करणकुतूहलम् (भास्कराचार्य द्वितीय - सुमेध हिन्दी व्याख्या सहित पञ्चाङ्ग एवं ग्रह-गणित)

श्रीगणेशाय नमः।
श्रीमद्भास्कराचार्यप्रणीतं
करणकुतूहलम्
सटीकं प्रारभ्यते.
श्च्योतच्छैलशिलोच्छलज्जलकणैराकामबाणाम्बुधौ
मग्नस्तन्मुखपङ्कजं कमलवद्भेजे सरोजश्रिया ॥
तत्राप्यद्भुतधैर्ययुक्तसुरवैरैर्यः स्तूयते कोटिशो
मित्रामित्रसमस्वभावविभवः श्रीपार्श्वराट् सत्रिया ॥
अथारब्धग्रन्थनिर्विघ्नपरिसमाप्तयेऽभीष्टदेवतानमस्का-
ररूपं मंगलाचरणमभिधेयं चाह-
गणेशं गिरं पद्मजन्माच्युतेशान्ग्रहान्भास्करो
भास्करादींश्च नत्वा । लघुप्रक्रियं प्रस्फुटं खेटकर्म
प्रवक्ष्याम्यहं ब्रह्मसिद्धान्ततुल्यम् ॥ १ ॥
इतः षट् भुजङ्गप्रयाताः । अथ सिद्धान्तपाटीबीजगणित-
करणानन्तरम्, उक्तं च "रसगुणपूर्णमहीसम ( १०३

( २ ) करणकुतूहलम् । १
व्यता यस्मिंस्तत् प्रक्रियालाघवेन प्रस्फुटं सुगममित्यर्थवानेव
( अतः ) अस्यारम्भः । ननु सिद्धान्तादपि खेटकर्मैव मुख्यत्वेन
साध्यग्रहगणितमिति नाम्ना प्रसिद्धत्वात्तदस्य शास्त्रस्य किं
नामोच्यते । तत्र गणितशास्त्रं त्रिधा सिद्धान्ततन्त्रकरणत्वेन
तल्लक्षणम् । यत्र कल्पादेरारभ्य गताब्दमासदिनादेः सौरसावन-
चान्द्रमानान्यवगम्य सौरसावनगताहर्गणान्मध्यमादीनां कर्मो-
च्यते तत्सिद्धान्तलक्षणम् । वर्तमानयुगादेर्वर्षाण्येव ज्ञात्वोच्यते
तत्तन्त्रलक्षणम् । वर्तमानशकमध्येऽभीष्टदिनादारभ्यैवं ज्ञात्वो-
च्यते तत्करणलक्षणम् । ननु नमस्कारस्य विघ्नविघाते कथं
सामर्थ्यम् । उच्यते । नमस्कारपुण्येन विघ्नाः प्रहन्यन्त इति ।
यत्रापि च नमस्कारमन्तरेणापि निर्विघ्नशास्त्रपरिसमाप्तिर्दृश्यते
तत्रापि मानसिकप्रणिधानरूपोऽयं घटत एवेति सफलो नमस्का-
रव्यापारः किं च मङ्गलाभिधेयमिति तत्र मंगलमभिहितं नमो
वचनेनाभिधेयं चात्र शास्त्रे ग्रहाणां मध्यमस्पष्टादिस्वरूपं वाच्यं
प्रयोजनं च शिष्यानुग्रहः परमिदमैहिकमुक्तम् । पारत्रिकन्तु
सम्यक् ज्ञानप्रकाशत्वेनोभयोरपि निःश्रेयसावाप्तिरिति वासना
भाष्यतोऽवसेयः । काचिच्चतुरचित्तचमत्कारकारिणी युक्ति-
रन्तरा दरीदृश्यते । अथोदाहरणोपयोगित्वाद्ग्रंथारम्भे कल्पा-
दितो गताब्दादि लिख्यते तत्र कल्पगताब्दाः १९७२९४
८२८४ । अधिमासाः ७२७६६१६८९ । अवमगणः
१४५५२२५४५४ । उदये सावनोऽहर्गणः ७२०६३३६
००७४५२ ॥ १ ॥

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १ ( ३ )
अथ वर्तमानशकादारभ्याहर्गणादिसाधनमाह ।
शकः पञ्चदिक्‌चन्द्रहीनोऽर्कनिघ्नो
मधोर्यातमासान्वितोऽधो द्विनिघ्नात् ॥
रसाङ्गान्वितात्स्वाभ्रखाङ्कांशहीना-
च्छराङ्गैर्हृताताधिमासैर्युगूर्ध्वः ॥ २ ॥
खरामाहतो याततिथ्यन्वितोऽध-
स्त्रियुक्तात्खरामाभ्रशैलांशयुक्तात् ।
युगाङ्गैर्हृतावमोनस्तदूर्ध्वो
भवेज्जीववारादिकोऽहर्गणोऽयम् ॥ ३ ॥
यस्मिन्नभीष्टाब्दमासदिने ग्रहाणां मध्यमार्थं साधयितु-
मिष्यते तत्तत्समयकःशकः । शकनृपगताब्दपिण्डःपञ्चदि-
क्‌चन्द्रैःपञ्चोत्तरैरेकादशशतै ११०५ हीनःकार्यःयच्छेषं ते
ग्रन्थारम्भस्य गताब्दाः सौरा भवन्ति स गताब्दगणोऽर्कैर्द्वादश-
भिर्निघ्नो गुणितःसौरमासगणो जातः स मधोश्चैत्रादिगतमासै-
र्युक्तःसएवाधो द्वितीयस्थाने धार्यस्ततोऽधःस्थितो द्वाभ्यांगुणितो
रसाङ्गान्वितःषट्‌षष्टिभि६६युतःस्वकीयेनाभ्रखांकांशेन नवश-
तांशेन ९०० हीनः कार्यस्तस्माच्छरांकैः पञ्चषष्टिभि ६५
भागेऽपहृते यदाप्तं तेऽधिमासाःअनेन प्रकारेण कदाचित्पति-
तोऽधिमासो न लभ्यते कदाचिदपतितोऽपि लभ्यते तत्र स्पष्टो
ऽधिमासोऽधिमासःस्फुटः स्यादित्यनेन तन्निश्चयं कृत्वा तथा
गताधिमासेषु सैकता निरेकता वा कार्या । उक्तञ्च सिद्धान्त-

( ४ ) करणकुतूहलम् । २
शिरोमणौ—"स्पष्टोऽधिमासः पतितोप्यलब्धो यदा यदा वाऽ
पतितोऽपि लब्धः ॥ सैकैर्निरैकैः क्रमशोडधिमासैस्तदा दिनौघः
सुधिया विधेयः॥" तैरेवाधिमासैरुपस्थितोंऽको युक् युतः
कार्यश्चान्द्रमासो जातोऽसौ खरामैस्त्रिंशद्भि ३०-गुणितः सन्
शुक्लपक्षमादीकृत्य मासस्य गतदिनैर्युतश्चान्द्रोऽहर्गणो भवति
. स द्विःस्थाप्यस्ततस्त्रिभि ३ युतःस्वकीयेन रामाभ्रशैलांशेन
त्र्युत्तरसप्तशतांशेन-७०३ युतस्तस्माद्युगाङ्गैःश्वतुःषष्टिभि ६४
राप्ताऽवमानिअवमेऽप्यधिमासवत्सै कता निरेकता वा कार्या ।
उक्तञ्च—“अभीष्टवारार्थमहर्गणश्चेत्सैको ऽ निरेकस्तिथयोऽपि
तद्वत्” इति तैरवमैरुपस्थितश्चान्द्रोऽहर्गणो हीनः कार्यःस च
गुरुवारादिकोऽहर्गणो भवति ग्रन्थारम्भादारभ्यैते भूदिना
अर्कसावना इति एतावन्तःसूर्योदया जाताः । उक्तञ्च-
“इनोदयद्वयान्तरं तदेव सावनं दिनम् । तदेव मेदिनीदिनं भवा-
सरस्तु भभ्रम”इत्यहर्गणसिद्धिः।अथोदाहरणम्। संवत् १६७६
चैत्रादिवर्षे शाके १५४१चन्द्रे ज्येष्ठकृष्ण १४ रवौ घट्यादिः
५४ । २० अश्विनीनक्षत्रं घट्यादिः २७ । २६ सौभाग्यो
योगो घट्यादिः ४४।१२ अत्र दिने गतघटी ३।० समये
ग्रहाणां साधनं तत्र प्रथमाहर्गणार्थे यथा शार्कः १५४१पञ्च-
दिक्‍चन्द्रै ११०५ हीनः गताब्दपिण्डेऽ ४३६ यमार्कै १२
गुणितः५२३२ चैत्रतो गतचान्द्रमासेन १ युतो ५२३३ऽधो
५२३३ऽस्माद्दिगुणितात् १०४६६ रसाङ्गान्वितात् १०
५३२स्वशब्देनाधः स्थिता १०५३२ तदभ्रखराङ्कै ९००र्भाक्तो

लब्धेनो ११ परिस्थाङ्कः १०५३२ ऊनः १०५२१ शराङ्गैः
६५ भक्तो लब्धाधिमासै १६१ उपरिष्ठो ५२३३ युतश्चान्द्रमा-
सगणो जातो ५३९४ऽयं खरामै ३० गुणितः १६१८४०
शुक्लप्रतिपदादिगणनया गततिथिभि २८ युत १६१८४८
श्चान्द्रगणोऽयमध १६१८४८ त्रिभि ३ युतः १६१८५१
स्वशब्देनाधो १६१८५१ रामाभ्रशैलै ७०३ र्भक्तो लब्धेनो
२३० परिष्ठो १६१८५१ युतो १६२०८१ युगाङ्गै ६४ र्भक्तो
लब्धावमै २५३२ रुपरिष्ठो १६१८४८ हीनो जातोऽ-
हर्गणः १५९३१६ सप्तभक्ते शेषं ३ बृहस्पतिंतो गणनारुते
शनिर्गत उदये रविः ॥ ३ ॥
अथ ग्रन्थारम्भे चैत्रादिशुक्लप्रतिपदि सूर्योदयिका
मध्यमास्तेषां ग्रहाणां ध्रुवका अब्दबीजयुताः क्षेपकत्वेन
कृतास्तानाह-
दिशो गो यमा विश्वतुल्याः खमर्के,विधौ खेन्द्वोऽङ्गा-
श्विनः पञ्चखाक्षाः । विधूच्चेऽब्धयोऽक्षेन्द्वोऽङ्कां-
नवाक्षा, नर्वात्यष्टितत्वा ग्रहाश्चन्द्रपाते ॥ ४ ॥
कुजेऽश्वाः कुदस्रा जिनाः काशतुल्या,बुधे द्वौ कुने-
त्राणि शक्राः खरामाः । गुरौ क्षेपको द्वौ कृताः
खङ्कबाणाः,सितेऽष्टौ धृतिर्मार्गणाः पञ्चबाणाः॥५॥
युगान्यग्नयरुह्यन्धयः शैलचन्द्राः शनौ चेति
राश्यादिना क्षेपकेण । द्युपिण्डोत्थखेटो युतः स्वेन
मध्यो भवेदुद्गमेऽर्कस्य लङ्कानगर्य्याम् ॥ ६ ॥

( ६ ) करणकुतूहलम् । १
सूर्यादीनां राश्यादिक्षेपकाः ।
सूर्यः चन्द्रः विधूच्चम् चन्द्रपातः भौमः बुधः गुरुः शुक्रः शनिः
१० १० ४ ९ ७ २ २ ८ ४
२९ २९ १५ १७ २१ २१ ४ १८ ३
१३ ५ १२ २५ २४ १४ ० ५ ४३
०० ५० ५९ ९ २१ ३० ५१ ५५ १७
द्युपिण्डोत्थखेट इति वक्ष्यमाणप्रकारेणाहर्गणादुत्पन्नो ग्रहो
राश्यादिः । राश्यादिना स्वक्षेपकेण युतो मध्यमसूर्योदयका-
लिकक्षितिजासन्नलंकादेशीयो मध्यमो ग्रहः स्यादित्यर्थः ।
उक्तञ्च । "दशशिरःपुरि मध्यमभास्करे क्षितिजसन्निधिगे
सति मध्यमः" इति ॥ ६ ॥
अथ मध्यमग्रहानयनम् । तत्र तावन्मध्यमत्वं किमुच्यते
ग्रहस्य क्षेत्रात्मकनियतपूर्वगत्या द्वादशराशिभोगो भगणसंज्ञा
इत्युच्यते । एवं कल्पे यावत्कृत्या द्वादशराशिभोगास्तावन्त-
स्तपनस्य भगणाः सम्भवन्ति । तत्र वर्तमानभगणस्य यावान्
भागो राश्याद्यो भुक्तः स मध्यमो ग्रहसंज्ञ इत्युच्यते अथ
सूर्यानयनमाह—इतः श्लोकत्रयमुपजातिकम् ।
अहर्गणो विश्वगुणस्त्रिखाङ्कै ९०३ भक्तः फलोनो
द्युगणो लवाद्याः । रविज्ञशुक्राः स्युरथाब्दवृन्दाद्वे-
दांग ६४ लब्धेन कलादिनोनाः ॥ ७ ॥
अहर्गणो द्विः स्थाप्यस्तत्रैकस्थो विश्वैस्त्रयोदशभि-
१३ गुणितस्त्रिखाङ्कै ९०३ त्र्युत्तरनवशतैर्भक्त आप्ते-

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ९ ( ७ )
नांशादिनोपरिस्थितोऽहर्गणो हीनोंऽशादयो रविबुध-
शुक्रा भवन्ति अत्र. भाज्यभाजकयोर्ग्रहानयनेऽपवर्त्यमध्ये
बीजान्यन्तर्भूतान्युक्तानि तानि 'सान्तरितानि तन्निरा-
सार्थङ्करणगताब्दपिण्डाद्वेदाङ्गैः ६४ ऋतुःषष्टिभिर्भागे हृते
यदाप्तं कलादिकं तेन हीनाः कार्याः । यथाहर्गणः १५९३१६
अयं द्वितीयस्थाने स्थितः १५९३१६ एकत्रस्थो विश्वै १३
गुणित २०७११०८ त्रिखाङ्कैः ९०३ भक्तो लब्धमंशाः
२२९३ शेषं ५२९ षष्टिगुणः '३१७४० भाजकेन ९०३
भक्ते लब्धाः कलाः ३५ शेषं १३५ षष्टिगुणं ८१००
भाजकेन भक्ते लब्धाः कलाः ८ कलाद्यानयनमेष परिपाटी सर्वत्र
ज्ञेया । अंशाद्येना २२९३।३५।८ हर्गणो १५९३१६ हीनः
१५७०२३ अत एकमंशं गृहीत्वा षष्टिकलाः कृत्वा ३५
पातिते शेषं २५ अस

( ८ ) करणकुतूहलम् । १

लब्धेन भगणस्थाने युतः-४३७ एवं राश्यादिः ११।१३।१४
लङ्कायां सूर्योदये मध्यमो रविरयमेव बुधः शुक्रश्च ज्ञेयः एषा
परिपाटी सर्वत्र ग्रहानयने ज्ञेया। अथ गणितोपयुक्तमङ्कशोधनं
यथोक्तं बीजदत्तैः-"गुण्ये गुणे नवहृते परिशेषघाते नन्दै ९
हृते भवति यः परिशेषराशिः ॥ घातेन गुण्यगुणयोर्नवशेषितेन
साम्येन तस्य निगदेद्गणितस्य शुद्धिम्" ॥ १ ॥ यथा गुण्योऽ-
हर्गुणः १५९३१६ नवभक्ते शेषं ७ गुणकः १३ नवभक्ते
शेषम् ४ उभयोः शेषयोः ७।४ [गु० हतिः २८ ९ भाग] हतिः-नवहृतः शेषम् १ अथ
गुणिताङ्कः २०७११०८ नवभक्ते शेषम् १ उभयोः साम्ये
गुणितोऽङ्कः २०७११०८ शुद्ध एवं सर्वत्र अथ भागहार-
शोधनं पाटीगणिते प्रोक्तं-"हाराप्त्या नवशेषस्तद्गुणेनाढ्यशेषनव-
शेषः । भाज्याङ्के नवशेषस्तुल्यः स्यात्तदा शुद्धः" इति। भाज्ये
नवभिर्हृते यच्छिष्टं तद्देवाप्तिः भाजकयोर्नवभिः शेषितयोर्मिथो
वधेन युक्तस्य शेषस्य नवभागे शेषं तत्तुल्यं स्यात्तदावाप्त्य
शेषशुद्धम् । यथा भाज्ये २०७११०८ नवभक्ते शेषम् १
भाजकेऽपि. १०३ नवभक्ते शेषम् ३ लब्धमपि २२९३
नवभक्ते शेषम् ७ भाजकशेषयोर्घा ते २१ शेषम् ५२९ युतम्
५५० नवभक्तं शेषं, पूर्वशेषेण १ तुल्यं ततो लब्धम् २२९३
शेषञ्च ५२९ शुद्धमेव सर्वत्रापि प्रायशः सूर्यभगणानां गताब्दानां
च साम्यं कदाचिदनन्तरम् ॥ ७ ॥

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १ ( १ )
अथ मध्यमचन्द्रानयनमाह-
अह्नां गणः शक्रगुणो विहीनःस्वात्यष्टिभागेन लवा-
दिरिन्दुः । अहर्गणात्खाभ्ररसाष्ट ८६०० भक्तादा-
प्तेन भागादिफलेन हीनः ॥ ८ ॥
*अह्नामिति । अस्योदाहरणार्थः-यथाहर्गणः १५९३१६
शक्रैश्चतुर्दशभिर्गुणितः २२३०४२४ स्वात्यष्टि १७ भागेन
शक्रगुणोऽहर्गणः , हीनः, अत्यष्टिभिः १७ सप्तदशभिर्भक्तो
लब्धेन पूर्ववदंशादिना १३१२०१ । २४ । ४२ शक्रगु-
णोऽहर्गणः २२३०४२४ हीनः २०९९२२२ । ३५ ।
१८ अथ संस्कारो यथाहर्गणात् १५९३१६ खाभ्ररसाष्ट-
षडशीतिशतैः ८६०० भक्तादाप्तेनांशादिना १८ । ३१ । ३०
पूर्वागतो २०९९२२२ हीनः २०९९२०४ । ३ । ४८
पूर्ववद्भगणादिः ५८३१ । १ । १४ । ३ । ४८ स्वक्षेपेण
१० । २९ । ५ । ५० युतश्चन्द्रो मध्यमः स्यात् । भगणः,
५८३२ । राश्यादिः ० । १३ । ९ । ३८ ॥ ८ ॥
अथोच्चानयनमाह-
गणो द्विधा गोभि ९ रिनाभ्रवेदै ४०१२ र्लब्धैक्य-
मंशादि भवेद्विधूच्चम् ।
गणोऽहर्गणः १५९३१६ द्विधा स्थानद्वये स्थाप्य
एकत्र गोभि ९ र्भक्तो लब्धमंशादिः १७७०१ । ४६ ।
४० अपरत्र गण १५९३१६ इनाभ्रवेदैर्द्वादशाधि-

( १० ) करणकुतूहलम् । १
कचतुःसहस्रैः ४०१२ भक्तो लब्धंशादिना ३९ । ४२ ।
३५ युतम् १७७४१ । २९ । १५ पूर्ववद्भगणादिः ४९ । ३ ।
११ । २९ । १५ स्वक्षेपेण ४ । १५ । १२ । ५९ युतं
जातं चन्द्रोच्चम् ४९ । ७ । २६ । ४२ । १४ ॥
अथ पातानयनमाह-
द्विधांकचन्द्रैः १९ खखभै २७०० र्द्दिनौघादातां-
शयोगो भवतीन्दुपातः ॥ ९ ॥
द्विःस्थितादहर्गणा १५९३१६ देकत्रांकचन्द्रैरेकोनविंश-
तिभिर्लब्धमंशादिः ८३८५ । ३ । ९ अपरत्र खखभैः
सप्तविंशतिशतै २७०० भक्तो लब्धमंशादिः ५९ । ० ।
२१ अनयोरंशादिफलयोर्योगः ८४४४ । ३ । ३० पूर्वव-
द्भगणादिः २३ । ५ । १४ । ३ । ३० स्वक्षेपेण ९ ।
१७ । २५ । ९ युतो जातः मध्यमः पातः २४ । ३ । १ ।
२८ । ३९ ॥ छ ॥ छ ॥ ९ ॥
अथ भौमबुधशीघ्रोच्चानयनं शार्दूलविक्रीडितेनाह-
रुद्राघ्नो ११ द्युचयो द्विधा शशियमै २१ वैदाब्धि-
सिद्धैषुभि ५२४४४ भक्तोऽंशादिफलद्वयं तु स-
हितं स्यान्मेदिनीनन्दनः ॥ वेद ४ घ्नो द्युचयः स्व-
कीयदहनाख्यंशेन ४३ युक्तो भवेद्भागादिस्वचलं
गणात्क्षितियमेन्द्रा १४२१ तांशकैर्वर्जितम् ॥ १० ॥
द्युगणोऽहर्गणः १५९३१६ रुद्रैरेकादशभि ११ र्गुणितः
१७५२४७६ एकत्र शशियमैरेकविंशतिभिर्भक्तोंशादिः ८३

or च्च. It looks like बुधच्योऽहर्गणो or बुधच्चोऽहर्गणो.
Wait, let's look at line 15: बुधोच्चम्. There it is clearly बुधोच्चम् (बु, धो, च्च, म्).
Here in line 6: बु, ध, then च्चो or च्यो. It seems a misprint for बुधोच्चो or printed as बुधच्योऽहर्गणो / बुधोच्चोऽहर्गणो. It looks very much like बुधच्योऽहर्गणो or बुधोच्चोऽहर्गणो. Looking at the character: बुध then च with a loop below, च्यो? Actually, it's बुधोच्चोऽहर्गणो with the 'ो' matra on ध missing or it's बुधच्योऽहर्गणो. Let's look at the letter: च joined with च is च्च. It has च्यो - wait, is that a 'य'? No, it's च with च underneath, i.e., च्चो. But wait, does it have ो on ध? No, it looks like बुधच्चोऽहर्गणो or बुधच्योऽहर्गणो. Let

( १२ ) . करणकुतूहलम् । १
स्वक्षेपेण २।४।०।५१ युतो जातो ३६।११।१२।३९।२७
मध्यम इन्द्रमन्त्री गुरुः ॥
अथ शुक्रशीघ्रोच्चानयनमुपजात्युत्तरार्द्धेनेन्द्रवज्रापूर्वा-
र्धेनाह-
' नृपाहतोऽह्नां निचयो द्विधासौ भूबाणवेदाद्रिभि७४ '
५१ रभ्रचन्द्रैः ॥ ११ ॥
भक्तो लवाद्यं फलयोर्यदैक्यं तज्जायते दैत्यगुरोश्चलोच्चम्।
अह्नां दिनानां निचयो गणो नृपैः षोडशभिः १६ आहतो
गुणितोऽयं पुनर्भूबाणवेदाद्रिभिरेकपञ्चाशदुत्तरचतुःसप्ततिशतैः
७४५१ भक्तस्तथा यमाभ्रचन्द्रैः १० दशभिश्चेति द्विधा प्रकार-
द्वयेन भक्त एवं लब्धस्य फलद्वयस्य यदैक्यं योगस्तद्दैत्यगुरोः-
शुक्रस्यांशादिकं चलोच्चं जायते । यथाहर्गणः १५९३१६
नृपैः १६ हतः २५४९०५६ एकत्र भूबाणवेदाद्रिभिः ७४
५१ भक्तः ३४२।६।३३ अपरत्र दशभक्तोंशादिः २५४९
०५।३६।० उभयोरैक्यम् २५५२४७।४२।३३ पूर्ववद्ग-
णादिः ७०९।०।७।४२।३३ स्वक्षेपेण ८।१८।५।५५
युतो जातं शुक्रशीघ्रोच्चम् ७०९।८।२५।४८।२८ ॥ ११ ॥
अथेन्द्रवज्रोत्तरार्द्धेन शनिमाह-
˘ भक्तोऽभ्ररामै ३० स्तुरगांगरामनन्दै ९३६७
र्द्विधांशादिफलैक्यमार्कैः ॥ १२ ॥
यथाहर्गणः १५९३१६ द्विधैकत्राभ्ररामैस्त्रिंशद्भिः ३०
भक्तो लब्धम् ५३१०।३२।० अपरत्र तुग्गाङ्गरामनन्दैः

*गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १( १३ )
सप्तषष्ट्युत्तरत्रिनवतिशतैः ९३६७ भक्तो लब्धम् १७।०।२९
उभयोरैक्यमंशादिः ५३२७।३२।२९ प्राग्वद्द्रगणादिः १४।
३।३२।२९ स्वक्षेपेण ४।३।४३।१७ युतो जातो १५।१।
२१।१५।४६ मध्यमार्कः शनिर्मध्यमः ॥ १२ ॥
अथ सूर्यादीनां मध्यगतिं शार्दूलविक्रीडितेनाह--
नन्दाक्षा भुजगा रवेः शशिगतिः खांकाद्रयोऽक्षाग्नय-
स्तुंगस्यांगकलाः कुवेदाविकलाः पातस्य रामा
भुवाः । माहेयस्य महीगुणा रसयमाःक्ष्येपुसिद्धा
रदाः,पञ्चेज्यस्य सितस्य पण्णवमिताश्चाष्टौ,शने-
र्द्वैकले ॥ १३ ॥
रवेः सूर्यस्य नन्दाक्षा एकोनषष्टिः कलाः भुजगा अष्टौ
विकलाः ५९।८ गतिः । शशिनश्चन्द्रस्य गतिः खांकाद्रयो
नवत्युत्तरसप्तशतकलाः अक्षाग्नयः पञ्चत्रिंशद्विकलाः ७९०।
३५ अङ्गाः षट् कलाः कुवेदा एकचत्वारिंशद्विकलाः ६।४१ च-
न्द्रोच्चस्य । रामास्त्रयो भवा एकादश चन्द्रपातस्य गतिः
३।११। महीगुणा एकत्रिंशत्कला रसयमाः षड्विंशतिर्विकला
भौमस्य ३१।२६। इषुसिद्धाः पञ्चचत्वारिंशदधिकद्विशतीकला
रदाःद्वात्रिंशद्विकला बुधशीघ्रस्य २४५।३२। पञ्चकला ईज्यस्य
गुरोः ५।०। पण्णवतिकला अष्टौ विकलाः शुक्रशीघ्रोच्चस्य
९६।८।कलाद्वयं शनेः २।०।अनया भुक्त्या युतोऽग्रिमदिनस्य
मध्यमो भवति । इयं भुक्तिरल्पोत्तरत्वात्सुखार्थं प्रति विकलां

( १४ ) . करणकुतूहलम् । १
विहायाचार्येणोक्ता विशेषश्चात्रैकमहर्गणं प्रकल्प्याहर्गणो
विश्वगुण इत्यादिना स्वस्वकरणविधिना कृते स्वस्वगतयो
भवन्ति।उक्तञ्च"महीमिता १ दहर्गणात्फलानि यानि तत्कलाः।
भवन्ति मध्यमाः क्रमान्नभः सदां द्युभुक्तयः"इति परमियं गतिः
कक्षाया लघुमहत्त्वेन कलादिकाग्रहणाद्भिन्ना भवति । योजना-
त्मिका तु दिनगतिःसर्वदा सर्वेषाम् ११८४८ । ४५ समानैव
ज्ञेया। कल्पे १८७२०६९२०००००००एतावन्ति योज-
नानि सर्वे समाना भ्रमन्तीत्युक्तं चन्द्रोच्चं विनान्येषां मन्दोच्चानां
गतयो लिख्यन्ते ग्रन्थान्तरात् । वर्षैः सप्ततिभिर्विकलैका रवेर्म-
न्दोच्चस्य गतिः । द्वादशभिर्वर्षैर्विकलैका भौमस्य । बुधस्य वर्षै-
र्द्वादशभिः । बृहस्पतेश्चतुर्भिः। शुक्रस्य पञ्चभिः । शनेरे

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । १ ( १५ )
लङ्कापुर्यां सूत्रस्यैकमग्रं बद्ध्वान्यदग्रं मेरुशिरसि धार्यमियं
मध्यरेखातः सूत्राधो यानि नगराणि तानि मध्यरेखानगरा-
णीत्यर्थः ॥ १४ ॥
अथ ग्रहाणां स्वदेशीयकरणार्थं देशान्तरकर्मो-
पजात्याह-
रेखा स्वदेशान्तरयोजनघ्नी गतिर्ग्रहस्याभ्रगजैर्वि-
भक्ता। लब्धा विलिप्ता खचरे विधेया प्राच्यामृणं
पश्चिमतोधनं ताः ॥ १५ ॥
प्राचीप्रतीचीसूत्रं स्वदेशस्थं भूमध्यरेखान्तर्गतं यत्स्थानं
तस्मान्मध्यरेखास्थानात्स्वदेशस्यान्तरे यावन्ति योजनानि
तैर्ग्रहस्य भुक्तिर्गुणिताभ्रगजैरशीतिभिः ८० भक्ता लब्धा
विकला मध्यरेखातः पूर्वदेशे ग्रहे हीनः पश्चिमे धनं विधेयं
यथा पारंपर्यत्वाद्वर्गराट् मध्यरेखावशात्पश्चिमदेशे ३० योजने
शिवपुरी अतो योजनैः ३० सूर्यमध्यगतिः ५९।८ गुणिता
१७७४ अभ्रगजैः ८० विभक्ता लब्धं विकला २२ रवेर्दे-
शान्तरं पश्चिमत्वाद्धनमेवं चन्द्रादीनामपि मध्यगत्या कृत्वा पत्रे
लिखितम् । रेखा- “पलश्रुतिघ्ना रविभाजिता च विलिप्तिकाः
प्राच्यपरेऽस्तमार्यम् ” । पाठोऽसङ्गतो यथा मध्यदेशे सूर्यः
१।१।३१।४ विकलाः२२धनं देशान्तरशुद्धः१।१।३१।२६
एवं सर्वे ज्ञेयाः ॥ १५ ॥
अथ ग्रहानयनेकृतापवर्त्तशेषन्यायेनान्तरविनाशार्थ-
मिन्द्रवंशस्थाभ्यां कृत्वोपजात्या बीजकर्माह-

( १६ ), करणकुतूहलम्
अब्दा गजाश्वै ७८ स्त्रिरसै ३ ६ विभाजिता ऋणं विलिप्तासु
शशीज्ययोः क्रमात् । विश्वैः १३ खरामै ३० द्वियमै २२
श्च खेचरैः ९ पातोच्चसौम्यास्फुजितां धनं तथा ॥ १६ ॥
इतीह भास्करोदिते ग्रहागमे कुतूहले। विदग्धबुद्धिवल्लभे
नभोगमध्यसाधनम् ॥ १ ॥
अब्दाः करणगताब्दाः गजाश्वैरष्टसप्ततिभिः ७८ भक्ता
लब्धं शशिनश्चन्द्रस्य विकलास्वर्णं स्यात् । एवं त्रिरसै-
स्त्रिपष्टिभि ६३ लब्धं गुरोर्विकलास्वर्णम् । अथ विश्वै-
स्त्रयोदशभिः १३ खरामैः ३० त्रिंशद्भिः ३० द्विय-
मैर्द्वाविंशद्भिः २२ खेचरैर्नवभिः ९ लब्धं क्रमेण पातचन्द्रोच्च-
बुधशुक्राणां विकलासु धनं भवेत् । करणगताब्दाः ४३६
गजाश्वैः ७८ भक्ता लब्धं विकलाश्चन्द्रस्यर्णम् ५ पुनरब्दाः
४३६ त्रिरसैः ६३ भक्ता लब्धं विकलाः ६ गुरोर्ऋणम् ।
अब्दाः ४३६ विश्वैर्लब्धं विकलाः ३३ पातस्य धनम् ।
अब्दाः ४३६ त्रिंशद्भक्तं लब्धं विकलाः १४ चन्द्रोच्चस्य
धनम् अब्दाः ४३६ द्वियमैः २२ भक्ता लब्धं विकलाः १९
बुधशीघ्रोच्चस्य धनम् । अब्दाः ४३६ खेचरैः ९ भक्ता
लब्धं विकलाः ४८ शुक्रशीघ्रस्य धनम् । रविभौमशनीनां
नास्तीदङ्कर्म । लोकैरब्दबीजत्वेन व्यवहियते । षट् कर्मणां
नामान्युच्यन्ते देशान्तरम् १ अब्दबीजम् २ रामबीजम् ३
भांशफलम् ४ उदयान्तरम् ५ चरकर्म ६ तत्र देशान्तरमुक्तमब्द-
बीजं तु ग्रन्थकृता क्षेपेष्वेव दत्तम् । अथ ग्रन्थारम्भतो यावत्प्र-
माणं बीजं तत्पत्रे लिखितं परं स्वल्पान्तरत्वादुपेक्षितं राम-

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् । ११ ( १७ )
बीजमाधुनिकगणकैरूक्तं तल्लिख्यते । “कलाद्वये धनं सूर्ये चन्द्रे
तिथिकलाऋणम् । भौमे स्वं कलिकाशीतिर्बुधे सप्तशती धनम् ॥
गुरावृणं खनन्दैका तथा शुक्रे खभानि च । शनौ धनं खनन्दाश्च
त्रिंशेत्स्वर्णोच्चपातयोः ॥ एवं कृतेऽधुना खेटा जायन्ते च तदा
ध्रुवम् । नलिकायन्त्रयोग्याश्च ग्रहणादिषु सर्वदा” ॥ एतान्यपि
सान्तराणि ज्ञात्वा रामचन्द्राचार्यैः कृतास्तान्यपि लिख्यन्ते—
“कलाद्वयं चाथ रवौ धनं स्यादृणं च चन्द्रे कृतराम ३४
लिप्ताः । भौमेऽक्षविश्वप्रमिताः १३० कलाः स्वं बुधोऽस्य
शीघ्रे धनमभ्रषट् च ॥ १ ॥ गुरावृणं खाङ्कशशिप्रमाणाः १९०
सितस्य शीघ्रे त्रिशती ऋणं च ३०० । मन्दे च खाष्टाश्वि-
[L1

( १८ ) , करणकुतूहलम् । [ ८१ ]
लंकायामुदयकालिका ग्रहाः ।
सू. चं. उ. पा. मं. बु. बृ. शु. श.
१ ० ७ ३ ६ ३ ११ ८ १
१ १५ २६ १ १६ ३ १० २५ २१
३१ ९ ४२ २८ ३ १३ ३९ ४८ १५
४ ३८ १४ ३९ ३६ १० २७ २८ ४६
५९ ७५० ६ ३ ३१ २४५ ५ ९६ २
८ ३५ ४१ ११ २६ ३२ ० ८ १०
कलादि रामबीजम् ।
सू. चं. उ. पा. मं. बु. बृ. शु. श.
कँ २ १५ ३० ३० ८० ७०० १९० २७० ९०
धनम् ऋणम् ध. ऋ. ध. ध. ऋ. ऋ. ध.
देशान्तरं कलादि ।
सू. चं. उ. पा. मं. बु. बृ. शु. श
कँ ० ४ ० ० ० १ ० ० ०
वि. २२ ५६ २ १ १२ ३२ २ ३६ १
ध. ध. ध. ध. ध. ध. ध. ध. ध.
अब्दबीजं विकलादि ।
सू. चं. उ. पा. मं. बु. बृ. शु. श
वि. ० ५ १४ ३३ ० १९ ६ ४८ ०
ऋ. ध. ध. ध. ऋ ध
अंशादि रामबीजम् ।
सू. चं उ. पा. मं बु. बृ. शु. श.
अं. ० ० ० ० २ १ = ५ ४
क. २ ३४ ३० ३० १० ० १४ ० ४०
ध. ऋ ध. ऋ. ध. ध. ऋ. ऋ. ध.

गणककुमुदकौमुदीटीकासमेतम् ।५५ ( १९ )
ऽधिकर्मसंस्कृताः सूर्यादिग्रहाः ।
सू चं उ. पा मं बु. बृ. शु. श.
१ ० ७ ३ ६ ३ ११ ८ १०
५ १२ २७ ० १८ ४ ९ ५७ २५
३३ ४० १२ ५९ १३ १५ २९ ४९ ५५
२६ २९ ३० १३ ४८ १ ३३ ५२ ४५
गतिः ।
५९ ७९० ६ ३ ३१ २४५ ५ ९६ २
८ ३५ ४१ ११ २६ ३२ ० ८ १०
इति करणकुतूहलवृत्तावेतास्यां सुमतिहर्षरचितायां गणककुमु-
दकौमुद्यां विवृतग्रहमध्यमानयनं प्रथमोऽध्यायः ॥ १ ॥
अथ द्वितीयः स्पष्टाधिकारो व्याख्याते । तत्रादौ
मन्दकेन्द्रोपयुक्तानि मन्दोच्चानीन्द्रवज्रयाह—
मन्दोच्चमर्कस्य गजाद्वि ७८ भागा भौमादिकानां सद-
लाष्टसूर्याः । तत्त्वाश्विनः २२५ सार्द्धयमाद्रिचन्द्राः
ऽष्टकला शशाङ्काङ्गयमाः क्रमेण ॥ १ ॥
अष्टसप्तत्यंशा राशिद्वयमष्टादशांशाः २।१८ सूर्यस्य मन्दो-
च्चम् । चन्द्रोच्चन्तु गणो द्विधेत्यादिनोक्तम् । भौमस्य सदलाष्ट-
सूर्यास्त्रिंशत्कलाधिकाष्टाविंशत्युत्तरशतांशाः राशिचतुष्टयम् ४
अष्टांशाः ८ त्रिंशत्कलाः भौमस्य मन्दोच्चम् । तत्त्वाश्विनः
पञ्चविंशत्युत्तरद्विशतांशाः पञ्चदशांशाधिकसप्तराशयो बुधस्य
मन्दोच्चम् ७।१५। सार्द्धत्रिंशत्कलाधिका यमाद्रिचन्द्रा द्विसप्त-

त्युत्तरशतांशा द्वाविंशत्यंशाधिकराशिपञ्चकं गुरोः ५।२२
क्लृप्तौ ८१ एकाशीत्यंशा एकविंशत्यंशाधिकराशिद्वयं शुक्रस्य
२।२१, शनेः पाठद्वयं शशाङ्काङ्गयमाः २६१ एकषष्ट्युत्तरद्वि-
शतांशाः राशयोऽष्टौ ८ एकविंशत्यंशाः २१ शनेः। वा मात-
ङ्गियमा इति पाठः । अष्टविंशत्यंशाधिकराशिसप्तकम् ७।२८
अत्र हेतुरुच्यते सिद्धान्तशिरोमणौ-शनिमन्दोच्चस्य कल्पे युगे
षवो ५४ भगणास्तत्पक्षे मतङ्गाभियमाः इति पाठः। मन्दो-
कुसागराः ४१ भगणा- इति पाठस्तत्पक्षे
२६१ उत्पद्यन्ते । यत्पक्षे युगेषवो भगणा इत्यार्यसिद्धान्त-
मतं तथा चोक्तम्-सवितुरमीषाञ्च तथा शनेर्मन्दो-
च्चमिति । तथा च सूर्यसिद्धान्ते-गोऽभ्रयैः शानिमन्दस्य
तत्पक्षे शनेर्मन्दोच्चम् ७।२८।३७ एतदेवार्यभटसम्मतम्
अथ मृगांककरणप्रदीपे करणभाष्यादिषु मतङ्गाभियमाः २३८
इति मन्दोच्चं गृहीतं क्रमेण तद्वाक्यमिति महीधरा हस्तिकरा
नृपाः खम् ७।२८।१६।० मन्दोच्चकानि कुञ्जरानलकराः २३८
शनेर्लवाः कीर्तिता द्युति निजमृदूच्चसम्भवा निजमृदूच्चं सम्भवति
मन्दोच्चं तु मातङ्गाभियमा इति शनेर्विशेष इत्याचार्यस्यैव
पक्षेऽङ्गीकृतम् । उक्तं च-“ज्योतिषमागमशास्त्रं विप्रतिपत्तौ न
योग्यमस्माकम् । स्वयमेव विकल्पयितुं किन्तु बहूनां मतं
वक्ष्ये” इति वचनम् ॥ १ ॥