करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

( १४ ) . करणकुतूहलम् । १
विहायाचार्येणोक्ता विशेषश्चात्रैकमहर्गणं प्रकल्प्याहर्गणो
विश्वगुण इत्यादिना स्वस्वकरणविधिना कृते स्वस्वगतयो
भवन्ति।उक्तञ्च"महीमिता १ दहर्गणात्फलानि यानि तत्कलाः।
भवन्ति मध्यमाः क्रमान्नभः सदां द्युभुक्तयः"इति परमियं गतिः
कक्षाया लघुमहत्त्वेन कलादिकाग्रहणाद्भिन्ना भवति । योजना-
त्मिका तु दिनगतिःसर्वदा सर्वेषाम् ११८४८ । ४५ समानैव
ज्ञेया। कल्पे १८७२०६९२०००००००एतावन्ति योज-
नानि सर्वे समाना भ्रमन्तीत्युक्तं चन्द्रोच्चं विनान्येषां मन्दोच्चानां
गतयो लिख्यन्ते ग्रन्थान्तरात् । वर्षैः सप्ततिभिर्विकलैका रवेर्म-
न्दोच्चस्य गतिः । द्वादशभिर्वर्षैर्विकलैका भौमस्य । बुधस्य वर्षै-
र्द्वादशभिः । बृहस्पतेश्चतुर्भिः। शुक्रस्य पञ्चभिः । शनेरे

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १ ( १५ )
लङ्कापुर्यां सूत्रस्यैकमग्रं बद्ध्वान्यदग्रं मेरुशिरसि धार्यमियं
मध्यरेखातः सूत्राधो यानि नगराणि तानि मध्यरेखानगरा-
णीत्यर्थः ॥ १४ ॥
अथ ग्रहाणां स्वदेशीयकरणार्थं देशान्तरकर्मो-
पजात्याह-
रेखा स्वदेशान्तरयोजनघ्नी गतिर्ग्रहस्याभ्रगजैर्वि-
भक्ता। लब्धा विलिप्ता खचरे विधेया प्राच्यामृणं
पश्चिमतोधनं ताः ॥ १५ ॥
प्राचीप्रतीचीसूत्रं स्वदेशस्थं भूमध्यरेखान्तर्गतं यत्स्थानं
तस्मान्मध्यरेखास्थानात्स्वदेशस्यान्तरे यावन्ति योजनानि
तैर्ग्रहस्य भुक्तिर्गुणिताभ्रगजैरशीतिभिः ८० भक्ता लब्धा
विकला मध्यरेखातः पूर्वदेशे ग्रहे हीनः पश्चिमे धनं विधेयं
यथा पारंपर्यत्वाद्वर्गराट् मध्यरेखावशात्पश्चिमदेशे ३० योजने
शिवपुरी अतो योजनैः ३० सूर्यमध्यगतिः ५९।८ गुणिता
१७७४ अभ्रगजैः ८० विभक्ता लब्धं विकला २२ रवेर्दे-
शान्तरं पश्चिमत्वाद्धनमेवं चन्द्रादीनामपि मध्यगत्या कृत्वा पत्रे
लिखितम् । रेखा- “पलश्रुतिघ्ना रविभाजिता च विलिप्तिकाः
प्राच्यपरेऽस्तमार्यम् ” । पाठोऽसङ्गतो यथा मध्यदेशे सूर्यः
१।१।३१।४ विकलाः२२धनं देशान्तरशुद्धः१।१।३१।२६
एवं सर्वे ज्ञेयाः ॥ १५ ॥
अथ ग्रहानयनेकृतापवर्त्तशेषन्यायेनान्तरविनाशार्थ-
मिन्द्रवंशस्थाभ्यां कृत्वोपजात्या बीजकर्माह-

( १६ ), करणकुतूहलम्
अब्दा गजाश्वै ७८ स्त्रिरसै ३ ६ विभाजिता ऋणं विलिप्तासु
शशीज्ययोः क्रमात् । विश्वैः १३ खरामै ३० द्वियमै २२
श्च खेचरैः ९ पातोच्चसौम्यास्फुजितां धनं तथा ॥ १६ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले। विदग्धबुद्धिवल्लभे
नभोगमध्यसाधनम् ॥ १ ॥
अब्दाः करणगताब्दाः गजाश्वैरष्टसप्ततिभिः ७८ भक्ता
लब्धं शशिनश्चन्द्रस्य विकलास्वर्णं स्यात् । एवं त्रिरसै-
स्त्रिपष्टिभि ६३ लब्धं गुरोर्विकलास्वर्णम् । अथ विश्वै-
स्त्रयोदशभिः १३ खरामैः ३० त्रिंशद्भिः ३० द्विय-
मैर्द्वाविंशद्भिः २२ खेचरैर्नवभिः ९ लब्धं क्रमेण पातचन्द्रोच्च-
बुधशुक्राणां विकलासु धनं भवेत् । करणगताब्दाः ४३६
गजाश्वैः ७८ भक्ता लब्धं विकलाश्चन्द्रस्यर्णम् ५ पुनरब्दाः
४३६ त्रिरसैः ६३ भक्ता लब्धं विकलाः ६ गुरोर्ऋणम् ।
अब्दाः ४३६ विश्वैर्लब्धं विकलाः ३३ पातस्य धनम् ।
अब्दाः ४३६ त्रिंशद्भक्तं लब्धं विकलाः १४ चन्द्रोच्चस्य
धनम् अब्दाः ४३६ द्वियमैः २२ भक्ता लब्धं विकलाः १९
बुधशीघ्रोच्चस्य धनम् । अब्दाः ४३६ खेचरैः ९ भक्ता
लब्धं विकलाः ४८ शुक्रशीघ्रस्य धनम् । रविभौमशनीनां
नास्तीदङ्कर्म । लोकैरब्दबीजत्वेन व्यवहियते । षट् कर्मणां
नामान्युच्यन्ते देशान्तरम् १ अब्दबीजम् २ रामबीजम् ३
भांशफलम् ४ उदयान्तरम् ५ चरकर्म ६ तत्र देशान्तरमुक्तमब्द-
बीजं तु ग्रन्थकृता क्षेपेष्वेव दत्तम् । अथ ग्रन्थारम्भतो यावत्प्र-
माणं बीजं तत्पत्रे लिखितं परं स्वल्पान्तरत्वादुपेक्षितं राम-

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ११ ( १७ )
बीजमाधुनिकगणकैरूक्तं तल्लिख्यते । “कलाद्वये धनं सूर्ये चन्द्रे
तिथिकलाऋणम् । भौमे स्वं कलिकाशीतिर्बुधे सप्तशती धनम् ॥
गुरावृणं खनन्दैका तथा शुक्रे खभानि च । शनौ धनं खनन्दाश्च
त्रिंशेत्स्वर्णोच्चपातयोः ॥ एवं कृतेऽधुना खेटा जायन्ते च तदा
ध्रुवम् । नलिकायन्त्रयोग्याश्च ग्रहणादिषु सर्वदा” ॥ एतान्यपि
सान्तराणि ज्ञात्वा रामचन्द्राचार्यैः कृतास्तान्यपि लिख्यन्ते—
“कलाद्वयं चाथ रवौ धनं स्यादृणं च चन्द्रे कृतराम ३४
लिप्ताः । भौमेऽक्षविश्वप्रमिताः १३० कलाः स्वं बुधोऽस्य
शीघ्रे धनमभ्रषट् च ॥ १ ॥ गुरावृणं खाङ्कशशिप्रमाणाः १९०
सितस्य शीघ्रे त्रिशती ऋणं च ३०० । मन्दे च खाष्टाश्वि-
[L1

( १८ ) , करणकुतूहलम् । [ ८१ ]
लंकायामुदयकालिका ग्रहाः ।
सू. चं. उ. पा. मं. बु. बृ. शु. श.
१ ० ७ ३ ६ ३ ११ ८ १
१ १५ २६ १ १६ ३ १० २५ २१
३१ ९ ४२ २८ ३ १३ ३९ ४८ १५
४ ३८ १४ ३९ ३६ १० २७ २८ ४६
५९ ७५० ६ ३ ३१ २४५ ५ ९६ २
८ ३५ ४१ ११ २६ ३२ ० ८ १०
कलादि रामबीजम् ।
सू. चं. उ. पा. मं. बु. बृ. शु. श.
कँ २ १५ ३० ३० ८० ७०० १९० २७० ९०
धनम् ऋणम् ध. ऋ. ध. ध. ऋ. ऋ. ध.
देशान्तरं कलादि ।
सू. चं. उ. पा. मं. बु. बृ. शु. श
कँ ० ४ ० ० ० १ ० ० ०
वि. २२ ५६ २ १ १२ ३२ २ ३६ १
ध. ध. ध. ध. ध. ध. ध. ध. ध.
अब्दबीजं विकलादि ।
सू. चं. उ. पा. मं. बु. बृ. शु. श
वि. ० ५ १४ ३३ ० १९ ६ ४८ ०
ऋ. ध. ध. ध. ऋ ध
अंशादि रामबीजम् ।
सू. चं उ. पा. मं बु. बृ. शु. श.
अं. ० ० ० ० २ १ = ५ ४
क. २ ३४ ३० ३० १० ० १४ ० ४०
ध. ऋ ध. ऋ. ध. ध. ऋ. ऋ. ध.

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।५५ ( १९ )
ऽधिकर्मसंस्कृताः सूर्यादिग्रहाः ।
सू चं उ. पा मं बु. बृ. शु. श.
१ ० ७ ३ ६ ३ ११ ८ १०
५ १२ २७ ० १८ ४ ९ ५७ २५
३३ ४० १२ ५९ १३ १५ २९ ४९ ५५
२६ २९ ३० १३ ४८ १ ३३ ५२ ४५
गतिः ।
५९ ७९० ६ ३ ३१ २४५ ५ ९६ २
८ ३५ ४१ ११ २६ ३२ ० ८ १०
इति करणकुतूहलवृत्तावेतास्यां सुमतिहर्षरचितायां गणककुमु-
दकौमुद्यां विवृतग्रहमध्यमानयनं प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
अथ द्वितीयः स्पष्टाधिकारो व्याख्याते । तत्रादौ
मन्दकेन्द्रोपयुक्तानि मन्दोच्चानीन्द्रवज्रयाह—
मन्दोच्चमर्कस्य गजाद्वि ७८ भागा भौमादिकानां सद-
लाष्टसूर्याः । तत्त्वाश्विनः २२५ सार्द्धयमाद्रिचन्द्राः
ऽष्टकला शशाङ्काङ्गयमाः क्रमेण ॥ १ ॥
अष्टसप्तत्यंशा राशिद्वयमष्टादशांशाः २।१८ सूर्यस्य मन्दो-
च्चम् । चन्द्रोच्चन्तु गणो द्विधेत्यादिनोक्तम् । भौमस्य सदलाष्ट-
सूर्यास्त्रिंशत्कलाधिकाष्टाविंशत्युत्तरशतांशाः राशिचतुष्टयम् ४
अष्टांशाः ८ त्रिंशत्कलाः भौमस्य मन्दोच्चम् । तत्त्वाश्विनः
पञ्चविंशत्युत्तरद्विशतांशाः पञ्चदशांशाधिकसप्तराशयो बुधस्य
मन्दोच्चम् ७।१५। सार्द्धत्रिंशत्कलाधिका यमाद्रिचन्द्रा द्विसप्त-

त्युत्तरशतांशा द्वाविंशत्यंशाधिकराशिपञ्चकं गुरोः ५।२२
क्लृप्तौ ८१ एकाशीत्यंशा एकविंशत्यंशाधिकराशिद्वयं शुक्रस्य
२।२१, शनेः पाठद्वयं शशाङ्काङ्गयमाः २६१ एकषष्ट्युत्तरद्वि-
शतांशाः राशयोऽष्टौ ८ एकविंशत्यंशाः २१ शनेः। वा मात-
ङ्गियमा इति पाठः । अष्टविंशत्यंशाधिकराशिसप्तकम् ७।२८
अत्र हेतुरुच्यते सिद्धान्तशिरोमणौ-शनिमन्दोच्चस्य कल्पे युगे
षवो ५४ भगणास्तत्पक्षे मतङ्गाभियमाः इति पाठः। मन्दो-
कुसागराः ४१ भगणा- इति पाठस्तत्पक्षे
२६१ उत्पद्यन्ते । यत्पक्षे युगेषवो भगणा इत्यार्यसिद्धान्त-
मतं तथा चोक्तम्-सवितुरमीषाञ्च तथा शनेर्मन्दो-
च्चमिति । तथा च सूर्यसिद्धान्ते-गोऽभ्रयैः शानिमन्दस्य
तत्पक्षे शनेर्मन्दोच्चम् ७।२८।३७ एतदेवार्यभटसम्मतम्
अथ मृगांककरणप्रदीपे करणभाष्यादिषु मतङ्गाभियमाः २३८
इति मन्दोच्चं गृहीतं क्रमेण तद्वाक्यमिति महीधरा हस्तिकरा
नृपाः खम् ७।२८।१६।० मन्दोच्चकानि कुञ्जरानलकराः २३८
शनेर्लवाः कीर्तिता द्युति निजमृदूच्चसम्भवा निजमृदूच्चं सम्भवति
मन्दोच्चं तु मातङ्गाभियमा इति शनेर्विशेष इत्याचार्यस्यैव
पक्षेऽङ्गीकृतम् । उक्तं च-“ज्योतिषमागमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न
योग्यमस्माकम् । स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु बहूनां मतं
वक्ष्ये” इति वचनम् ॥ १ ॥

if misprinted, but 21 is astronomically correct). Let's write २१ । ३४ । ४० (or if it looks like १३ । ३४ । ४०, wait, does it look like 13? Let's re-examine: the first digit has a little loop at the top, vertical stem with loop... wait, some fonts write २ with a round head and a loop. But wait, in this font, २ in ४२ has a round head. In २३, २ has a round head. In एकाशीतिः ८१, १ is a vertical stroke. So २ always has a round head. The character here is २१ with a slightly smudged head, or १३? Actually, it looks like २१ or १३, but २१ । ३४ । ४० makes astronomical sense).
Wait, look at line 17:
"४० बुधस्य २१ । ३४ । ४० गुरोः ११ । ० शुक्रस्य ४६ । ५०"
Wait, after ११ । ०: is there a danda?
"गुरोः ११ । ० शुक्रस्य" -> there is ११ । ० then space then शुक्रस्य.

Line 18:
"शनेः ६ । १३ । १५ अथ ग्रहाणां शीघ्रोच्चं कथयति-बुधशीघ्रोच्चं"
Wait, let's look at line 18:
`श

(२२) करणकुतूहलम् । २
देशान्तराद्विबीजविशुद्धेन ग्रहेण हीनं मृदूच्चं मन्दोच्चं
चलमुच्चं शीघ्रोच्चं क्रमान्मन्दकेन्द्रं शीघ्रकेन्द्रं स्यात्, तथा च,
द्वादशराशीनां पदचतुष्टयं भवति तेषां प्रथमतृतीययोर्विषम-
संज्ञा द्वितीयचतुर्थयोः समसंज्ञा, अथ मेषादिषट्कगते केन्द्रे
फलं मध्यमग्रहे मन्दस्पष्टे च धनं तुलादिकेन्द्रे ऋणम् ॥ ३ ॥
अथ भुजकोटीनुपजात्याह—
त्र्यूनं भुजः स्यात्त्र्यधिकेन हीनं भार्द्धं च भार्द्धा-
दधिकं विभाद्धम्। नवाधिकेनोर्नितमर्कभं च भवेच्च
कोटिस्त्रिगृहं भुजोनम् ॥ ४ ॥
राशित्रयादूनं यदि केन्द्रं तदा स एव भुजः स्यात् यदि
राशित्रयादूर्ध्वं केन्द्रं तर्हि तेन हीनं राशिषट्कं भुजः
द्वादधिकं केन्द्रं विभार्द्धं राशिषट्कर्हीनं भुजः स्यात् नवरा-
श्यधिकेन केन्द्रेण हीना द्वादशराशयः भुजः अथ भुजेन
राशित्रयं कोटिः स्यात् ॥ ४ ॥
अथ भौममन्दोच्चपराख्ययोः स्फुटीकरणं
प्रञ्चयाह—
भौमाशुकेन्द्रे पदयातगम्यस्वल्पस्य लिप्ताः
खखवेद ४०० भक्ताः । लब्धांशकैः कर्केमृगादि-
केन्द्रे हीनान्वितं स्पष्टमसृग्मृदूच्चम् ॥५॥ लब्धां-
शकानां त्रिलवेन ही-
भौमस्य शीघ्रकेन्द्र कृत्वेति मन्दस्पष्टान्तु यतै
कृत्वेति तद्ग्राह्यम् यदुक्त सिद्धान्तशिरोमणौ-

लब्धमंशादिकं? Wait, let's look at L12: चैतस्याप्तिलिप्ताभ्यः स्वखवेदैर्लब्ध फलस्यांशादि फल स्य लिप्तत्वेन तृतीयभागेन भौमस्य पराख्यो भौमपरो हीन सन् भौमस्यपर स्फुटः स्यात् ॥ Noticeस्वखवेदैर्लब्ध फलस्य->स्वखवेदैः= 400! (स्व=0, ख=0, वेद=4 -> 400!) "स्वखवेदैर्लब्धफलस्य"! 400 is indeed स्वखवेद!! So the divisor IS 400! Now look at L8: Does it say:तस्य कृत्याः स्वाप्ताश्चतुःशतैः ४००? Wait! "स्वखवेदैः" = चतुःशतैः! Wait, in L8: तस्य कृत्या...चतुःशतैः ४००! Wait, does it say भाजिताश्चतुःशतैः ४००? Let's look at the letters: तस्य कृत्याthen what? ...प्ताश्चतुःशतैः ४०० Could it beव्याप्ताश्चतुःशतैः ४००? Or ह

(२४) करणकुतूहलम् ४५
२१ प अष्टदश १५ द्वादश १ न नव ९ पञ्च ५ द्वि २
नवखण्डानि-
ज्याखण्डानि
१ २ ३ ४ ५ ६ ७ ८ ९
२१ २० १९ १७ १५ १२ ९ ५ २
२१ ४१ ६० ७७ ९२ १०४ ११३ ११८ १२०
एतानि नव ज्याखण्डानि, यस्य ज्या साध्या तस्यां-
शा ग्राह्यास्तेभ्यो १० दशभिर्भागे हृते लब्ध तावन्तिमु-
ख्यखण्डानि शेष मंशानि भोग्येनाग्रिमखण्डेन गु-
णितं १० दशभिर्भजेत् लब्धं भुक्तखण्डानां पूर्व्वलेख्या-
नामैक्यं युतं ज्या स्यात् ॥ यत्र १० दशभिर्भागे न लभ्य-
ते तत्र प्रथमखण्डमेव भोग्यम् ॥ ७ ॥
अथ पुनर् धनुरानयनायाह
विशोध्य खण्डानि दशघ्न शेषाद् धृताद्
लब्धं धनु रंशा काद्यम् ॥ विशुद्ध संख्या
हत दिग्व्र् १० युतं स्या द्द्युस्तैर्दलै व्यस्त
धनुर्ज्योकेति ॥ ८ ॥
यस्य ज्याया धनुः साध्यते तस्या आद्यखण्डादारभ्य
यावन्ति खण्डानि शुध्यन्ति विशोध्य शेषाद् दश १०-
गुणाद्भुक्तखण्डेन भक्ते लब्धं तद्विशुद्धसंख्याया
गुणिते दशभि १० र्युतं शाद्यं धनु स्यात्, अथव्यस्तै
वैपरीत्येन स्थितैर्द्दलैरेवं खण्डः २-५-९-१२-१५-१७-१९-२०-
२१ यथोक्तविधिना कृतं धनुरुक्तज्याधु स्यात्परम-
त्र प्रयोजनं न नयो नीति प्रसिद्धार्थमुक्तम् ॥ अथालं-
तौर्त्वाद्युक्तं ध्यानाध्यायायेनोक्तमपि भोग्यखण्डस्य
करणं "सिद्धान्तशिरोमणौ-" मखिभ्यो यः खण्डकम-
विशोधयेत् शेषांशा-

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १७ (२५.)
निघ्नो नख २० हृतदूनं युक्तं गतैष्यैक्यदलं स्फुटं स्यात्क्रमो-
त्क्रमज्याकरणेऽत्र भोग्यम्” ॥ यथा चतुर्विंशत्यंशानां २४
ज्यायां साध्यमानायां दशाप्ता लब्धं २ शेषं ४ गतखण्डं २०
भोग्यखण्डं १९ अनयोरैक्यत्वं ३९ अर्द्धं १९ । ३०-१२
क्रमज्यात्वांदूनितं १९ । १८ स्फुटं भोग्यखण्डं जातं
ततो भोग्यनिघ्नाः शेषांशा इत्यादि कर्म स्फुटे भोग्य-
खण्डेन कार्यमिति कृते जाता ज्या ४८ । ४३ इयं
परमक्रान्तिज्या ज्ञेया, अथ धनुःकरणे भोग्यखण्डस्फुटी-
करणं सिद्धान्ताद्यथा—“विशोध्य खण्डान्यथ शेषकार्द्धनिघ्नं
तिष्यान्तरेणेष्यहृतम्फलोनयुग्भोग्यगतैष्यखण्डं चापार्थमेवं
स्फुटभोग्यखण्डम् ” इत्यादिना गतैष्ययोरन्तरम् १ शेषांशैः ४
गुणितम् ४ नखैः २० भक्तम् ०।१२ अनेन युक्तं 'फलोनयु-
ग्भोग्यगतैष्यखण्डं चापार्थमेवं स्फुटभोग्यखण्डम्’॥यथा जिनां
शाज्यायां ४८।४३ धनुःकरणे विशोध्य खण्डानि २१।२०
शेषम् ७।४३ अस्यार्द्धेन ३।५२ गतैष्यान्तरम् १ गुणितम्
३।५२ गम्येन १९ भाजितम् ०।१२ लब्धेन गतैष्यार्द्धम्
९।३० क्रमधनुःकरणत्वादूनम् १९।१८ स्फुटभोग्यखण्डं
जातम्, अशुद्धलब्धमित्ययं विधिरनेन कार्यः जातं धनुः २४
एतच्च सूक्ष्मामिच्छता विधेयम् ॥ ८ ॥
अथ सूर्यादीनां मन्दफलानयनमिन्द्रवज्रोपजा-
तिभ्यामाह-
सूर्यादिकानां मृदुकैन्द्रदोर्ज्यां दिग्घ्रीं विभाज्याथ
खपञ्चबाणैः। नागाग्निदन्तैर्गिरिपूर्णचन्द्रैर्वस्वङ्कभूमि-

( २६ ) करणकुतूहलम् । २
वसुनेत्रनेत्रैः ॥९॥ युगाष्टशैलैर्मुनिपञ्चचन्द्रैः फलं
लवाः केन्द्रवशाद्धनर्णम्। कार्यं ग्रहे सूर्यविधू स्फुटौ
स्तो मन्दस्फुटाख्या इतरे स्युरेवम् ॥ १० ॥
सूर्येति । सूर्यादीनां मन्दकेन्द्रस्य भुजः कार्यः स्वत्र्यंशाग्नि-
तेर्दशाममित्यनेन ज्या कार्या सा दिग्घ्नी दशगुणा सा सूर्यस्य
सम्बन्धिनी चेत्तदा खपञ्चबाणैः ५५० सार्धपञ्चशतैर्भाज्या
लब्धमंशादिफलम् १।३४।३२ अनेन संस्कृतो मध्यमोर्कः
१।१।३३।२६ जातो मन्दफलसंस्कृतः सूर्यः १।३।७।५८
अस्माज्जातं चरमृणम् ८६ अनेन संस्कृतः स्पष्टोर्कः-
१।३।६।३२ सा ज्या चेच्चन्द्रस्य तर्हि नागाग्निदस्रैरष्टात्रिंशदु-
त्तरद्विशत्या २३८ भाज्या लब्धमंशादिफलं स्यात्, भौमस्य
गिरिपूर्णचन्द्रैः सप्तोत्तरशतेन १०७ भाज्या, बुधस्य वस्वङ्क-
भूमिर्यूनद्विशत्या १९८, गुरोर्वसुनेत्रनेत्रैरष्टाविंशत्युत्तरद्विशत्या
२२८, शुक्रस्य युगाष्टशैलैश्चतुरशीत्युत्तरसप्तशत्या ७८४,
शनेर्मुनिपञ्चचन्द्रैः सप्तपञ्चाशदुत्तरशतेन १५७, एतदंशादि-
फलं केन्द्रवशाद्धनर्णं कार्यं मेषतुलादिकेन्द्रे क्रमाद्धनर्णं मध्य-
ग्रहे कार्यम्, एवं कृते रविचन्द्रौ स्फुटौ भवतः, इतरे भौमादयो
मन्दस्फुटा भवन्तीत्यर्थः। अथैषां परमं मन्दफलं कलादि रखेः
१३०।५०, चन्द्रस्य ३०२।३१, भौमस्य ६७२।५४, बुधस्य
३६२।१०, गुरोः ३१५।४३, शुक्रस्य ११०।०, शनेः
४५८।३३ इति ॥ १० ॥

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् F२ ( २७ )
अथ मध्यमार्कोदयिकास्तेषां स्फुटोदयिककरणाय
कर्मोपजात्यर्द्धेनाह—
भानोः फलं भैर२७र्विहृतं च चन्द्रे मध्ये विधेयं रविवद्धनर्णम् ।
भानोरिति । ज्यायाः खपञ्चबाणैः ५५० लब्धं भानोः
फलं भैः सप्तविंशतिभिर्भक्तं फलमंशादि मध्यमचन्द्रे धनर्णं
कार्यम्, रविफलं रवौ यदि धनं स्यात्तदा मध्यमचन्द्रे धनं
कार्यम् ऋणं चेत्तदा ऋणमेव कार्यम् ततश्चन्द्रः स्पष्टो विधेयः
अन्येषां स्वल्पान्तरत्वान्न कृतम् ॥
अथ सूर्यादीनां गतेर्मन्दफलमुपजात्यर्द्धेनेन्द्रवज्रया चाह—
स्वभोग्यखण्डं नव ९ हृत्खरंशोर्विश्वै १३ हतं
वेद ४ हतं हिमांशोः ॥ ११ ॥ द्विघ्नं नगा ७ प्तं
कुजसौम्ययोश्च खाक्षै ५० रिनैः १२ खार्क १२
मितैश्च भक्तम् । जीवादिकानां च गतेः फलं
तत्स्वर्ण क्रमात्कर्कमृगादिकेन्द्रे ॥ १२ ॥
यस्य ग्रहस्य भुक्तिफलं साध्यं तस्य भुजज्याकरणे यद्भो-
ग्यखण्डं तत्सूर्यसम्बन्धि चेत्तदा नव९ भिर्भाज्यं लब्धं कला-
दिकं ग्राह्यं तत्सूर्यगतिफलं स्यात्, एवं चंद्रस्य स्वभोग्यखण्डं
विश्वै १३ गुणितं वेदै४र्भक्तं लब्धं चंद्रस्य गतिफलं स्यात्,
अथ द्वाभ्यां २ गुणितं सप्तभि ७ र्भक्तं कुजस्य गतिफलं
स्यात्, एवं बुधस्य च केवलम्, गुरोः स्वभोग्यखण्डं खाक्षैः
पञ्चाशद्भिः ५० भक्तं लब्धं गुरोर्गतिफलं स्यात्, एवं शुक्र-
स्य स्वभोग्यखण्डमिनैर्द्वादशभि१२ र्भक्तं भृगुगतिफलं स्यात्,

( २८ ) करणकुतूहलम् ।२
शनेः स्वभोग्यखण्डं खार्कमिते १२० भक्तं शनिगतिफलं
स्यात् एवं स्वस्वगतिफलं स्वस्वमध्यगतौ कर्कादिमंदकेन्द्रे
सति धनं कार्यम्, मकरादिकेन्द्रे त्वृणं कार्यम्, एवं कृते रवि-
चन्द्रयोः स्फुटा गतिर्भवति, भौमादिकानां तु मन्दस्फुटाख्या
स्यात् ॥ १२ ॥
अथ भौमादीनां शीघ्रफलानयनं शार्दूलविक्रीडिते-
नाह-
कोटिज्या चलकेन्द्रजा परगुणा द्विघ्नी तयोनान्विता '
केन्द्रे कर्कमृगादिके परकृतिः खाभ्राब्धिशक्रै १४
४००र्युता । तन्मूलं श्रवणः परेण गुणिता दो-
र्ज्याथ कर्णोद्धृता तच्चापं चपलं फलं धनमृणं
मन्दस्फुटे स्यात्स्फुटः ॥ १३ ॥
मन्दस्फुटं शीघ्रोच्चाद्विशोध्य यच्छेषं तच्छीघ्रकेन्द्रं भवति
तस्य कोटिः साध्या तस्याश्च ज्या साध्या सा स्वकीयेन
पराख्येन गुण्या सैव पुनर्द्वाभ्यां २ गुणिताधः स्थाप्या षष्टि-
भक्ता फलेनान्विता कार्या, अथ परस्य कृतिस्तेनैवाङ्केन तस्यै-
वांकस्य गुणनं कृतिः सा परस्य कृतिः खाभ्राब्धिशक्रैश्चतुः-
शताधिकचतुर्दशसहस्रै १४४०० र्युताः कार्या एतादृशा
परकृतिः कर्कादिशीघ्रकेन्द्रे सति परगुणा द्विस्था कोटिज्या
हीना कार्या तस्येदंन्मूलम् “त्यक्त्वांत्याद्विपमात्” इति
लीलावत्युक्तविधिना कृतश्रवणः कर्णसंज्ञकोंऽको बोद्धव्यः,
अथ शीघ्रकेन्द्रस्य दोर्ज्या पराख्येन गुणिता कर्णसंज्ञकेन

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ( २९ )
भक्ता लब्धस्य चापं धनुः विशोध्य खण्डानीत्यनेन कार्यं
तदेव धनुः चञ्चलं शीघ्रफलं तत्फलं मन्दस्फुटे ग्रहे धनमृणं
कार्यं मेषतुलादिकेन्द्रवशात्, मेषादिकेन्द्रे धनं तुलादिकेन्द्रे
ऋणं तदा ग्रहः स्फुटः स्यात् ॥ १३ ॥
अथास्याप्यतिस्फुटत्वज्ञानं भौमस्य विशेषं चोपजात्याह-
तदुत्थमाद्येन चलेन मध्यश्चेत्संस्कृतः स्पष्टतर-
स्तदा स्यात् । दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां
ततोऽखिलाभ्यामसकृत्कुजस्तु ॥ १४ ॥
तदुत्थेति । यत्स्फुटो जातस्तस्मादुत्थं तदुत्थं तेन तदुत्थेन
मान्देन पुनस्तदुत्थचलेन चेन्मध्यमः संस्क्रियते तदासौ
स्पष्टतरः स्यात् तदुक्तं भवति यः स्पष्टः कृतः स एव मध्यमः
परिकल्प्यः तस्मात्प्रागुक्तप्रकारेण मन्दफलं संसाध्य मध्यमे
संस्कार्यमित्यनयैव रीत्या स्पष्टतरः स्यात्, एवमसकृद्यावत्
स्थिरः स्यात्, भौमस्य तु विशेषः प्रथमं मन्दफलेन दलीकृतेन
शीघ्रफलेन दलीकृतेन चैवं दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यां
ततोऽखिलाभ्यां सम्पूर्णाभ्यामिति यस्तु दलीकृतमन्दफलाभ्यां
संस्कृतस्तस्मान्मान्दं सकलं मध्यमे संस्कार्यं तस्माच्छीघ्रं
संसाध्य तस्मिन्नेव सकलं शीघ्रं संस्कुर्यात्.इति पुनः पुनर्द्ली-
कृताभ्यां ततोऽखिलाभ्यां संपूर्णाभ्यामिति, यस्तु दलीकृताभ्यां
संस्कृतस्तन्मान्दं सकलं मध्यमे संस्कार्यं तस्माच्छैघ्यं
संसाध्यं तस्मिन्नेव सकलं शैघ्यं संस्कुर्यादिति पुनः

( ३० ) करणकुतूहलम् । २

पुनर्दलीकृताभ्यां ततोऽखिलाभ्यामेवमसकृद्यावदविशेषःस्यात्ता-
वदिति, एवं भौमःस्पष्टतरः स्यात्, यैर्बुधादीनामपि
दलीकृताभ्यां प्रथमं फलाभ्यामिति कृतं तदसत् लक्ष्मी-
दासगणकवचनम्, अथ भौमगतौ विशेषः दलीकृताभ्यामिति
तथैवोक्तं सिद्धान्तशिरोमणौ- "स्यात्संस्कृतो मन्दफलेन
मध्यो मन्दस्फुटोऽस्माच्चलकेन्द्रपूर्वम् । विधाय शैघ्येन फलेन
चैवं खेटः स्फुटः स्यादसकृत्फलाभ्याम् ॥ दलीकृताभ्यां प्रथमं
फलाभ्यां ततोऽखिलाभ्यामसकृत्कुजस्तु। स्फुटौ रवीन्दू मृदुनैव
वेद्यौ शीघ्राख्यतुङ्गस्य तयोरभावात् " इत्यत्र दलीकृताभ्या-
मित्यादि यदुक्तं तत्कुजस्यैव न त्वन्येषामिति भौमः प्रथमाभ्यां
द्वाभ्यां फलाभ्यामर्धीकृताभ्यां संस्कार्य ततो द्वाभ्यां समग्राभ्यां
संस्कृत्य स्पष्टो भवति किन्त्वसकृत् कर्मणा यावत्स्थिरो
भवत्यपरे ग्रहाः समग्राभ्यां फलाभ्यां प्रथमाभ्यां च सकृदेव
स्पष्टाः भवन्ति ॥ १४ ॥
अथ गतिस्पष्टीकरणं सार्धेन्द्रवज्रोपजात्यर्द्धेनाह-
गतेः फलेनैवतु संस्कृता या मध्या गतिर्मन्दगतिर्भ-
वेत्सा। ग्रहस्य मन्दस्फुटभुक्तिर्वर्जिता स्वाशीघ्रके-
न्द्रस्य गतिर्भवेत्सा ॥ १५ ॥
द्राक्केन्द्रभुक्तिर्गुणिताशु चापभोगज्यया खान्धि ४०
गुणा च भक्ता। सप्ताग्रकरणेन चलोच्चभुक्तेः शोध्या
विशेषा स्फुटखेटभुक्तिः ॥ १६ ॥

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । २ ( ३१ )
द्राकेन्द्रेति। मन्दस्फुटा गतिः शीघ्रोच्चभुक्तेः शोधयेत् शेषं
द्राकेन्द्रभुक्तिर्भवति सा शीघ्रचापभोग्यज्यया गुणिता शीघ्रमूला-
नि परमाणि करणशीघ्रफलार्थ चापकरणे यदशुद्धं खण्डं तेन
गुण्या पुनः खान्धिभिश्चत्वारिंशद्भिर्गुणिता सन्नकरणेन सप्तगु-
णेन कर्णसंज्ञकेन भक्ता लब्धं कलाद्यं शीघ्रोच्चभुक्तेः शोध्यं. शेषं
स्फुटा भुक्तिर्भवति यदा सन्नकरणात्फलस्याधिक्याच्छीघ्रो-
च्चभुक्तिस्तेन हीना न स्यात्, तदा विपरीतशुद्ध्या फलं शीघ्रो-
च्चभुक्त्या हीनं शेषं स्फुटभुक्तिस्तत्र वक्रगतिरिति ज्ञेयम्, तदा
ग्रहो वक्रीत्यर्थः। कैश्चिद्गतीनामप्यसकृत्कर्म कृतं तदसत् यतोऽ-
न्त्यकर्मण्येव गतः साधनं

( ३२ ) करणकुतूहलम् । २

ननु, एषामयनांशानां प्रतिवर्षमेकैककलाऽधिका उत्पद्यन्ते
तत्पक्षे परमायनांशास्त्रिंशदंशाः ३० भवन्ति यत्पक्षे प्रतिवर्षं
चतुःपञ्चाशद्विकलाः ५४ उत्पद्यन्ते तत्पक्षे सप्तविंशत्यंशाः
परमायनांशा उत्पद्यन्ते, उक्तञ्च सूर्यसिद्धान्तटीकायां-प्रतिव-
र्षमेकलिप्ता षष्टिवर्षैरंशमेकमष्टादशवर्षशतैरेको राशिः षट्-
शताधिकैरेकविंशतिसहस्रवर्षैर्भगणमेकं २१६०० चतुर्युगा-
ब्देरेभिर्वर्षैः ४३२०००० भगणशतद्वयम् २०० एवोत्पद्यते,
अतः सूर्यसिद्धान्ते-त्रिंशदंशावधिचलनांशा जायन्ते प्राक्
चलनेऽयनांशाः गणकैर्योज्यन्ते न तु कदापि पात्यन्ते साम्प्रतं
विषमराशित्वात्प्राक् चलनं प्राक् चलितं ये भुक्तभागास्ते
वृद्धिमन्तोऽयनांशा ज्ञेयाः एवं प्रत्यक् चलनमग्रतः समराशौ
भविष्यति तत्र ये भुक्तभागास्ते त्रिंशद्भिः ३० शोधिता अत
एवापवृत्त्या शेषं ज्ञेयास्तदायनांशा भविष्यन्ति तयक्तादर्कतः
क्रान्त्यादिकं साध्यम्, 'अयनांशाः प्रदातव्या लग्ने क्रान्तौ
चरागमे । सत्रिभे वित्रिभे लग्ने दृक्कर्मणि सदा बुधैः ॥ कृते
कर्मणि ते त्याज्या न त्याज्याः सूर्यपर्वणि' पुनः 'युक्तायनां-
शादपमः प्रसाध्यः कार्या च खेटात्खलु भुक्तभागी' इति,
अतो यावन्तो गताब्दास्तावत्यः कला अयनांशा इत्युपपन्नं
सविस्तरं ग्रन्थान्तरात्, यथात्र करणे गताब्दाः ४३६ कलाः
षष्टिभक्ताः ७।१६ अंशादि अनेनांशादिना भवा एकादशांशाः
११ अन्विताः १८। १६ । ० चैत्रात्प्रतिमासं पञ्च विकला

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् २ (३३)
वर्द्धन्ते ततो मासद्वयं गतं तेन दश १० विकलाः युक्ता एवम-
यनांशाः १८ । १६ । १० ॥ १७ ॥
अथ पूर्व्वे ये ग्रहाः साधितास्ते मध्यमसावनोदयिका-
स्तान् स्फुटसावनोदयिककरणाद्योदयान्तरं कर्म्मो-
पजात्याह-
द्विघ्नस्य दोर्ज्या शरहृद्विलिप्ता भानोर्विधोः कुक्षि-
२१ हृताः कलास्ताः । स्वर्णं च युग्मौजपदस्थि-
तेऽर्के क्रमेण कर्मेत्युदयान्तराख्यम् ॥ १८ ॥
द्विघ्नस्येति—तैरयनांशैर्युक्तस्य मध्यमार्कस्य द्विगुणस्य
भुजज्या पञ्चभिः ५ भक्ता लब्धा विकला समविषमपदस्थिते
सायनेऽर्के क्रमेण धनमृणं वा रवौ कार्यं समपदस्थे सायनेऽर्के धनं
कार्यं विषमपदस्थे सायनेऽर्के ऋणं सैव भुजज्यैकविंशतिभिः २१
भक्ता लब्धं कलादि सूर्यवच्चन्द्रे धनमृणं वा कार्यम् एतदुदयान्त-
राख्यं कर्मापरेषामन्येषां स्वल्पान्तरत्वान्न कृतं यथायनांशैः १८
१६ । १० मध्यमोर्कः १ । १ । ३३ । २६ युतः १ । १९ । ४९ ।
३६ द्विगुणः ३ । १५ । ३९ । १२ अस्य भुजः २ । २० । २० । ४८
अस्य ज्या ११८ । ४ पञ्च ५ भक्ता लब्धा विकलाः २३
रवेरुदयान्तरं सायनेऽर्को विषमपदे तेन स्पष्टे रवावृणं कार्य-
मेवमेषैव भुजज्या ११८ । ४ एकविंशतिभिः २१ भक्ता
लब्धं कलादि ५ । ३७ सूर्यवत्स्पष्टे चन्द्रे ऋणं
कार्यम् ॥ १८ ॥