक्षुषः
आत्मीयं वक्त्रं मुखं चिरं लक्ष्यं विषयं न करोति । दृष्टिपथं न
गच्छतीत्यर्थः । तदयं गर्वेण हतो निष्फलात्मलाभो जात इति
भावः ॥ ४९ ॥

( १३० )
PROSE ORDER :- तव प्रियं सौभाग्यमदेन वञ्चितं अवैमि,
य आत्मीयं वक्त्रं चतुरावलोकिनः अरालपक्ष्मणः अस्य चक्षुषः
चिरं लक्ष्यं न करोति ॥ ४६ ॥
NOTES :—तव प्रियं—your beloved, i e the per-on
whom you have chosen as your would-be husband
सौभाग्यमदेन—( सुभग + ष्यञ् ) सुभगस्य भावः सौभाग्यं, तस्य
मदः सौभाग्यमदः, तेन ( सौन्दर्यगर्वेण ) by the pride of (his)
beauty वञ्चितं—प्रतारित cheated Because regarding
himself beautiful he does not care to see Parvati and
is thus deprived of the pleasure of seeing her face
He does not possess the real good fortune which lies
in being loved by Parvati अवैमि—( अव + √इ + लट् )
जानामि I think. √ इ to go, when preceded by अव
means ' to know ' Similarly all the roots meaning
' to go ' when preceded by अव mean ' to know ' आत्मीयं
—( आत्मन् + छः—ईय ) आत्मन इदं आत्मीयम् ( स्वकीयम् )
his own वक्त्रं—मुखं the face चतुरावलोकिनः—( अव +
√लोक to see+णिनिः=अवलोकि ) चतुरं ( सुन्दरं ) अव-
लोकते इति चतुरावलोकि, तस्य चतुरावलोकिनः which casts
lovely glances ; which sees in a lovely manner अराल-
पक्ष्मणः—अरालानि ( कुटिलानि ) पक्ष्माणि ( नेत्रलोमानि ) यस्य
तत् अरालपक्ष्म, तस्य of which the eye-lashes are curved.
अराल means crooked or curved. ‘ अराल कुटिलं जिह्मम् ’
इत्यमरः । curved eyelashes are regarded beautiful
पक्ष्मन् eye-lashes, is Neuter Gender and is declined as
पक्ष्म, पक्ष्मणी, पक्ष्माणि etc. Both चतुरावलोकिनः and

( १३१ )
अरालपक्ष्मणः are Adjectives of चक्षुषः । अस्य—of this,
i. e., yours चिरं—for a long time लक्ष्यं—दर्शनविषयम्
target or object of sight i. e., does not bring him to
the view of your eyes. Some books read the third line
as 'करोति लक्ष्यं रविमस्य चक्षुषः' makes the sun the
mark for your eyes, i. e., makes you practise the
पञ्चाग्नि penance 49.
Change of Voice:—(मया) तव प्रियः सौभाग्यमदेन
वञ्चितः अवेद्यते (अव + ईयते), येन आत्मीयं वक्त्रं चतुराव-
लोकिनः अरालपक्ष्मणः अस्य चक्षुषः चिरं लक्ष्यं न क्रियते॥ ४६ ॥
Hindi Translation:—(मैं) तेरे प्यारे को (उसकी)
सुन्दरता के गर्व से ठगा हुआ समझता हूँ, जो कि अपने चेहरे
को सुन्दर चितवन तथा टेढ़े रोमवाली इन (तेरी) आँखों का
निशाना नहीं बनाता ॥ ४६ ॥
English Translation —I regard (thy) lover to
be cheated by the pride of his beauty, who does not,
for a long time, make his face the target for (thy)
eyes of lovely glances and curved eye-lashes. 49
Purport in Sanskrit:—त्वया काङ्क्षितो जनस्तु सत्य-
मेव विचित्रचरित्रवान् । स निजसौन्दर्यदर्पेण वृथैवात्यन्तं गर्वितो
दृश्यते—अनेन कारणेनैव स तव प्रार्थनां प्रतीक्षमाणस्तव सम्मुखं
नायाति। यदि हि स अत्रागमिष्यत् तर्हि तव मधुरालोकनयुक्ते
सुन्दररोमसहिते च नेत्रे विलोक्य नूनमेव हतदर्पोऽभविष्यत्
यथार्थसौभाग्यसुखञ्चाप्स्यत् । असत्येन सौभाग्यमदेन तस्येदं
वास्तविकं सौभाग्यं प्रतिरुद्धमिति स वञ्चित एव मया
मन्यते ॥ ४६ ॥

( १३२ )
कियच्चिरं श्राम्यसि गौरि विद्यते
ममापि पूर्वाश्रमसंचितं तपः ।
तदर्धभागेन लभस्व काङ्क्षितं
वरं तमिच्छामि च साधु वेदितुम् ॥ ५० ॥
कियदति । हे गौरि । कियत् किं प्रमाणकम् । चिरं श्राम्यसि
तपस्यसि । अत्यन्तसंयोगे द्वितीया । ममापि पूर्वाश्रमसंचितं पूर्वा-
श्रमः प्रथमाश्रमो ब्रह्मचर्याश्रमस्तत्र संचितं संपादितं तपः विद्यते ।
तदर्धभागेन अर्धश्चासौ भागश्च तेन तस्य तपसोऽर्धभागेनेकदेशेन
काङ्क्षितं इष्टं वरं उपयन्तारं लभस्व । तं वरं साधु सम्यक् वेदितुं
ज्ञातु इच्छामि च । यद्यसौ योग्यो भवति तदा ममापि संमतिरिति
भावः ॥ ५० ॥
PROSE ORDER :—गौरि, कियच्चिरं श्राम्यसि ? पूर्वाश्रम-
सञ्चितं मम तपः अपि विद्यते, तदर्धभागेनकाङ्क्षितं वरं लभस्व,
तं च साधु वेदितुं इच्छामि ॥ ५० ॥
NOTES :—कियत्—( कि+वतु ) किं परिमाणमस्येति
कियत् how much वतुप् is added and व of वतुप् is
changed to घ by ‘किमिदंभ्यां वो घः’ पा० ५ २ ४० । घ is
then changed to इय and किं is changed to कि before
दृग्, दृश and वतु by ‘इदकिमोरीश्की’ पा० ६ ३ ६० । चिरम्
for a long time Accusative is used on account of
‘कालाध्वनोरत्यन्तसंयोगे’ पा० २.३ ५। i. e., intransitive
roots govern the Accusative of nouns denoting space
or country, or duration of time and distance. श्राम्यसि
—तपस्यसि to take pains ; to torture ( the body ) The

( १३३ )
√श्रम् ‘ to fatigue ’ means ‘ to take rest ’ when preceded
by वि । Cf विश्राम । पूर्वाश्रमसञ्चितं—पूर्वस्मिन् आश्रमे ( ब्रह्म-
चर्याश्रमे ) सञ्चितं पूर्वाश्रमसञ्चितं accumulated in the first
stage of life तदर्धभागेन—अर्धःभागः अर्धभागः, तस्य अर्धभागः,
तदर्धभागः, तेन by a half of it काङ्क्षित—( √काङ्क्ष्+क्तः )
स्वाभिलषितं desired; of your choice वर—a bridegroom.
त—वरं i. e. all about that bridegroom साधु—सम्यक् ;
पूर्णतया fully, properly. Adverb to वेदितुं—ज्ञातुं to know.
Some commentators have interpreted the word तपः to
mean body, which is a means of performing penance.
They mean to say that Shiva had offered to make
Parvati his own अर्द्धाङ्गिनी Cf. ‘ तपः शब्दो लक्षणया तपः
साधनभूतस्य शरीरस्य बोधकः, ‘ शरीरमाद्यं खलु धर्मसाधनम् ’
इत्युक्तत्वात् ।’ But, this seems to be far fetched 50
CHANGE OF VOICE :—गौरि, ( त्वया ) कियच्चिरं श्रम्यते ?
पूर्वाश्रमसञ्चितेन मम तपसा अपि विद्यते, तदर्धभागेन
काङ्क्षितः वरः ( त्वया ) लभ्यताम्, स च ( मया ) साधु वेदितुं
इष्यते ॥ ५० ॥
HINDI TRANSLATION :—हे पार्वति, कब तक तपस्या
करोगी ? प्रथमाश्रम में एकत्रित किया हुआ मेरा तप भी है,
उसके आधे अंश से ( तुम अपने ) चाहे वर को प्राप्त कर लो,
परन्तु उस ( वर ) को मैं पूरी तरह जानना चाहता हूँ ॥ ५० ॥
ENGLISH TRANSLATION —O Gauri, how long wilt
thou practise penance ? I too have penance ( to my
credit )practised in the first stage of life. Thou mayst

( १३४ )
get the desired bridegroom by a half of it, him, how-
ever, I desire to know well. 50
Purport in Sanskrit :—हे पार्वति ! त्वया दीर्घकालं
तपस्या कृता, इदानीमितोऽधिकतपस्यायाः काप्यावश्यकता न
दृश्यते । यदि चाधिकतपसैव तेऽभीष्टं साध्यं तर्हि ममापि ब्रह्म-
चर्याश्रमे कृतं तपोऽस्ति तस्यार्धमहं तुभ्यं दातुमुद्यतः, त्वं तत्सहाय-
तया स्वेच्छितं वरं लब्धुं शक्नोषि । परं पूर्वमहं तस्य वरस्य विषये
सर्वमपि ज्ञातुमिच्छामि ॥ ५० ॥
इति प्रविश्याभिहिता द्विजन्मना
मनोगतं सा न शशाक शंसितुम् ।
अथो वयस्यां परिपार्श्ववर्त्तिनीं
विवर्त्तितानञ्जननेत्रमैक्षत ॥ ५१ ॥
इतीति । इति इत्थं द्विजन्मना द्विजेन प्रविश्य अन्तर्गत्वा ।
आप्ततद्रहस्यमुद्भाव्येत्यर्थः । अभिहिता उक्ता सा पार्वती मनोगतं
हृदिस्थं वरं शंसितुं वक्तुं न शशाक समर्था नाभूत् । लज्जयेति शेषः ।
अथो अनन्तरं परिपार्श्ववर्त्तिनीं वयस्यां सखीं विवर्तितानञ्जननेत्रं
विवर्तितं विचालितमनञ्जनं व्रतवशाद्वर्जितकज्जलं नेत्रं यस्मिन्
कर्मणि तत्तथा ऐक्षत । नेत्रसंज्ञयैव प्रत्युत्तरं वाचयाञ्चकारेत्यर्थः ॥५१॥
Prose Order :—द्विजन्मना प्रविश्य इति अभिहिता सा
मनोगतं शंसितुं न शशाक, अथो परिपार्श्ववर्त्तिनीं वयस्यां विवर्त्ति-
तानञ्जननेत्रं ऐक्षत ॥ ५१ ॥
Notes :—द्विजन्मना—द्वे जन्मनी यस्य स द्विजन्मा, तेन
( विप्रेण ) by that Brahmana See notes on द्विजाति in
the 40th verse above. प्रविश्य—अन्तर्गत्वा having entered
into ; having penetrated her mind or the secret of

( १३५ )
her heart. अभिहिता—( अभि + √धा + क्त. ) कथिता being
addressed The √धा ' to put on ' comes to mean ' to
say ' when preceded by the preposition अभि । Note
that धा changes into हि by ' दधातेर्हि ' पा० ७.४.४२ । मनो-
गतं—मनसि गतं मनोगतं ( हृदयस्थ भावं वरं वा ) the desire
or secret of her mind शंसितु—( √शंस् + तुमुन् ) कथयितुं
to relate , to disclose शशाक—समर्था अभूत् was able.
It was evidently on account of modesty which is so
natural for a high born maiden that Parvati could not
frankly talk to the Brāhmana अथो—अनन्तरं Then It
is an indeclinable difference from अथ, though means
the same परिपार्श्ववर्त्तिनीं—( परिपार्श्व + √वृत् + णिनिः +
ङीप् ) परिपार्श्वे ( समीपे ) वर्त्तते इति परिपार्श्ववर्त्तिनी, ताम्
who was by her side. वयस्यां—( वयस् + यत् + आप् ) वयसा
( आयुषा ) तुल्या ( समा ) वयस्या ( सखी ) who is equal in
age, i e, a lady-friend The suffix यत् is added by
नौवयोधर्मविषमूलमूलसीतातुलाभ्यस्तार्यतुल्यप्राप्यवध्यानाम्यसम-
समितसम्मित्तेषु ' पा० ४४६१ । i. e, यत् is added to
the words नौ, वयस् etc in the sense of तार्य ( which
can take to the other side of water ), तुल्य ( which is
equal ) etc विवर्तितानञ्जननेत्रम्—विवर्तित + अनञ्जन +
नेत्रम् । अविद्यमानं अञ्जनं ययोः ( नेत्रयोः ) ते अञ्जने, विवर्तिते
अनञ्जने नेत्रे यस्मिन् कर्मणि यथा भवति तथा विवर्तितानञ्जननेत्रम्
having turned towards ( her ) the eyes devoid of
collyrium ; i e, she made a sign to her friend by
means of turning the eyes towards her to give a

( १३६ )
reply to the enquiry of the Brahmana Parvati
did not apply collyrium to her eyes, because
ascetics are not permitted to do so The compound
is an Adverb to ऐक्षत—looked at 51
CHANGE OF VOICE :—द्विजन्मना प्रविश्य इति अभिहितया
तया मनोगतं शंसितुं न शेके, अथो, परिपार्श्ववर्तिनी वयस्या
विवर्तितानञ्जननेत्रं पेक्ष्यत ॥ ५१ ॥
HINDI TRANSLATION :—(उसके हृदय) की बात में
घुस कर उन ब्राह्मण से पूछी हुई वह अपने मन की बात को न
कह सकी। तब उसने अपने पास में स्थित सखी की ओर
अञ्जनरहित नेत्रों को मोड़ कर देखा ॥ ५१ ॥
ENGLISH TRANSLATION — She, thus addressed by
the Brâlımana, having entered (the secret of her
heart), could not speak out the desire of her mind
Then she looked at her friend, who was by her side,
with eyes devoid of collyrium. 51
PURPORT IN SANSKRIT : —एवं स ब्राह्मणः पार्वतीं तस्या
हार्दिकभावमपृच्छन्, परन्सा लज्जावशात् स्वहृदयस्थं भावं कथयितुं
समर्था नाभूत्। स्वयमुत्तरमदत्त्वैव स्वसमीपवर्त्तिनीं निजसखीं
प्रति स्वायाञ्जनरहिताभ्यां नेत्राभ्यां दृष्ट्वा च तां शिवाय निवेदयितुं
प्रेरयामास ॥ ५१ ॥
सखी तदीया तमुवाच वर्णिर्न
निबोध साधो तव चेत्कुतूहलम् ।
यदर्थमम्भोजमिवोष्णवारणं
कृतं तपःसाधनमेतया वपुः ॥ ५२ ॥