कुमारसम्भवम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

( १२७ )
PURPORT IN SANSKRIT :-यं लक्ष्यीकृत्य त्वं तपः करोषि
स जनो नितरां पाषाणवन् कठोरहृदयः प्रतीयते, यतो यद्यपि त्वया
दीर्घकालं कमलादीनां पुष्पैः कर्णयोर्मण्डनं त्यक्तं तत्स्थाने च
कपोलयोरुपरि कान्तिविशेषवद्दीपद्रकवर्णाः शिथिलबन्धनाः जटाः
धार्यन्ते - सर्वप्रकारेण ते तपस्विनामिव दयनीयाकृतिः-तथापि
स त्वयि दयां न दर्शयति ॥ ४७ ॥
मुनि व्रतैस्त्वामतिमात्रकर्शितां
दिवाकराप्लुष्टविभूषणास्पदाम् ।
शशाङ्कलेखामिव पश्यतो दिवा
सचेतसः कस्य मनो न दूयते ॥ ४८ ॥
मुनिव्रतैरिति। मुनिव्रतै चान्द्रायणादिभिः अतिमात्रकर्शितां
अतिमात्रमत्यन्तं कर्शितां कृशीकृतां दिवाकराप्लुष्टविभूषणास्पदां
दिवाकरेण सूर्येण आप्लुष्टानि दग्धानि वातातपसंस्पर्शान्मृदुत्वाच्च
श्यामीकृतानि विभूषणास्पदानि भूषणस्थानानि यस्यास्तां
तथोक्ताम् । अत एव दिवा अहनि शशाङ्कलेखामिव स्थितां त्वां
पश्यतः सचेतस जीवतः कस्य पुंसः मनः न दूयते न परितप्यते ।
अपि तु सर्वस्यैवेत्यर्थः ॥ ४८ ॥
PROSE ORDER :-मुनिव्रतैः अतिमात्रकर्शितां दिवाकराप्लुष्ट
विभूषणास्पदां दिवा शशाङ्कलेखां इव त्वां पश्यतः सचेतसः कस्य
मनः न दूयते ? ॥ ४८ ॥
NOTES :-मुनिव्रतैः-मुनिजनोचितैः व्रतैः by the vows
observed by ascetics (and not by ordinary people.
अतिमात्रकर्शितां-अत्येव अतिमात्रम्, or अतिक्रान्ता मात्रा
यस्मिन् कर्मणि तदतिमात्रम् (अव्ययीभावः), अतिमात्रं कर्शितां