कृषि-पाराशर (महर्षि पराशर - प्राचीन भारतीय कृषि, मृदा-परीक्षण, वर्षा-पूर्वानुमान व बीज-संस्कार)

DESCRIPTION OF MSS. AND PUBLISHED TEXT
A—Transcript of Dacca University paper MS. No. 4558.
Title : Kṛṣi-parāśara.
Characters—Bengali.
Beginning — जयति पराशरनामा मुनिरिह कृषिकर्मतत्त्ववेदोशः ।
End—समृद्धिं च परां कुर्यात् ततो लक्ष्मीं प्रपूजयेत् ।
Colophon—इति पराशरमुनिविरचितं कृषिपरशरनाम पुस्तकं समाप्तम् ।
Post-colophon statement—
राधिकाचरणद्वन्द्वं भावितं चाहर्निशम् । लिखित्वा बहुयत्ने यथोरयति
पुस्तिका (?) शूक़री तस्य माता पिता तस्य गर्दभः ॥
Scribe—गोलकचन्द्रदेवशर्मा ।
Date—Śaka 1719 ( = C. 1797 A. D. )
B—Vaṅgavāsī ed. of the Kṛṣi-Saṃgraha, Calcutta, 1322 B. S. ( p. p.
1-52 ) Ed. Tārākānta Kā

( iv )
"The MS. is in a deplorable condition of decay and is `also
very inaccurate and often illegible". We, therefore, did not
think it worth while to utilise this MS. ]
D—"Copy of a transcript of a MS. in the Mandlik Section in the
Wadia Library, Fergusson College, Poona. The Mandlik MS.
is itself a copy made on 4th February, 1886, from a Bengali
original in the Sanskrit Pāṭhaśālā, Calcutta." These are the
remarks found on the copy obtained from Bhandarkar Oriental
Research Institute, Poona 4, India.
The post-colophon statement is as follows :—
इदं पुस्तकं कलकत्ता संस्कृतपाठशालास्थवङ्गाक्षर पुस्तकाल्लिखितम् ॥ पोषव (?) ३०
शके १८०७ इसवी तारिख माहे फेब्रुवारि सन १८८६ इसवी...समाप्त ।
The date of the MS. appears to be 1886 A. D.
[ The original MS. could not be traced in the Govt. Sanskrit
College Library, Calcutta. ]

common with 'अलक्ष्म्या' (tormented by Alakṣmī)!
Wait, is the first letter 'द' without any vowel, or with vowel?
Look at the first letter:
It's just 'द'! Wait, does it have a bottom stroke?
Wait, look at 'द' in 'वेद' (line 13): 'द' has a little tail at the bottom.
Does the letter have a u-matra?
Wait, look at the tail of 'द': it just has a tiny serif or tail!
Wait, look at the whole word:
द (da) + ह्य (hya) + ते (te) = दह्यते!
Wait, let's look at the ligature:
Compare it to 'ह्य' in 'गृह्यते' right next to it:
In 'गृह्यते', the 'ह्य' is: 'ह' on top, 'य' on bottom-right.
In the word before 'for':
It has 'द', then... wait, look at 'ह्य': the letter after 'द' is EXACTLY 'ह्य'!
Wait, is there a vowel on 'द'?
Wait, look below 'द': there is a small curl? No, wait, look at line 4:
"4 B दह्यते for गृह्यते" or "दुह्यते"?
Wait, why would it be 'दह्यते'?
In Sanskrit: "अलक्ष्म्या दह्यते सोऽपि प्रार्थनाला

३ कृषिपराशरः
कण्ठे कर्णे च हस्ते च सुवर्णं' विद्यते यदि ।
उपवासस्तथापि स्यादन्नाभावेन देहिनाम् ॥५॥
अन्नं' प्राणा बलं चान्न मन्नं' सर्वार्थसाधनम् ।
देवासुरमनुष्याश्च सर्वे चान्नोपजीविनः ॥६॥
अन्नं हि धान्यसंजातं धान्यं कृष्या विना न च । 5
तस्मात् सर्वं परित्यज्य कृषिं यत्नेन कारयेत् ॥७॥
कृषिर्धन्या कृषिर्मेध्या जन्तूनां जीवनं' कृषिः ।
हिंसादिदोषयुक्तोऽपि मुच्यतेऽतिथिपूजनात् ॥८॥
तेनार्चितं जगत् सर्वमतिथिर्येन पूजितः ।
अर्चितास्तेन देवाश्च स एव पुरुषोत्तमः ॥९॥ 10
तथा च पराशरः—
वृष्टिमूला कृषिः सर्वा वृष्टिमूलं च जीवनम् ।
तस्मादादौ प्रयत्नेन वृष्टिज्ञानं समाचरेत् ॥१०॥
अतो वत्सरराजानं' मन्त्रिणं मेघमेव च ।
आढकं सलिलस्यापि वृष्टिज्ञानाय शोधयेत् ॥११॥ 15
1 A यदि तिष्ठति for विद्यते यदि । B, D transpose कर्णे च हस्ते च and
विद्यते यदि । D हस्ते कण्ठे च कर्णे च for कण्ठे...च । D स्वर्णं तिष्ठति
यद्यपि for सुवर्णं...यदि ।
2 D भ्रूदासस्तथापि स्यादन्नदोषेण देहिनाम् ।
3 B साधकं, C धारणं for साधनं । C प्राणस्य for सर्वार्थ ।
4 D सुर for देव ।
5 A हि for च ।
10 C अतिथिः पूजितो येन for अर्चिता...स । D स्युः for च ।
11 Omitted by A and C.
12 B कृषिमूलं for वृष्टिमूलं । C, D हि for च ।
14 B, C ततो for अतो । C राजानौ for राजानं ।
15 B सलिलं चापि for सलिलस्यापि । C ज्ञानेन for ज्ञानाय, साधयेत् for
शोधयेत् ।

कृषिपरशरः ३
अथ राजानयनम्—
शाकं त्रिगुणितं कृत्वा द्वियुतं मुनिना हरेत् ।
भागशिष्टो नृपो ज्ञेयो नृपान्मन्त्री चतुर्थकः ॥१२॥
चित्तलार्के नृपे वृष्टिर्वृष्टिरुग्रा निशापतौ ।
वृष्टिर्मन्दा सदा भौमे चन्द्रजे वृष्टिरुत्तमा ॥१३॥
गुरौ च शोभना वृष्टिर्भार्गवे वृष्टिरुत्तमा ।
पृथिवी धूलिसंपूर्णा वृष्टिहीना शनौ भवेत् ॥१४॥
चक्षूरोगो ज्वरारिष्टं सर्वोपद्रव एव च ।
मन्दावृष्टिः सदा वातो यत्राब्दे भास्करो नृपः ॥१५॥
1 Omitted by D.
2 C शाकं तु त्रिगुणं ( D शाकाब्दं त्रिगुणं ) for शाकं त्रिगुणितं । D द्विर्हता
for द्वियुतं ।
2-3 For these lines, A reads :—
शाकस्य कालस्य त्रिगुणीकृतस्य भुजबाणवेदवसुभिर्युतस्य ।
राजा च मन्त्री च वर्षाधिपश्च सप्तकृता भवन्ति ॥
4 Before this line, C reads the following :—
तथा च—
राजा मन्त्री जलस्वामी शस्याधिपतयस्तथा ।
वर्षेशो मेघनाथश्च मासनाथो दिनाधिपः ॥
In this line, C चिवित्ता for चित्तला ।
5 A वृष्टिः and मन्दा transposed. A विधुजे for चन्द्रजे ।
6 C, D सुरेज्ये for गुरौ । D वृष्टिर्हि उत्तमा भृगौ for भार्गवे...उत्तमा ।
7 B, C नृपे for भवेत् ।
8 A ज्वरो व्याधिः for ज्वरारिष्टम् । D सर्वोपद्रवमाचरेत् for सर्वो.. ...च ।
9 D reads it thus मन्दवृष्टिं महावातं राजा संवत्सरे रविः ।
8 9 Instead of these lines, B reads:—
यस्मिन् संवत्सरे चैव अर्के राजा भविष्यति ।
शस्यहानिर्भवेत्तत्र नित्यं रोगश्च जायते ॥

४ कृषिपराशरः
यस्मिन् संवत्सरे चैव चन्द्रो राजा भवेद् ध्रुवम् ।
कुर्यात् शस्यान्वितां पृथ्वीं नैरुज्यं चापि मानवे ॥१६॥
शस्यहानिर्भवेत्तत्र नित्यं रोगश्च मानवे ।
यस्मिन्नब्दे कुजो राजा शस्यशून्या च मेदिनी ॥१७॥
नैरुज्यं सुप्रचारश्च सुभिक्षं क्षितिमण्डले । 5
यत्राब्दे चन्द्रजो राजा सर्वशस्या च मेदिनी ॥१८॥
1 A reads it thus—शस्यपूर्णा भवेत् पृथ्वी राजा संवत्सरे विधुः ।
B reads—यस्मिन्नब्दे विधू राजा शस्यपूर्णा च मेदिनी ।
2 B reads the line thus - नैरुज्यं च सुवृष्टिश्च सुभिक्षं क्षितिमण्डले ।
A reads—प्लवते चाधिकं वारि पृथिवीं नात्र संशयः । C reads—पूर्यते
चाधिकं वारि कुर्यादन्योन्यघातनम् ।
3-4 A संग्रामो वातवृष्टिश्च रोगोपद्रव एव च ।
यस्मिन्नब्दे नृपो मन्दः सर्वशस्या च मेदिनी ॥
[ 'Manda' denotes 'Saturn' whose influence is described
below. Here one naturally expects the influence of
Mars ].
B यस्मिन्नब्दे कुजो राजा सर्वशून्या च मेदिनी ।
नैरुज्यं सुप्रचारश्च दुर्भिक्षं क्षितिमण्डले ॥
[ The effects, described in the same verse, are self-contradic-
tory. ]
D संग्रामो वा भवेद्‌वृष्टि' ( वृष्टिः ? ) राज्योपद्रव एव च ।
वर्षाधिपो महीपुत्रः कुर्यादन्योन्यघातनम् ॥
5-6 A कुर्यात् शस्यवती' पृथ्वीं नैरुज्यं सर्वमानवे ।
यस्मिन्नब्दे बुधो राजा वसुधा धर्मशालिनी ॥
B यत्राब्दे चन्द्रजो राजा सर्वशस्या च भूर्भवेत् ।
धर्मे स्थितिर्मनःस्थैर्य' वृष्टिकारणमुत्तमम् ॥
D नैरुज्यमुपचारं च सुवृष्टि' क्षितिमण्डले ।
यस्मिन्नब्दे बुधो राजा शस्यलाभं विनिर्दिशेत् ॥

कृषिपराशरः ५
धर्मस्थितिर्मनःस्थैर्यं' वृष्टिकारणमुत्तमम् ।
यस्मिन्नब्दे गुरु राजा सर्वा वसुमती मही ॥१९॥
नृणां वर्धनं नित्यं धनधान्यादिकं फलम् ।
राजा दैत्यगुरुः कुर्यात् सर्वशस्यं रसातलम् ॥२०॥
5 संग्रामो वातवृष्टिश्च रोगोपद्रव एव च ।
मन्दावृष्टिः सदा वातो नृपे संवत्सरे शनौ ॥२१॥
यथा वृष्टिफलं प्रोक्तं वत्सरग्रहभूपतौ ।
तद्वद्वृष्टिफलं ज्ञेयं विज्ञैर्वत्सरमन्त्रिणि ॥२२॥
1-2 A नैरुज्यं सुप्रचारश्च सुभिक्षं क्षितिमण्डले ।
यस्मिन्नब्दे गुरु राजा सर्वशस्यान्विता क्षितिः ॥
B यताब्दे च गुरु राजा सर्वा रसवती मही ।
नृणां वर्धनं नित्यं धनधान्यादिकं फलम् ॥
D नृपः स्त्रीवर्धनं नित्यं धनधान्यसमाकुलम् ।
संवत्सराधिपो जीवः सुभिक्षं कुरुते सदा ॥
3-4 A धर्मस्थितिः सदा वृष्टिर्मनुष्या नीरुजस्तथा ।
यस्मिन्नब्दे भृगु राजा सर्वशस्या च मेदिनी ॥
B राजा दैत्यगुरुः कुर्यात् सर्वशस्यं धरातलम् ।
संग्रामो वातवृष्टिश्च रोगोपद्रव एव च ॥
D धर्मान्वितं मनःस्थैर्यं' वृष्टिकारकमुत्तमम् ।
राजा दैत्यगुरुः कुर्यात् सर्वसम्पत्कर' भुवि ॥
5-6 D वृष्टिहानि प्रजापीडां ... ... ... ... (?)
अग्निभयं च सन्तापं राजा संवत्सरे शनिः ॥
5 is omitted by B.
6 B यस्मिन्नब्दे शनौ राजा भवेत् संवत्सरोऽशुभः ।
B, D राजा संवत्सरे शनिः for नृपे ... ... शनौ ।
7 B वत्सरे for वत्सर । D वत्सरस्य धराधिपेः for वत्सर...पतौ
8 A reads—तथैव हि गुणं वाच्यं फलं सर्वत्र मन्त्रिणि । B तथा for तद्वत् ।
D राज्ञां वत्सरमन्त्रिणां for विज्ञै ... मन्त्रिणि ।

६ कृषिपरारशः
अथ मेघानयनम्—
शकाब्दं वह्निसंयुक्तं वेदभागसमाहृतम् ।
शेषं मेघं विजानीयादावर्तादि यथाक्रमम् ॥२३॥
आवर्तंश्चैव संवर्तः पुष्करो द्रोण एव च ।
चत्वारो जलदाः प्रोक्ता आवर्तादि यथाक्रमम् ॥२४॥ 5
एकदेशेन चावर्तः संवर्तः सर्वतो जलम् ।
पुष्करे दुष्करं वारि द्रोणे बहुजला मही ॥२५॥
अथ जलाढकनिर्णयः—
शतयोजनविस्तीर्णं त्रिंशद्योजनमुच्छ्रितम् ।
आढकस्य भवेन्मानं मुनिभिः परिकीर्तितम् ॥२६॥ 10
1 A omits अथ, and D the entire line.
2 B शाकं for शकाब्दं, वेदेन भागमाहृतम् for वेद...तम् ।
3 A, C क्रमेण च for यथाक्रमम् ।
5 A एते for प्रोक्ता ।
B आवर्ताद्या मनीषिभिः for आवर्तादि यथाक्रमम् ।
6 B चावर्ते for चावर्तः, संवर्ते for संवर्तः ।
C reads—अतिवृष्टिस्तु संवर्ते आवर्ते निर्जलं भवेत् ।
7 C reads—पुष्करे दुष्करा वृष्टिर्द्रोणो बहुजलप्रदः ।
7-8 Between these lines, C reads—
आवर्तो दशमेशेशः संवर्तः षोडशान्वितः ।
पुष्करोऽष्टादशाधीशो द्रोणश्चाप्येकविंशतेः ॥
8 A अथाढकलक्षणम् । B अथ जलाढकनिर्णयकथनम् ।
D omits the line.
9 C आयतं for उच्छ्रितं ।
D विंशत् (an obvious error) for त्रिंशत् ।
9-10 Attributed to Varāha by Raghunandana in Jyotistattva (Smṛti-
tattva, i. p. 701) with त्रिंशद्योजनविस्तीर्णं शतयोजनमायतम् for
line 9.

कृषिपराशरः
युग्माजगोमत्स्यगते शशाङ्के
रविर्यदा कर्कटकं प्रयाति ।
जलं शताढं हरिकार्मुकेऽङ्कं
वदन्ति कन्यामृगयोरशीतिम् ॥२७॥
कुलीरकुम्भालितुलाभिधाने
जलाढकं षण्णवतिं वदन्ति ।
अनेन मानेन तु वत्सरस्य
निरूप्य नीरं कृषिकर्म कार्यम् ॥२८॥
समुद्रे दशभागांश्च षड्भागानपि पर्वते ।
पृथिव्यां चतुरो भागान् सदा वर्षति वासवः ॥२९॥
1 B, C मीन for मत्स्य ।
3 B शताढकं कं for जलं शताढं ।
4 A, D युक्तं तु ( D च ) कन्यामृगयोरशीतिः ।
5 A ०धानेः for ०धाने ।
1-6 Attributed by Raghunandana to Varāha in Jyotistattva
(Smṛti-tattva, I. p. 701) with मीन for मत्स्य, तुले शशाङ्के for तु...
ने, षड्भिश्च युक्तां नवतिं वदन्ति for line 6.
7 D चतुर्वत्सरस्य (the च, offending the metre, is clearly an error)
for तु वत्सरस्य ।
8 A सर्वं for नीरं ।
C निरूपणीयं for निरूप्य नीरं ।
D कृषिकार्यमुक्तं for कृषिकर्म कार्यम् ।
9 C शत for दश, भागांश्चापि for भागानपि, D भागांश्चापि ।
10 C सम्यग् for सदा ।
9-10 Attributed by Raghunandana to Varāha in Jyotistattva
(Smṛti-tattva, I. p. 701), with ०भागाःस्युः for ०भागांश्च, भागांश्चापि
for भागानपि ।

६ कृषिपरशारः
अथ पौषवृष्टिज्ञानम्—
सार्द्धं दिनद्वयं मानं कृत्वा पौषादिना बुधः ।
गणयेन्मासिकीं वृष्टिमवृष्टिं वानिलक्रमात् ॥३०॥
सौम्यवारुणयोर्वृष्टिरवृष्टिः पूर्वयाम्ययोः ।
निर्घाते वृष्टिहानिः स्यात् संकुले संकुलं जलम् ॥३१॥ ०
एकैकं पञ्चदण्डेन मासस्य दिवसो मतः ।
पूर्वार्द्धे वासरी वृष्टिरुत्तरार्द्धे च नैशिकी ॥३२॥
1 A पौषस्य ( C पौषमासीय ) for पौष, B reads—अथ पौषादिमासीयवृष्टि-
लक्षणम् । Before this line, D reads—अतो विंशतिभागिका वृष्टिरिति
नृपतिमन्त्रिणे आढकसलिलज्ञानम्, and C reads as follows :—
अथ सर्पानयनम्
शाकं रसाग्निसंयुक्तमष्टभिर्भागशेषितम् । अनन्ताद्याः क्रमेणैव नागा अष्टौ प्रकीर्तिताः॥
अथ वातानयम्
शाकं शशाङ्कसंयुक्तं मुनिभिर्भागमाहरेत् । आवहाद्याः क्रमाच्छेषे सप्तवाताः प्रकीर्तिताः॥
आवहः प्रवहश्चैव संवहो निवहस्तथा । उद्दहो विवहो वायुः सप्तवाताः प्रकीर्तिताः ॥
अथ समुद्रानयनम्
शाकं वेदसमायुक्तं पर्वतेन समाहृतम् ।
शेषमब्धिं विजानीयाल्लवणाद्यं यथाक्रमम् ॥
लवणोक्षुसुरासर्पिर्दधिदुग्धजलान्तकाः ।
एते स्युः सिन्धवः काले जलाधाराः प्रकीर्तिताः ॥
2 A सार्द्धद्वयदिनं for सार्द्धं... द्वयं, पौषादिनां विधेर्बुधः for मानं... बुधः ।
C transposes मानं कृत्वा ।
3 A omits वा ।
2-3 This verse, with सार्द्ध for सार्द्धं, कृत्वापौषे for मानंकृत्वा, कालिकीं
for मासिकीं, is attributed to Varāha in the Jyotiṣtattva
(p. 701).
5 C निधाते for निर्घाते ।
6 D याम्यस्य for मासस्य ।
7 A अपरार्द्धे for उत्तरार्द्धे । D तु for च ।

कृषिपराशरः ६
दत्त्वा दण्डे पताकां तु वातस्यानुक्रमेण च ।
विज्ञेया मासिकी वृष्टिः कृत्वा यत्नमहर्निशम् ॥३३॥
धूलीभिरेव धवलीकृतमन्तरिक्षं
विद्युच्छटाच्छुरितवारुणदिग्विभागम् ।
पौषे यदा भवति मासि सिते च पक्षे
तोयेन तन्न सकला प्लवते धरित्री ॥३४॥
पौषे मासि यदा वृष्टिः कुज्झटिका यदा भवेत् ।
तदादौ सप्तमे मासि वारिपूर्णा भवेन्मही ॥३५॥
यदा पौषे सिते पक्षे नभो मेघावृतं भवेत् ।
तोयावृता धरित्री च भवेत् संवत्सरे तदा ॥३६॥
मीनवृश्चिकयोर्मध्ये यदि वर्षति वासवः ।
तदादौ सप्तमे मासि तत्तिथौ प्लवते मही ॥३७॥
अथ माघवृष्टिज्ञानम्—
माघस्य सितसप्तम्यां वृष्टिर्वा मेघदर्शनम् ।
तदा संवत्सरो धन्यः सर्वशस्यफलप्रदः ॥३८॥
1 A, C दण्डपताकासु for दण्डे...तु ।
2 C ज्ञेया तु for विज्ञेया । A चित्तं समाहितं for यत्न...निशम् ।
B दृष्ट्वा वातं दिवानिशं for कृत्वा...निशम् ।
3 A, C धरणी for धवली । D—portion after एव corrupt.
4 A चकित for छुरित । C स्फुरति वारुणादिग्विभागे for छुरित...विभागम् ।
6 C reads the line thus—तोयाचला भवति वै सकला धरित्री ।
D शस्य for तन्न ।
7 A भवेद्यदि for यदा भवेत् । C पौषे यदि ध्रुवा वृष्टिः for पौषे...वृष्टिः ।
8 A तस्यैव for तदादौ । B तां तिथिं प्लाव्यते मही for वारि...मही ।
7-8 Omitted by D.
9-10 Not found in A, B, D.
11 Not found in B, D. C यो च for यदि ।
12 A तस्यैव for तदादौ । C तां तिथिं प्लाव्यते मही for तत्तिथौ...मही ।
12-13 Bet. these lines, C reads: —
मासि पौषे त्वमावस्या रविसौरिकुजे यदि ।
तदा महार्घता ज्ञेया अन्यैर्वारैस्तु मृतसमा ॥
13 D माघे for माघ । B omits the line.
२

१० कृषिपराशरः
माघे बहुलसप्तम्यां तथैव फाल्गुनस्य च ।
चैत्रे शुक्लतृतीयायां वैशाखे प्रथमेऽहनि ॥३९॥
एतासु चण्डवातो वा तडिद्वृष्टिरथापि वा ।
तदा स्याच्छोभना प्रावृड् भवेत् शस्यवती मही ॥४०॥
सप्तम्यां स्वातियोगे यदि पतति जलं माघपक्षेऽन्धकारे ५
वायुर्वा चण्डवेगः सजलजलधरो गर्जितो वासवो वा ।
विद्युन्मालाकुलं वा यदि भवति नभो नष्टचन्द्रार्कतारं
तावद्वर्षन्ति मेघा धरणितलगता यावदाकार्तिकान्तम् ॥४१॥
माघे मासि निरन्तरं यदि भवेत् प्रालेयतोयागमो
वाता वान्ति च फाल्गुने जलधरैश्चित्रे च छन्नं नभः । १०
वैशाखे करकाः पतन्ति सततं ज्येष्ठे प्रचण्डातपाः
तावद्वर्षति वासवो रविरसौ यावत्तुलायां व्रजेत् ॥४२॥
1 A माघस्य सित (should the words be माघस्यासित ? ) for माघे बहुल ।
2 B चैत्ने for चैत्रे । A कृष्ण for शुक्ल । चैतमास्यापि (obviously corrupt)
for चैत्रे...तृतीयायाम् ।
3 Omitted by B, D. B reads it with च for final वा ।
D reads it in the same place as B with वात for तडित् ।
4 B क्षितिः for मही and in B it is followed by धनुर्मकरकुम्भेषु यदा वर्षति
वासवः । तदादिसप्तमे मासि वारिपूर्णा भवेन्मही ॥
5 A योगात् for योगे । D भवति for पतति । A, D पक्ष for पक्षे ।
6 B वासरे for वासवो । C खराण्डमेधाः सजलजलमुचो for चण्ड...धरो ।
D वाखराण्डमेघाः for वाचण्डवेगः ।
7 A विद्युन्माला विशाला यदि भवति वियत् for विद्युन्माला...नभः ।
5-7 These lines occur in the Bṛhat-saṃhitā (xxv. 5) with the
following variations: —
हिमं for जलं, मास for पक्षे, वापि गर्जन्यजस्रम् for गर्जितो...वा ।
8 A इह धरणितले for धरणितलगता । B प्लुतधरणितले ( D धरणितलगतां )
for the same portion.
9-12 Omitted by A, B and D.

कृषिपराशरः ११
अथ फाल्गुनवृष्टिज्ञानम्—
पञ्चम्यादिषु पञ्चसु कुम्भेऽर्के यदि भवति रोहिणीयोगः ।
अधमतमाधममध्यममहदतिमहाम्भसां निपातः ॥४३॥
अथ चैत्रवृष्टिज्ञानम्—
प्रतिपदि मधुमासे भानुवारः सितायां
यदि भवति तदा स्याच्चित्तला वृष्टिरब्दे ।
अविरलपृथुधारासान्द्रवृष्टिप्रवाहै
र्धरणितलमशेषं प्लावयते सोमवारे ॥४४॥
अवनितनयवारे वारिवृष्टिर्न सम्यग्
बुधगुरुभृगुजानां शस्यसम्पत्प्रमोदः ।
जलनिधिरपि शोषं याति वारे च शौरे
र्भवति खलु धरित्री धूलिजालैरदृश्या ॥४५॥
1-3 Omitted by A, B and D.
2-3 This verse is attributed to Varāha by Raghunandana in
Jyotistattva (Smṛti-tattva, I. p. 700) with मतिमहदम्भसां पातः for
महद्...निपातः ।
4 A, B अथ चैतलक्षणम् । D चैत्रे for चैत्र ।
5 C वारे for वारः ।
6 D आकुला for चित्तला ।
5-6 Attributed by Raghunandana, in the same work, to Varāha,
with निर्जला for चित्तला ।
7 C प्रवाहे for प्रवाहै ।
9 B नास्ति वृष्टिर्न शस्यं for वारि...सम्यग् ।
10 B reads—कविगुरुभृगुजानां वासरे शस्यपूर्तिः । C भृगुवारे for भृगुजानां ।
D बुधगुरुजानां शस्यसम्यक्प्रमोदः; obviously a corrupt reading from
metrical standpoint.
7-10 Attributed in Jyotistattva to Varāha (Smṛti-tattva, I. p. 700)
with अविरत for अविरल, जल for पृथु, बिन्दु for वृष्टि, व्याप्यते for
प्लावयते, सितवारे for भृगुजानां ।
11 A inserts च bet. अपि and शोषं. B वारेण for वारे च. C अविशोष'
for अपि शोष'
12 D अवश्या for अदृश्या

१२ कृषिपराशरः
चैत्राद्यभागे चित्त्रायां भवेच्च चित्तला क्षितिः ।
शेषे नीचैर्न वात्यर्थं क्ष्मामध्ये बहुवर्षिणी ॥४६॥
मूलस्यादौ यमस्यान्ते चैत्रे वायुरहर्निशम् ।
आर्द्रादीनि च ऋक्षाणि वृष्टिहेतोर्विशोधयेत् ॥४७॥
अथ वैशाखवृष्टिज्ञानम्— 5
प्रवाहयुतनद्यां तु दण्डं न्यस्य जले निशि ।
वैशाखशुक्लप्रतिपत्थितौ वृष्टिं निरूपयेत् ॥४८॥
ओँ सिद्धिरिति मन्त्रेण मन्त्रयित्वा शतद्वयम् ।
अङ्कयित्वा तु तद्दण्डमङ्गतुल्ये जले क्षिपेत् ॥४९॥
प्रातरुत्थाय सहसा तदङ्कं तु निरूपयेत् । 10
समं चैवाधिकं न्यूनं भविष्यज्जलकाङ्क्षया ॥५०॥
1 B भवेच्चेत् for भवेच्च. C चित्तत्तें for चित्त्रायां, भवेद् बहुजला for भवेच्च
चित्तला. D reads the line as—तथा चैत्रादिभागे चेच्चित्रा बहुजला क्षितिः ।
2 B शेषेऽपि चैव चात्यर्थं for शेषे...वात्यर्थं. C reads the line thus—
शेषे वै जलहीना स्यान्मध्ये च बहुवर्षणा. D पूरिता नदनद्यश्च for
शेषे...वात्यर्थं ।
3-4 Omitted by B and D.
5 B, D वैशाखनिरूपणम् ( A वैशाखलक्षणम् ) ।
6 D च for तु ।
7 C वैशाखे for वैशाख, वृष्टिनिरूपणम् for वृष्टिं निरूपयेत् । D वैशाखशुक्ल-
पक्षादौ तन्न for वैशाख...तिथौ ।
8 C ओमित्यनेन ( D ओँ प्रणवेन तु ) for ओँ...इति ।
9 B तं for तत्. C अर्द्धयित्वा and अर्द्धं for अङ्कयित्वा and अङ्क
respectively. D reads the line thus—अकल्पयित्वा तं दण्डं जले
निवेशयेत्ततः ।
10 Omitted by A. C तदईं च for तदङ्कं तु, D तदाङक विनिरूपयेत् for
तदङ्कं तु निरूपयेत् ।
11 C वापि for चैव. D वैवाधिकं for चैवाधिकं ।

कृषिपराशरः १३
गतवत्सरवद्वारि वन्या चैव समे भवेत् ।
हीने हीनं भवेद्वारि भवेद् वन्या च तादृशी ॥५१॥
अङ्गाधिक्ये च द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च जायते ।
इति पराशरेणोक्तं भविष्यद्वृष्टिलक्षणम् ॥५२॥
5 सूर्योदये विषुवतो जगतां विपत्ति
मध्यं गते दिनकरे बहुशस्यहानिः ।
अस्तं गते दिनकरे तु तदर्द्धशस्यं
ऐश्वर्यभोगमतुलं खलु चार्द्धरात्रे ॥५३॥
1 A समे न गमं for गतवत्सरवत्, चैवासमे for चैव समे. C तथा
for भवेत् ।
2 A वन्या च तादृशी परा for भवेत्...तादृशी.
C तथा for भवेत्, न for च.
D होनेन च तथा वारि वदेऽन्या न for होने...च ।
3 A reads रूड़काधिकेऽधिका वृष्टिर्वन्या च द्विगुणा भवेत्. C reads it thus—
अधिके द्विगुणा वृष्टिर्वन्या च द्विगुणा भवेत्. D अधिके for आधिक्ये, वन्या
वृष्टिश्च for वृष्टिर्वन्या च ।
4 Omitted by A. C पराशरोक्तं for पराशरेणोक्तं.
D इदं for इति ।
5 C, D प्रातर्दिने for सूर्योदये ।
6 C मध्यंदिने विक (क ?) लतां for मध्यं...करे, D मध्यंदिने विषुवतो for the
same portion.
7 C च तथा for तुतद्.
D बहुशस्यवृद्धि for तु...शस्यं ।
8 B रात्रौ for रात्रे.
D निशिचार्द्धरात्रौ for खलु...रात्रे ।
5-8 A reads these lines after verse 56 with the following
variants:—मध्यंदिने for मध्यंगते ( 1 6 ), खलु चार्द्ध वार्द्धशस्य for
तु...शस्यं ( 1 7 ).

१४ कृषिपरशरः
रेखात्रयं समुल्लिख्य ताभिस्ताश्च विवर्द्धयेत् ।
त्रिशृङ्गं सर्वकोणेषु पर्वतं तत्र दापयेत् ॥५४॥
ईशानादिदक्षिणाङ्कान् संलिखेदनलादितः ।
येनयेनाजसंक्रान्तिस्तेन प्रावृट्फलं भवेत् ॥५५॥
1 A, C रेखां तिर्यक् for रेखात्रयं, ताडितं ( A भाजितं ) for ताभिस्ताः,
विदर्भयेत् for विवर्द्धयेत्. D तिर्यक् रेखावित् भवेत् for ताडितं...
विदर्भयेत् ।
2 D त्रिशूलं for त्रिशृङ्गं ।
3 A reads the line as ईशादिदक्षिणं शृङ्गान्तं लिखेदनलभादितः ।
C reads ईशादिदक्षशृङ्गान्तं लिखेन्नृतादिभिः ।
D reads ईशानादिदक्षिणांन्तं शिलिखेदनलादितः ।
4 A मेन for second येन. C तेन for first येन, वदेत् for भवेत् । D केनार्क
for येनाज ।
4-5 After this line A reads: —
अश्विन्यादौ समुद्रे स्यान्नक्षत्रं च द्वयंद्वयम् ।
तीरपर्वतकच्छेषु एकैकं परिकीर्तितम् ॥
B gives the verse with समुद्रेषु for समुद्रे स्यात्, कच्छपर्वततीरेषु for
तीर...कच्छेषु, as an alternative reading of the text quoted
above.
In place of this verse, D reads as follows: — अपां निधौ द्वयं
देयमेकैकं पर्वतेऽपि च । कच्छ्राष्टौ पर्वते चाष्टौ चतुस्तीरे चतुष्टयम् ॥
अश्विनिय...(?) पुष्पं सर्पं (?) वायुविशालमेव च...(?) देयं तु न निधौ
क्रमात् ॥

कृषिपराशरः १५
अतिवृष्टिः समुद्रे स्यादनावृष्टिस्तु पर्वते ।
कक्षयोश्चित्तला वृष्टिः सुवृष्टिस्तीरसङ्गमे ॥५६॥
अथ ज्येष्ठवृष्टिलक्षणम्—
चित्रास्वातीविशाखासु ज्येष्ठे मासि निरभ्रता ।
तास्वेव श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः ।
तदा संवत्सरो धन्यो बहुशस्यफलप्रदः ॥५७॥
ज्येष्ठादौ सितपक्षे च आर्द्रादिवशत्रक्षके ।
सजला निर्जला यान्ति निर्जलाः सजला इव ॥५८॥
1 D च for तु
2 B शैलसन्धिषु for तीरसंगमे. C मध्यमा for चित्तला. D reads the line
thus तीरे च बहुला वृष्टिः सुवृष्टिः कक्षसंधयोः ॥ [ For A's reading after
this line, see f. n. 5-8 under verse 53 supra. ]
3 A, B, D omit वृष्टि ।
4 A निरूपयेत् for निरभ्रता. D °खाः स्युः for °खासु.
4-5 Appear to have been attributed by Raghunandana, in
Jyotistattva (Smṛti-tattva, I, p. 701), to Varāha, with वर्षति
for वासवः ।
6 A सदा वर्षाः शुभा मवाः for बहु···प्रदः ।
7 A ज्येष्ठस्यादौ सिते पक्षे for ज्येष्ठादौ···च ।
8 A तथा for इव. C reads निर्जलाः सजलाः प्रोक्ताः सजला
निर्जलास्तथा ।
6-8 B reads these lines with the following variants bet.
33b and 34a supra, (p. 9).
सितपक्षे and च transposed (l 7), आर्द्रादौ for आर्द्रादि (l 7).

१६ कृषिपराशरः
अथाषाढवृष्टिलक्षणम्—
आषाढ्यां पौर्णमास्यां सुरपतिककुभो वाति वातः सुवृष्टिः
शस्यध्वंसं प्रकुर्याद्दहनदिशिगतो मन्दवृष्टिर्यमेन ।
नैऋत्यां शस्यहानिर्वरुणदिशि जलं वायुना वायुकोपः
कौबेर्यां शस्यपूर्णां प्रथयति नियतं मेदिनीं शम्भुना च ॥५९॥ 5
आषाढस्य सिते पक्षे नवम्यां यदि वर्षति ।
वर्षत्येव तदा देवस्तन्नावृष्टौ कुतो जलम् ॥६०॥
शुक्लाषाढ्यां नवम्याम उदयगिरितटी निर्मलत्वं प्रयाति
स्वीयं कार्यं विधत्ते खरतनुकिरणो मण्डलाकारयोगम् ।
जीमूतैर्वेष्टितोऽसौ यदि भवति रविर्गम्यमानेऽस्तशैले 10
तावत्पर्यन्तमेव प्रगलति जलदो यावदस्तं तुलायाः ॥६१॥
2 A, B ककुभं for ककुभो. A, C सुवृष्टिं for सुवृष्टिः. D दिशि चेद्भातिवायुः
for ककुभो...वृष्टिः।
3 A reads शस्याद्धं संप्रकुर्याद्दहनदिशिगतो मन्दवृष्टिं च यत्ने. B गते for गतो, C वृष्टि for
वृष्टिः. D reads the line thus सस्यान्ध्यं संप्रकुर्याद्बहुलयदिगतो मन्दवृष्टिर्यमे च।
2-3 Attributed to Varāha by Raghunandana in Jyotistattva (Smṛti-
tattva, I. 700) with ॰वृष्टिं, प्रकुर्याद्दहदहनदिशो for प्र...गतो.
4 A शस्यहानिं जनयति वरुणे वायुना वायुकोपो for शस्य...पः. C कोषाः for
कोपः, C बहु for दिशि. D बहुजलो मारुतो वायुकोणे for दिशि...कोपः।
5 C, D मेदिनी for मेदिनीं. B शस्यमीशे for शम्भुना च. D शस्यपूर्णा for
॰पूर्णां, शंकरोति for शम्भुना च.
4-5 Attributed by Raghunandana, in Jyotistattva (Smṛti tattva, I,
p.p. 700-701), to Varāha with निष्फला स्याद् वरुणबहुजलो for शस्य...
जलं and शस्यपूर्णा भवति समुदिता मेदिनी शम्भुनापि for शस्यपूर्णां...च ॥
7 D reads वर्द्धमेव तदा धान्यं तत्रावृष्टेः कुतो भयम् ।
8 • B शुक्राषाढी for शुक्लाषाढ्यां, प्रयाते for प्रयाति ।
9 B कालं for कार्यं, तर for तनु, मुखं for योगम् ।
10 C जीमूते वृष्टितो for जी...तो।
11 B प्रह्रदति for प्रगलति ।
8-11 Omitted by A, D. After line 11, C reads the following verses: —
आषाढशुक्लनवमीप्रभवप्रभाते, सूर्यो यदा प्रकटमण्डलमुभ्युदेति ।
मध्यांदिनेऽपि यदि वा परिवेषमेति, सायं ह्यनाव्रततनु (?) यदि वास्तमेति ॥
तल द्वयं द्वितयमप्यथ बैक (?) मिष्टां, वृष्टिं समादिशति नात्र विकल्पहेतुः ।
. आभावयां स्रवति संवृतवारिधारा, माकार्त्तिकं पृथुपयोधरसान्द्रविन्दुः ॥

कृषिपराशरः
अथ श्रावणवृष्टिलक्षणम्—
रोहिण्यां श्रावणे मासि यदि वर्षति वासवः ।
तदा वृष्टिर्भवेत्तावद् यावन्नोत्तिष्ठते हरिः ॥६२॥
कर्कटे रोहिणीऋक्षे यदि वृष्टिर्न जायते ।
तदा पराशरः प्राह हा हा लोकस्य का गतिः ॥६३॥
श्रावणे मासि रोहिण्यां न भवेद्वर्षणं यदि ।
विफलारम्भसंक्लेशास्तदा स्युः कृषिवृत्तयः ॥६४॥
अथ सद्योवृष्टिज्ञानम्*—
जलस्थो जलहस्तो वा निकटेऽथ जलस्य वा ।
स्रष्टा पृच्छति सृष्ट्यर्थं वृष्टिः संजायतेऽचिरात् ॥६५॥
1 A omits अथ and वृष्टि. B omits वृष्टि. D श्रावणनिरूपणं for श्रावण...
लक्षणम् ।
2 C वृष्टिर्भवेद्ध्रुवं for वर्षति वासवः ।
6 A वर्षणं न भवेत् for न...वर्षणं. C चतुर्थ्यां श्रावणे मासि for श्रावणे...रोहिण्यां ।
7 C संकाशा for संक्लेशा. For lines 6-7, D reads—श्रावणे मासि छत्रर्क्षे
यदि वर्षति वासवः। विपुला च तदा तु स्यात्कृषिवृत्तिर्विनश्यति ॥ After
line 7, C adds—श्रावणे प्रथमे पदे पूर्वभाद्रपदेषु च । चतुर्थ्यां यदि वर्षं
च तदा वर्षति वासवः ॥ पुरोवानहते (?) ग्रीष्मे श्रावणे वापि चर्षे हि ।
मेरुर्दर्शयते शृङ्गं जलधिः शुष्यते तदा ॥ पाश्चात्त्यः कर्कटेवापि प्राच्यः कन्यां गते
रवौ । सिंहे निर्वाततामेति जलपूर्णा महीभवेत् ॥ दिवा जलधरैश्छन्नं रात्रौ च
निर्मलं नभः । शोषमेति तदा पृथ्वी नात्र कार्याविचारणा । After the
same line, B adds—अथ भाद्रादिलक्षणम् । सिंहे भौमवारे च पूर्व-
फाल्गुनिऋक्षके। व्यतीपाते च नन्दायां कन्यायां वर्षयेद् रविः ॥, and D
adds—इति पौषाद्यष्टमासिकवृष्टिज्ञानलक्षणम् ।

• It is interesting to note the common indications mentioned
  here as well as in the Bṛhat-saṃhitā, Sadyovarṣaṇalakṣaṇam,
  pp. 411-422.
  8 A, D लक्षणं for ज्ञानम् ।
  9 B transposes जलस्थो जलहस्तो. C, D च for final वा. D तुलस्थे
  तुलहस्त (?) for जलस्थो जलहस्तो ।
  10 B दृष्टा for स्रष्टा, वृष्ट्यर्थं for सृष्ट्यर्थं. C पृष्ठः पृच्छति वृष्ट्यर्थं for स्रष्टा...
  सृष्ट्यर्थं, D वृष्टिप्रश्नो यदा भूयाद् for the same portion, and चिरात्
  for अचिरात् ।
  ३ 34446

• १४ कृषिपराशरः
  उत्तिष्ठत्यण्डमादाय यदा चैव पिपीलिका ।
  भेकः शब्दायतेऽकस्मात् तदा वृष्टिर्भवेद्ध्रुवम् ॥६६॥
  विडाला नकुलाः सर्पा ये चान्ये वा विलेशयाः।
  धावन्ति शलभा मत्ताः सद्योवृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥६७॥
  कुर्वन्ति बालका मार्गे धूलिभिः सेतुबन्धनम् । 5
  मयूराश्चैव नृत्यन्ति सद्योवृष्टिर्भवेद् ध्रुवम् ॥६८॥
  आघातवातदुष्टानां नृणामङ्गे व्यथा यदि।
  वृक्षाग्रारोहणं चाहेः सद्योवर्षणलक्षणम् ॥६९॥
  1 A उत्तिष्ठेत् for उत्तिष्ठति.
  B अकस्मादन्नमादाय उत्तिष्ठति for उत्तिष्ठत्यण्डम...चैव.
  C उत्तिष्ठन्ते for उत्तिष्ठति, पिपीलिकाः for पि...का।
  2 A सद्यः for तदा.
  D संजायते कस्मात् for शब्दायतेऽकस्मात्
  3 A अन्ये ये च for ये...वा. D विडालनकुलाः for विडालानकुलाः, वारि-
  लेशया for वा...शयाः ।
  4 For this line, A reads—कुर्वन्ति च स्वनं मत्ताः सद्यो वर्षणलक्षणम् ॥
  B शरभा for शलभा.
  C तदा for ध्रुवम् ।
  5 C बालिका for बालका.
  D बानिशा for बालका ।
  6 A वर्षणलक्षणम् for वृष्टि...ध्रुवम्, B, D प्रजायते for भवेद् ध्रुवम् ।
  7 C अघातवातदृष्टीनां for आघात...दुष्टानां, अङ्ग for अङ्गे ।
  D reads वातादवाते वृष्टिः स्यात् नृणामङ्गं (?) तथाधनाः (?) ।
  8 A अहेः for चाहेः. C reads the line as सर्पा वृक्षाप्रमारुढाः
  सद्यो वृष्टेस्तु लक्षणम्. D reads it वृक्षाप्रावो (?) हलेदन्तः सद्यो वर्षति ‘
  वासवः ।