करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

(२२) करणकुतूहलम् । २
देशान्तराद्विबीजविशुद्धेन ग्रहेण हीनं मृदूच्चं मन्दोच्चं
चलमुच्चं शीघ्रोच्चं क्रमान्मन्दकेन्द्रं शीघ्रकेन्द्रं स्यात्, तथा च,
द्वादशराशीनां पदचतुष्टयं भवति तेषां प्रथमतृतीययोर्विषम-
संज्ञा द्वितीयचतुर्थयोः समसंज्ञा, अथ मेषादिषट्कगते केन्द्रे
फलं मध्यमग्रहे मन्दस्पष्टे च धनं तुलादिकेन्द्रे ऋणम् ॥ ३ ॥
अथ भुजकोटीनुपजात्याह—
त्र्यूनं भुजः स्यात्त्र्यधिकेन हीनं भार्द्धं च भार्द्धा-
दधिकं विभाद्धम्। नवाधिकेनोर्नितमर्कभं च भवेच्च
कोटिस्त्रिगृहं भुजोनम् ॥ ४ ॥
राशित्रयादूनं यदि केन्द्रं तदा स एव भुजः स्यात् यदि
राशित्रयादूर्ध्वं केन्द्रं तर्हि तेन हीनं राशिषट्कं भुजः
द्वादधिकं केन्द्रं विभार्द्धं राशिषट्कर्हीनं भुजः स्यात् नवरा-
श्यधिकेन केन्द्रेण हीना द्वादशराशयः भुजः अथ भुजेन
राशित्रयं कोटिः स्यात् ॥ ४ ॥
अथ भौममन्दोच्चपराख्ययोः स्फुटीकरणं
प्रञ्चयाह—
भौमाशुकेन्द्रे पदयातगम्यस्वल्पस्य लिप्ताः
खखवेद ४०० भक्ताः । लब्धांशकैः कर्केमृगादि-
केन्द्रे हीनान्वितं स्पष्टमसृग्मृदूच्चम् ॥५॥ लब्धां-
शकानां त्रिलवेन ही-
भौमस्य शीघ्रकेन्द्र कृत्वेति मन्दस्पष्टान्तु यतै
कृत्वेति तद्ग्राह्यम् यदुक्त सिद्धान्तशिरोमणौ-