हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

१३८ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
श्रीर्ह्रीः कान्तिः क्षमा दुर्गा पार्वती पुष्टिरुत्तमा ॥
स्वाहा शान्तिः सुधा चैव लोकधात्री त्वमेव हि ॥ ४१ ॥
अम्बिका हसते नित्यं भूतराक्षससेविते ॥
श्मशाने भस्मलिप्ताङ्गः क्रीडते वृषभध्वजः ॥ ४२ ॥
वृतः सर्वैर्महाभूतैः सत्यं भूतेव तेजसः ॥
अनेन सत्यवाक्येन वारणं रक्ष सर्वतः ॥ ४३ ॥
वृक्षत्वाच्च ततस्तेन भूषयेद्वारणं सदा ॥
पूर्वोक्तेष्वेव भागेषु वैद्यः सततमुत्थितः ॥ ४४ ॥
स्वस्थं तु रोगिणं चैव तस्मान्नित्यं विभूषयेत् ॥
शालाद्वारे तथा स्तम्भे शय्याभागे तथैव च ॥ ४५ ॥
आरोग्यकरणी नित्यं भूतिर्देया हितार्थिना ॥
सततं च प्रकुर्वीत शान्तिं स्वस्त्ययनानि च ॥ ४६ ॥
गुणा ये कीर्तिता भूत्यास्तांस्तेर्वैच उलक्षयेत् (?) ॥
पाकलेषु यथोद्दिष्टं भेषजं यत्क्रियाविधौ ॥ ४७ ॥
तत्सर्वं यत्नतः कुर्यादेवं रोगात्प्रमुच्यते ॥
सर्वेष्वेव तु रोगेषु नित्यं शान्तिं प्रयोजयेत् ॥ ४८ ॥ १०४२ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थाने
*शान्तिरक्षाध्यायः ॥
अथ कदाचिद्गजशरणमभिगतमृषिवरमनलसदृशवपुषमभिवाद्यार्घ्यं तस्मै
प्रदायाङ्गो रोमपादः पप्रच्छ पालकाप्यम्—भगवन्विपुलबलसत्त्वशरीरवर्मप्र-
माणानां गिरिशिखरजलदनिचयवपुषां गजानाम् 'नयनविनाशात्सर्वविनाशः'
इति कृत्वाऽनुमान्य प्रचोदयामि भगवन्तम्—इच्छामि विज्ञातुं कति कथं वा
भवन्ति नेत्ररोगाः साध्या असाध्या याप्याश्चेति ॥
अथ ऋषिरुवाच—राजन्विंशतिरिह गजानां नेत्ररोगा भवन्ति। ते द्विधा—
दोषसंभवा आगन्तवश्चेति । तेषां संख्यां निदानं संभवं च श्रोतुमर्हसि भवान्॥
तत्र स्वप्रतिभाराध्वगमनाद्वधबन्धनैः शिरसि ताडनादतिकर्मतः प्रतिसूर्य-

• एषोऽध्यायः प्रायः पाकळाध्यायशेषभूतः । अतः संग्रहाध्यायेऽस्य गणना
  न कृता । अत्रास्य लेखफलं न स्फुटम् ॥
  १ क. कीर्तिः । २ क. पुष्टिवर्धनी । ३ क. भूत्येव । ४ क. ॰वल॰ । ख.
  ॰वलक्ष॰ । ५ क. ॰तुमिच्छत्यहं॰ ।

स्थानाध्वगमनाद्विद्युन्निपातदर्शनाद्दीप्ताग्निदर्शनावभिघातादनशनादत्यशनाद्वि-
षमविरुद्धरूक्षभोजनाद्वातरोधिरकफपित्तसंनिपातप्रकोपात्प्रादुर्भवन्ति नयनरोगा
गजानाम् । (*तेषां नामानि तद्यथा-प्रावारकी, औदकी, अण्डाक्षः, काचाक्षः,
नायंमेशी, प्रतिनुन्नः, निष्पेषहतः, विद्युन्निपातहतः, विद्युद्वारिहतः, ऊष्मापरि-
गतः, वर्त्मक्लिष्टः, श्रो(स्रो)तोन्धः, बुद्बुदः, अक्षिपाकः, पटलाक्षः, दण्डाक्षः,
मुङ्गः, मुङ्गजालः, लोहिताक्षः, पिटकाक्षश्च, इत्येते विंशतिश्चक्षूरोगाः प्रोच्यन्ते
गजानाम् ॥
ते षडाश्रयाः—वर्त्मभागसंधिभागशुक्लभागकृष्णभागदृष्टिभागसर्वंनयना-
श्रिताश्चेति । तत्र—बुद्बुदी पटलाक्षः प्रावारकी वर्त्मक्लिष्टः पिटकारूपो वर्त्मा-
श्रिताः । मुङ्गमुङ्गजालौदकीरक्ताख्याः संध्याश्रिताः । शुक्लभागाश्रितोऽ-
ण्डाक्षः । काचाक्षनायंमेशिणौ कृष्णभागाश्रितौ । विद्युद्वारिहतोष्मापरिगत-
श्रो(स्रो)तोन्धा इति दृष्ट्याश्रिताः । अक्षिपाकविद्युन्निपातहतदण्डाक्षप्रतिनु-
न्नान्निष्पेषहताः सर्वंनयनाश्रिताः ॥
अतः , परं नेत्रजोतिदृष्टिजात्यसाध्यासाध्यनयनव्याधिनिदानसाधनानि
व्याख्यास्यामः॥
तत्र कलविङ्कमणिमार्जारवराहवायसवानरनकुलिसंश्वदाक्षपरिदग्धविच्छिन्न-
पिङ्गलाक्षम्रक्षहर्यक्षहुताशार्चिःप्रभृतयो नेत्रजातयः ॥
विस्तीर्णसूक्ष्मविच्छिन्नतिर्यग्गूढार्धोगतवृत्तानुकृत्तप्रभृतयो दृष्टिजातयः ॥
तत्र—सितमसितं नीलं विगतोष्माश्रुनिर्गमनि(ः)स्रुततारकाण्यसाध्यान्य-
क्षीणि भवन्ति ॥
तत्र प्रावारक्या उत्पत्तिं निदानं चिकित्सितं च वक्ष्यामः ॥
विषमविरुद्धकषायभोजनान्मतिसूर्याध्वगमनाच्छिरसि च मिथ्यादण्डाङ्कु-
शाभ्यां ताडनान्निःसारतया वा नेत्राणां पवनः स्थानाच्चुतः कफपित्ते ह्युर्ध्वमा-
पादयति नयनयोः । तस्य चक्षुः प्रावृणुते तेन प्रावारकी, ॥
तस्या निदानम्—खरकठिनरक्ता कण्डूपिच्छिलपरिश्रा(स्रा)वि च नयनं
भवति । अथ च नयनं सलिलवत्पर्यश्रु भवति ॥
*धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥
१ ख. ॰पातानुप्र॰ । २ क. ॰सर्वे न॰ । ३ क. ॰क्लिष्टपिटकाख्या व॰ ।
४ क. ॰जातिर्दृष्टं जात्यं साध्यासाध्ये नयनव्याधिनिदानं सा॰ । ख. ॰जातिं दृष्टिं
जात्यं साध्यासाध्ये नयनव्याधिनिदानं सा॰ । ५ ख. ॰यः ॥ अवि॰ । ६ क. तस्य ।

१४० पालकप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
भैषज्यमस्य—पूर्वापरपरिक्षिप्तस्याविलस्य दन्त(न्ता)लानि तस्य *दन्तोदो-
नेऽतिबद्धस्य चतुर्भिर्बडिशैर्नेत्रं निर्वृत्य नेत्रमांसचयं शलाकया विद्ध्वा शस्त्रेण
च्छित्त्वा दोषापचयमपनयेत् । ततश्चैनं सैन्धवचूर्णेन मधुसर्पिर्भ्यां पूरयित्वा
वस्त्रपट्टेन बध्नीयात्त्र्यहम् । त्र्यहात्परं चास्य मुक्तनेत्रस्योदुम्बरामलक्यश्मन्तका-
वटप्ररोहार्जुनधात्रीत्वग्भिः सह कदलीफलशालूकानि संक्षुद्य सलिले रात्रिं वास-
येत् । ततः परिषेकं कुर्यात् । अथवा प्रियङ्गुमञ्जिष्ठादेवदारुत्रिफलाक्षीरेणाऽऽ-
ज्येन संयोज्य वस्त्रपरिश्रु(स्रु)तमाश्र्योतनं कारयेत् । अथवा त्रिफलारोध्रमधुकम-
त्स्यण्डिकैरान्तरिक्षोदकसंयुक्तैरेवाऽऽश्च्योतनम् । अथवा—चतुरङ्गुलमूलैडगजफलैः
सह कल्कपिष्टैराजाक्षीरसंयुक्तैर्घृतमण्डं विपाच्य नस्यं तर्पणं चाक्ष्णोः कुर्यात् ।
(†ततो दृष्टिशुद्धिः, व्याधेरुपशमश्च भवति । अथवा—दन्तीङ्गुदीवेणुनलश-
रीषश्यामाश्वेतासमुद्रफेनवैटूर्यशङ्खकाचसर्जसैः सह पेषयेत् । ततः सर्पिः-
क्षौद्रसंयुक्तैरक्षयेत् । मुहूर्ते चातीते निर्वापणार्थमक्ष्णोः परिषेकं पयसा कुर्यात् ।)
अथवा—प्रियङ्गुतगरहरीतक्यामलकविभीतकहरिद्राशार्ङ्गनीश्वेतानलमूलानि
कल्कपिष्टान्याज्येन पयसाऽञ्जनम् । एतेनाक्षिणी प्रकृतिस्थे भवतः ॥
इति प्रावारकी ॥
विषमविरुद्धशिशिरगुरुकटुकषायरूक्षभोजनात्, व्यायामात्, व्यवायात्,
अत्यध्वगमनात्, गुरुभारहरणतरणविहरणात्, अतिभोजनाच्च कुप्यति पवनः
करिणः । (परिकुपितः सः ) तस्य शिराभिरूध्वं प्रपन्नोऽस्रं विकारमापाद-
यति ॥
ततो वर्णच्छफेनिलमजस्रं श्र(स्र)वति, अक्षि च रूक्षश्यावाभ्रवर्णं भवति ।
तम् "औदकी" इत्याचक्ष्महे ॥
तस्य प्रशमनार्थं बृहतीमूलोशीरकल्कसंयुक्तं पयो निक्षिप्य दधि कृत्वा
तन्मथ्नीयात् । अथोद्धृत्य नवनीतं मञ्जिष्ठारोहिणीपुनर्नवाहरिद्राभिः सह सम्प-
क्त्वापचयेत् । सिद्धं शीतीभूतं तन्नेत्रयोः सततं परिषेचनं नस्यं च सम्यग्दद्यात् ।
त्रिफलामधुरोध्रशणबीजहरिद्राप्रपौण्डरीकैरन्तरिक्षोदकसंयुक्तैः परिषेकं कुर्यात् ।
परिषेकेनानेन नीरोगनयनो दृढदृष्टिश्च भवति वारणः । अथवा हस्तिनं पन्न-
यित्वा त्रिभिर्दिवसैर्नयनं विवृत्य मांसोपचयं बडिशेनोत्क्षिप्य शलाकया विद्ध्वा

• 'दन्तोपान्तेऽतिबद्धस्य' इति भवेत् । † धनुराकारमध्यस्थः पाठो नैव कपुस्तके ।
  १ ख. °द्दानोऽति° । २ क. °मूलैः स° । ३ क. °न्याज्येन । ४ क.
  °मायाति । ५ ख. °ञ्जिष्ठां रो° ।

१८ नेत्ररोगाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । १४१
ततोऽस्य दृष्टिभागं वर्जयित्वा सैन्धवचूर्णैश्च सूक्ष्मपिष्टैः पूरयित्वा मधुसर्पि-
भ्यामवस्थापयेत् ॥
इत्यौदकी ॥
शीतकषायकटुतिक्तरूक्षभोजनात्, रात्रिजागरणादिभिः प्रकुप्यति पवनः ।
स प्रकुपितो नेत्रयोरापन्नः करनयनमुखेभ्यः श्रा(स्रा)वयति प्रसक्तमुष्णमम्भः ॥
तेनाक्षि दर्शनं न कुरुते । कुक्कुडाण्डसंस्थानां च नीलपीतश्यामावर्णानामन्य-
तमेन युक्तां पिटिकां जनयति । राजिभिश्च हरितश्यामाभिरावृतनेत्रो भवति ।
तम् 'अण्डाक्षम्' इति विकारं विद्यात् ॥
चिकित्सितमस्य—तं च पटलमेभिरौषधैरनुलिप्य प्रियङ्गुपद्मकमधुकताली-
सपत्रकालानुसारीरोध्रैः कल्कपिष्टैः क्षीरमासिच्य कलसे व्यवस्थाप्य (*रजन्यां
प्रातः प्रमथ्य नवनीतमुद्धृत्य चन्दनह्रीवेरमधुककालानुसारिकल्कैः सार्धं पचेत् ।
साधुसिद्धमपहृत्य शीतीभूतं नेत्रयोस्तर्पणम्। ततोऽस्य माषपिष्टेन समन्तात्साधु
परिचार्य वाक्सहस्रं सार्धं वाऽक्षि(क्ष्णि) क्षीरपरिषेचनं कुर्यात् । अथास्योदुम्ब-
रशिलाटूनि मधुकरोध्रप्रपौण्डरीकहरिद्राम्रिफलाभिर्जर्जरीकृत्य नवघटे स्थित-
मान्तरिक्षोदकेन रात्रि पर्युषितेन च नेत्रयोः परिषेचनं कुर्यात् । एतैरुपक्रमवि-
शेषैरण्डाक्षः प्रशममुपगच्छति ॥
इत्यण्डाक्षः ॥
अथ गुरुभारगमनवधबन्धप्रतिसूर्यस्थानाध्वगमनादश्मलोष्टशराधानवतां
पथां मर्दनाद्वा मिथ्या शिरसि दण्डाङ्कुशाभ्यामभिघातादतिप्रवातस्थानाद्रक्त-
पवनकफपित्तसंनिपातानां प्रकोपात्पर्यश्रुता भवति ॥
अथ नयनमनिलदोषात्परिशुष्कवर्त्मरक्तरूक्षपर्यन्तं घृष्यमाणमिव शर्क-
राभिर्मन्दोष्मा श्रु विसृजति । भवति च शिशिरजलनिषेवणादतिगुरुवेदनम्,
पित्तोपद्रवात्परिदह्यते नयनमप्रपरिगतवद्भवति । भवति च पीतरक्तारुणानां
वर्णानामन्यतमवर्णम्, विसृजति तोयमुष्णमजस्रम् । सूर्योदये बलवती चास्य
वेदना भवति । रक्तोपद्रवाद्वक्ताभिष्यन्दि च भवति । कफोपदद्रवान्नयनं प्रलम्बत
इव शूनपर्यन्तं शिशिरपिच्छिलपरिश्रा(स्रा)वि गुरुदृष्टि पाण्डुतारकं पटल-

• कपुस्तके धनुराकारमध्यस्थः पाठस्त्रुटितः । प्रत्युत विद्युद्वारिहतप्रकरणस्थः
  'बहिरक्षणोः'—इत्यादि, 'भोजयेच्चैनं मृगवराहं कुक्कुटमहिषमांसरससंयुक्तं शाल्योदनं'
  इत्यन्तः पाठोऽस्ति ।
  १ क. ॰ट्कति॰ ।

१४२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
विकारि भवति । नागस्य सर्वदोषोपद्रवात्सर्वलिङ्गममुपक्रमाच्चास्य दृष्टिरुपह-
न्यते काचपटलाभ्यां तं 'काचारूपम्' इत्याचक्ष्महे ॥
चिकित्सितमस्य—तं निवातमगारं प्रवेश्य शीतकषायशीतपटेन प्रच्छन्नन-
यनमवस्थापयेत् । अथाजस्रं परिषेचनैर्विगतनयनोष्मणश्चास्य कुर्यादेतेन विधि-
नाऽञ्जनम् । लशुनसमुद्रफेनसैन्धवबृहतीपिप्पलीः पृथक्पृथक्पेषयित्वा मधुकफ-
णिञ्जकरस्कान्सनीलामलकगोपित्तैर्मधुसंयुक्तैरर्धमासस्थितमौदुम्बरे पात्रे सूक्ष्म-
पिष्टां गुलिकामक्षमात्रां कृत्वाऽञ्जनमभीक्ष्णशः कुर्यात् । अथवा—श्रो(स्रो)-
तोञ्जनसैन्धवविडङ्गहरिद्रामधुसंयुक्तंश्लेष्मञ्जनमुपदिशेत् । उच्छन्नदृढप्ररूढस्य
काचपटलस्य शस्त्रेण लेखनं कृत्वा शतधौतेन घृतेन पूरयेत् । अथ विशुद्धन-
यनमुपरूढव्रणं चैनमनुषेचयेत् । ततः पञ्चमूल्योर्निष्क्वाथेन मधुरगणविपक्केन
सर्पिर्मण्डेन भोजयेत् । अथैनं मृगतित्तिरिलावकानां मांसरसेनाऽऽव्याधिप्रमोक्षा-
च्छाल्योदनं भोजयेत् । अथ वैद्यो द्विरदं प्रसन्ननयनमुपरूढव्रणं दर्शयेन्नरेन्द्राय ॥
इति काचाक्षः ॥
अथ नायंप्रेक्षी । रात्रिजागरणादत्यध्वगमनादतिभारोद्वहनात्सलिलतरणा-
त्क्षयाच्च रेतसः; दौर्बल्यादतिप्ररोधाच्च कटुकषायविषमविरुद्धभोजनाच्च वातः
प्रकोपमापन्नो नयनवहा शिरा निरुणद्धि ।
ततोऽस्य दृष्टिः प्रच्छाद्यतेऽस्वच्छरूपा च भवति । उच्चैः पादान्विहरति ।
संज्ञया यातारमनुव्रजति । नायं प्रेक्षत इति नायंप्रेक्षी ।
अथास्य भेषज्यम्—तगरमधुकचन्दनैर्घृतमिश्रैर्धूपयेत् । पर्यागतान्यामला-
कानि पिष्ट्वा क्षीरं च कलसे समावाप्य दधि जातरसं प्रमथ्य नवनीतमुद्धृत्य
पचेत् । चन्दनह्रीवेरमधुककालानुसार्यहरिद्रामञ्जिष्ठारोहिणीपुनर्नवाकल्केः
साधुसिद्धमपहृत्यानुषेचनं कुर्यात्, नस्यकर्म च । तस्य च मधुघृतसमभाग-
संयुक्तं त्रिकटुकमधुकपिष्टमञ्जनं भासास्थिकेशकांस्यरजतकुक्कुटाण्डकपालान्ये-
कस्थं कृत्वा पेषयेत् । ततः शुद्धताम्रकपाले निहितं पिहितमन्तर्धूमां मिषीं
कारयेत् । ततस्तया वाजिमूत्रपिष्टया विहितमञ्जनं साधयेन्नायंप्रेक्षी वारण इति ।
तत्र श्लोकः—
एतेन विधिना वैद्यः पटुर्लघुपराक्रमः ।
साधयेद्दृष्टकर्मा च नायंप्रेक्षाख्यमामयम् ॥
इति नायंप्रेक्षी ॥
प्राजनाङ्कुशशलाकाकाष्ठाभिघातादतिकण्डूयनात्प्रतितोदनाच्च प्रतितुन्नः
प्रादुर्भवति ।

१८ नेत्ररोगाध्यायः.] हस्त्यायुर्वेदः । १४३
तस्य लक्षणम्—कलुषपर्यश्रु रक्ततारकं परिग्लानन्तं गुरुप्रेक्ष्यं नयनं भवति ।
भिन्ने प्रथमे पटले नयनपरितोषः, ततः श्वा(स्रा)वः, श्यावता गुरुत्वमुष्णता
च भवति । द्वितीयस्य चानुपटलस्य भेदे पिच्छिलफेनोदकवर्णपरिश्रा(स्रा)वः ।
तृतीये सवेदनं पीतारुणत्वं च । चतुर्थे पटलेऽत्यन्तवेदना रुधिरश्रा(स्रा)वो
नयनविनाशश्च भवति ।
तत्र श्लोकाः—
प्रथमे नेत्रयो राजन्सरागं तीक्ष्णवेदनम् ।
सम्यक्प्रच्छाद्य दृष्टिं वा भूयश्चास्य प्रवर्तयेत् ॥ )
सर्वत्र च परीदाहः श्वयथुः संनिमीलनम् ।
वेदना दृष्टिनाशश्च परिभावश्च लक्ष्यते ॥
द्वितीये पटले भिन्ने कृच्छ्रसाध्यं विनिर्दिशेत् ।
तृतीये पटले भिन्ने याप्यमत्र विनिर्दिशेत् ॥
चतुर्थे पटले भिन्ने असाध्यं संप्रचक्षते ।
सव्रणं शुक्लमूत्पन्नमसाध्यं तु प्रकीर्तितम् ॥
सर्वत्र चिकित्सितम्—अस्य शलाकया विवृत्य नयनं मधुसर्पिभ्यां पूरयेत्,
बहुशः क्षीरवृक्षाणां त्वग्भिर्जर्जरीकृताभिर्निशि पर्युषिताभिर्नवं कलसं प्रपूर्य
तस्मिन्कलसे क्षीरमासिच्य द्वितीयेऽह्नि मथ्नीयात् । निष्पन्नं नवनीतमुद्धृत्य
तच्छतधौतं कृत्वाऽनेन मधुयुक्तेनाभ्यञ्जयेत् । अक्षिपरिषेकश्चास्याजाक्षीरशर्क-
रोदकैः शीतैः प्रपौण्डरीकमधुकपद्मकरोध्रोशीरमञ्जिष्ठाभिश्चान्तरिक्षोदकपर्युषि-
ताभिः परिषेचयेत् । कुशमूलामलकातलमञ्जिष्ठोशीरकल्केर्बहिरालेपयेत् ।
आजेन पयसा भद्रदारुमुस्ताप्रपौण्डरीकमधुकैर्घृतं सिद्धं तर्पणं नस्यं च दद्यात् ।
तरुणोडुम्बरमधुकदेवदारुमञ्जिष्ठाचन्दनकालानुसार्याकल्कैर्मधुसंयुक्तैरञ्जनम् ।
अथ शुक्रता बिन्दुुर्वा स्यात्, पाष्ट्रमधुघृतसैन्धवैर्लेखनं शस्त्रेण वा ॥
तत्र श्लोकः—
प्रतिनुन्नमिमं व्याधिमागन्तुं नेत्रसंभवम् ।
साधयेत्कुशलो यः स पूजामर्हति पार्थिवात् ॥
इति प्रतिनुन्नो नाम नेत्ररोगः ॥
करकर्णवितततरुतटविहतमक्षिनिष्पेषहतमित्याचक्षते ॥
तस्य निदानम्—उष्णाश्रुश्रा(स्रा)वः, श्वयथुर्वेदना दाहो गुरुत्वं रक्तता
संनिमीलनं चाक्ष्णोः ॥
१ क. °क्षीरे श° । २ क. अनेन ।

१४४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
तस्य सिताजकर्णप्रपौण्डरीकमधुककालानुसार्यारोहैः क्षीरेणाऽऽजेन संयो-
ज्यावश्चोतनम् । हतोष्मणश्चास्य मधुसैन्धवसंयुक्तेन नवनीतेनाञ्जनमिति समानं
पूर्वेण । पयसश्च परिषेकः । गोजशकृत्काण्डशः कल्पितं पालाशपत्रपरिवेष्टितं
वह्निसिद्धमञ्जनं कुर्यात् । वटप्ररोहचन्दनदेवदारुहरिद्राप्रपौण्डरीकसारिवारोहि-
णीकालानुसार्योशीरपिष्टैर्मधुसंयुक्तैरञ्जयेत् । रसाञ्जनतरुणौदुम्बरमधुकसितक-
र्णकैः पिष्टैः क्षौद्रघृतसमन्वितैरञ्जयेन्निष्पेषहतम् ॥
तत्र श्लोकः—
निष्पेषहतमित्याहुर्वारणं तु चिकित्सकाः ।
यथोक्तसाधुकारी च सिद्धकर्मा सुपूजितः ॥
इति निष्पेषहतरोगः ॥
अशनेः संनिपातनिरीक्षणाद्द्विपस्य व्यापद्यते दृष्टिः । मांसपेशी च निष्ठ-
ब्धता च भवति तं प्रत्याख्येयं 'विद्युन्निपातहतम्' इत्याचक्ष्महे ॥
तत्र श्लोकः—
विद्युन्निपाततश्चक्षुर्हतं यस्य तु हस्तिनः ।
असाध्यमिति तं विद्याद्दृष्ट्वा च परिवर्जयेत् ॥
इति विद्युन्निपातहतः ॥
अथाङ्गपतिरवेक्ष्य द्विरदानश्रुपरीगतलोचनान्पक्ककटकर्णकपोलौष्ठप्रतिमान्भ-
गवन्तमुवाच पालकाप्यम् — 'भगवन्को नामायं व्याधिः, किमात्मकः, कथं
चोत्पद्यते, किं वाऽस्य लक्षणं चिकित्सितम्' इति ॥
अथ ऋषिरुवाच — 'राजन्विद्युद्दारिहतो नामैष व्याधिर्वातपित्तात्मकः शीता-
भितापप्रभवः परिकर्मापचारात्समुद्भवति । तस्याभितापसंस्थानघर्माध्वगमनभा-
रवहनामितपनमुष्णे चातिकर्मप्रयोगात्, गजसंनिपाताच्च स्नेहावसिक्तस्य घर्मा-
वस्थापनमतिकर्मप्रयोगशारदस्येति ॥
तत्रैवमादिभिस्तप्तो गजः क्षाम्यति, करवदनाभ्यां वमथुमुत्सृजति, परिवी-
जते दंशमशकावृत इव व्यक्तश्रवणकरलाङ्गूलैः ॥
तथाविधमवेक्ष्य द्विरदं वैद्यस्थानस्थं पक्ष्यापक्ष(?)मुभयतो लब्ध्वाऽलानम-
नुवर्तयेत् । अथैनं विगतवमथुकममवेक्ष्योत्थाप्य शिशिरपङ्कजवालुकापांशुभिरव-
कीर्य प्रकामं जलकुवलकर्दमहरणेपूत्सृजेत्, हरितं च तृणमुपाहरेत् । अथैनं
विगतश्रममवेक्ष्य सलिलमवगाहयेत् । तत्र चैनमनुवृत्तं तृणकूर्चान्दुक्ककाष्ठकव-
१ क. क्षीरेणाऽऽज्येन । २ क. ॰क्तमधु॰ । ३ क. ॰र्धिवर्तते पि॰ । ४ ख.
पक्ष्मयक्ष्म मु॰ । ५ क. ॰त्थाय शि॰ । ६ क. ॰णवर्मोन्दुक॰ ।

लकुवलानामन्यतमेनोद्धृष्य सुप्रक्षालितशिरसं व्यपगतोष्माणमानयेत्स्थानम्,
मतिच्छादयेच्च कवलैरिति । अत्र श्लोकः—
अवेक्षितव्या द्विरदाः सततं परिकर्मिभिः ॥
बन्धुस्नेहेन संयुक्तैर्हृदयैः क्लमवर्जितैः ॥
तत्र केचिदभितप्तमज्ञानत्वराभ्यां द्विरदमवगाहयन्ति सलिलम् । ततोऽस्य
स्वेदनिरोधात्सलिलपानादूष्मणश्चाप्रमोक्षाद्धर्मपरिगतदेहत्वाद निलः प्रकुप्यति ।
अथ पवनकोपाच्छेषदोषप्रकोपः । तत्राज्ञेयत्वात्पित्तरक्तमादायानिल ऊर्ध्वमा-
गत्य शिरः संतापयति । तत्संतापादश्रुगमनमवगूहनं च नेत्रयोर्भवति । कटव-
दनकर्णकरगुहाभागपाकः, तस्य सुकुमारप्रदेशपाकश्च स्यात् । प्रस्तब्धकरक-
र्णप्रतिमानः पर्यश्रुरत्यर्थं भवति । तस्य यदा नेत्रयोः पटलमुत्थितं बहलमन-
ल्पपरिदोषमश्रु विगतोष्म च भवति, (*तदसाध्यं विद्यात् । विपर्यये साध्यम् ।
अथ प्रदेशानामस्यैकरात्रं द्विरात्रं त्रिरात्रं वा शूनभावः स्तम्भश्च भवति) तृती-
यचतुर्थयोरह्नोः स्फोटोद्गमस्त्वग्भेदश्च भवति ॥
अत ऊर्ध्वं तत्र च साध्यमुपाचरेत्, सात्म्यसत्त्वदेशकालवयःप्रकृतिविधिज्ञो
वैद्य एभिरुपक्रमैः—तं निवातमगारं प्रवेश्य दधिमस्तुसौवीरकमृदितेन सर्पि-
षाऽभ्यज्य ततः पर्युषितजलपूर्णांश्चन्दनोशीरसारिवाकिंजल्कसंयुक्ताञ्शिरसि
घटान्श्रोतयेत् । पद्मकरोध्रमधुकमृद्वीकोशीरशर्करामञ्जिष्ठाचन्दनसारिवाप्रपौ-
ण्डरीकह्लीवेरतगरपत्रामलकविभीतहरीतकीसितकार्णिकानां शीतकषायपरि-
षिक्त नयनं प्राक्सूर्योदयाज्जलमवगाहयेत् । तत्र चैनमनुवृत्तं यथाकालं सुखम-
वस्थाप्य पुनरुत्तार्य बहिरक्ष्णोस्तिलकरवीरामलकचन्दनकशेरुकबिसमृणालो-
त्पलसारिवामधुकनलवञ्जुलकुमुदकह्लारतामरसमञ्जिष्ठाप्रपौण्डरीकह्लीवेरतगर-
पत्रैलालोध्रोशीरमांसीक्षीरीणां त्वग्भिः क्षीरपिष्टाभिरालिप्तनयनं पूर्वोक्तेन सर्पि-
षाऽभ्यज्य प्रच्छन्ननयनमवस्थापयेत् । १प्रदापयेच्चास्मै भव्यपारावतमृद्वीकापन-
सदाडिमामलकसकुचपरूषकपीलुपियालबदरराजादनसंयुक्तं शक्तुमन्थं सशर्करं
यानि चान्यानि शीतानि तेषां त्वग्रसैः कसेरुकोत्पलबिसमृणालेक्षुवालिकाः
सर्वं च यवसमौदकं मत्स्यण्डिकागर्भमाहारयेत् । तैश्च प्रदेहः । अथवा—वेत-
सार्जुनकदम्बोशीरराजकर्णक्षीरवृक्षतिलकरवीरोत्पलपद्मकल्कैः सघृतः प्रदेहः ।
अथ विगतोष्मणः सर्पिषा मधुना चाञ्जनं कार्यम् । अजाक्षीरेण शणबीर्जमधु-
सर्पिर्युक्तेन पूर्वोक्तैश्चौषधैः सृ(शृ)तशीतैः परिषेकः सदा भवेत् । तत्र दृष्टि विगतो-

• धनुराकारमध्यस्थः पाठः कपुस्तके न ॥
  १ क. °सं विग° । २ क. °मश्रु सौ° । ३ क. °षेकयेत् ।

१४६ पालकव्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने—
ष्माणं व्रणीभूतं द्विव्रणीयवदुपाचरेत् । नेत्रयोश्चास्य पटलचिकित्सा कार्या ।
अथ विशुद्धनयनमुपरूढव्रणं चैनमुपसेचयेत् । नस्यं देयं चास्य पञ्चमूलद्वपनि-
ष्क्वाथेन मधुरगणविपक्वेन सर्पिर्मण्डेन । भोजयेच्चैनं मृगवराहकुकुटमहिषमांसर-
ससंयुक्तं शाल्योदनमाव्याधिप्रमोक्षात् । अथ वैद्यो द्विरदं प्रसन्नत्वग्रोमनयनं
समुपरूढव्रणं दर्शयेन्नरेन्द्राय, इति ॥
तत्र श्लोकः—
विद्युद्वारिहतं नाम पित्तानिलसमुद्भवम् ।
साधयेन्नेत्ररोगं यः पूज्यः स्यात्स भिषग्वरः ॥
इति विद्युद्वारिहतः ॥
पथि तप्तपांशुवालुकोपलवति बलवदूष्मपरिगतसर्वशरीरस्य वार्यलभमा-
नस्य स्वेदोऽन्तर्गतो नेत्रावरोधी भवति। तमावृतदृष्टिमसाध्यम् 'ऊष्मापरिग-
तम्' इत्याचक्ष्महे ॥
तत्र श्लोकः—
ऊष्मापरिगताविष्टमक्षि नागस्य दूषितम् ।
तद्दृष्ट्वा वर्जयेद्वैद्योऽसाध्यमित्येव शास्त्रवित् ॥
इत्यूष्मापरिगतः ॥
तीक्ष्णोष्णान्ललवणक्षारकषायकटुकविषमविरुद्धभोजनाच्च वातपित्ते प्रकु-
पिते हस्तिनस्तस्य शिराभिरूर्ध्वमागत्याक्षि क्लेदयतः, तत् 'वर्त्मक्लिष्टम् ॥
तस्य विज्ञानं श्रवणपाको दृषिकोट्क्रमश्च भवति वर्त्मनः ॥
तस्य साधनमुपदेक्ष्यामः—काश्मर्योशीररोधकशर्कराद्राक्षादारुहरिद्राभि-
रञ्जनम् । पयसा वाऽऽश्चोतनम् । त्रिफलां च मधुसंयुक्तामञ्जनं कुर्यात् । भेष-
ज्यविधिरस्य व्याख्यातः ॥
तत्र श्लोकः—
अनया क्रियया युक्तं वर्त्मक्लिष्टं यथाविधि ।
साधयंन्सिद्धिमाप्नोति कर्मसूत्रविशारदः ॥
इति वर्त्मक्लिष्टम् ॥
मधुराम्ललवणभोजनाच्छ्रो(त्स्रो)तसा कफपित्तसंभवेन पवनोत्पीडितेनानि-
मिषतोऽधिकं छाद्यते दृष्टिः ॥
पकं चाश्रु(स्रु)प्रश्र(स्र)वति तं 'श्रो(स्रो)तोन्धम्' इत्याचक्ष्महे ॥
चिकित्साऽप्यस्य—न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थपुक्षमेषशृङ्गीकुमुदनलिनोत्पलाशकु-
१ क. ॰सङ्गत्व॰ । २ क. ॰साड्वश्रो॰ ।

१८ नेत्ररोगाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । १४७
सुमसारिवामधुकचन्दनैः क्षीरसिद्धं घृतं नेत्रयोस्तर्पणं नस्यं च सम्यग्दद्यात् ।
अयस्ताम्ररजतकनकमधुकस्फटिकतरुणोदुम्बरकतकामलकमधुसर्पिर्भिरञ्जयेत् ।
पयसा च परिषेकः । इति ॥
तत्र श्लोकः—
योगमानेन यः कुर्यात्परिषेकाञ्जनादिकम् ।
नस्याञ्जनक्रियां वैद्यः स श्रो(स्रो)तोऽन्धं निवर्तयेत् ॥
इति श्रो(स्रो)तोन्धः ॥
स्निग्धमधुरगुरुशिशिरगुडदधितिलपललमत्स्यमांसभोजनादव्यायामाच्च कफः
प्रवृद्धिमाप्नोति ॥
स नेत्रयोरापन्नः पिटिकाभिरावृणोति वर्त्मनी जलबुद्बुदाकाराभिः, तं
'बुद्बुदी' इत्याचक्ष्महे विकारम् ॥
तस्य भेषज्यम्—प्रावारक्युक्तेन विधानेन यन्त्रयित्वा तथैव विडिशेन^१ नेत्रं
विवर्त्य मार्कवरसेन बुद्बुदमाश्वोत्याभीक्ष्णशः शस्त्रेण च्छेदयेत् । ततः प्रपौण्डरीक-
मधुकचन्दनोशीरशीतशिवागुरुकालानुसार्या^२सुनिषण्णकैर्वा^३ पक्वं घृतं नस्यं दद्या-
त् । तर्पणं च नेत्रयोः समुद्रफेनशङ्खनाभिशर्कराभिर्मनःशिलायुक्ताभिरञ्जयेत् ।
तत्र श्लोकः—
इत्येष बुद्बुदी नाम य एनं साधयेद्भिषक् ।
शास्त्रोद्दिष्टेन विधिना स भवेत्साधुपूजितः ॥
इति बुद्बुदी ॥
अथ यदाऽत्यर्थं रूक्षाहारो जाङ्गलयवसोपसेवी, उष्णेऽध्वानमभिप्रपद्यते ।
तदाऽस्य वायुरूध्वंगतः श्लेष्मपित्तशोणितान्यादायाक्ष्णोर्वेदनामत्यर्थं करोति ॥
न च यवसमभिलषति, तम् 'अक्षिपाकम्' इत्याहुः । तद्यदि शोणितं पूयं
वा श्र(स्र)वति, तस्य तदा सिद्धिर्न विद्यते । विपर्यये तु शुद्धजलश्रावी(स्रावि)
साध्यम् ॥
अथास्य निवातस्थस्य क्रियारम्भः कर्तव्यः । ततोऽस्य मञ्जिष्ठां विश्वभे-
षजं रोहिणीं च पिष्ट्वा तैलं विपाच्यते । तेन तैलेन नस्यकर्म कुर्यात् । तस्य
पिप्पलीसैन्धवश्यामाककुलत्थहरेणुकेलारोध्रागरुचन्दनानि समभागानि प्रप्रसा
संयोज्य सर्पिः पाचयेत् । तेनास्य तर्पणं नस्यकर्म च कुर्यात् । तस्य पिप्प-
लीसैन्धवश्यामाककुलत्थादीनि समभागानि पिष्ट्वा मधुसर्पिषा युक्तमेतद्दद्याद-
ञ्जनम् ॥
१ क. विडिशैर्नेत्रं । २ क. ॰नुकार्या॰ । ३ क. ॰कैश्चाप॰ ।

१४८ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ १ महारोगस्थाने-
तत्र श्लोकौ—
असाध्यः शोणितश्रा(स्रा)वः पूयं वा श्र(स्र)वते यदि ।
न तत्र कुर्याद्भैषज्यं तत्र सिद्धिर्न विद्यते ॥
विपरीते तु कर्तव्या क्रिया गजहितैषिणा ।
यथोक्तौषधकल्पेन सोपचारः प्रयत्नतः ॥
इत्यक्षिपाकः ॥
स्निग्धमधुरघनगुरुशिशिरलवणाम्लातिभोजनाद्व्यायामादानूपतृणकवलकु-
वलभक्षणाच्च प्रवृद्धः श्लेष्मा *मारुतोद्भूतश्चक्षुरापन्नः श्वेतपटलत्वाय कल्पते । तं
'पटलाक्षम्' इति विद्यात् ॥
तस्योपक्रमम्—त्रिफलात्रिकटुकलोध्रैलवालुकैः ससैन्धवैर्मधुमिश्रैरञ्जयेत् ।
इङ्गुदामन्तककतकफलमनःशिलासमुद्रफेनशङ्खनाभिसमुद्रमण्डूकीविद्रुमताम्रक-
नकरजतमणिभिरञ्जनम् । उत्सन्नदृढप्ररूढपटलस्य चास्य सैन्धवलवणचूर्णै-
र्लेखनम् । तेनासिद्धौ¹ वर्त्मोद्धृत्य बिडिशैर्यथावच्छस्त्रेण पटलमथैनं छेदयेत् ।
तत्र श्लोकौ—
विवर्त्य नेत्रे नागस्य पूर्वं सम्यग्वितानयेत् ।
एनं सामुद्रयन्त्रैस्तं बिडिशैश्च ततो लिखेत् ॥
पूरयेन्मधुसर्पिर्भ्यामथैनं वस्त्रसंवृतम् ।
सप्तरात्रस्थितं² चाक्षि पूरयेदञ्जयेत्ततः ॥
इति पटलाक्षः ॥
अथाभिघातादूर्ध्वं तिर्यग्वा राजिर्दण्डाकृतिर्नयनमावृत्य तिष्ठति । तमन्ये
'दण्डाक्षम्' आहुः । 'नैळिका(क्ष)म्'³ इत्यपरे ॥
तस्यपूर्ववद्द्विवर्त्य⁴ नयने बिडिशेनोत्क्षिप्य शलाकया विद्ध्वाऽस्त्रेणापहरेत् ।
पञ्चमूलोर्निष्क्वाथेन मधुरगणविपकेन पयसा च घृतं पक्त्वा नस्यकर्म तर्पणं
चास्य कुर्यात् । समुद्रफेनशङ्खसैन्धवसर्जनिर्यासैर्मधुसर्पिर्युक्तैरञ्जनं कुर्यात् ॥
तत्र श्लोकः—
अञ्जनानि यथोक्तानि तर्पणोलेपनानि च ।
अवस्थामथ विज्ञाय तत्र कर्म समाचरेत् ॥
इति दण्डाक्षः ॥

• 'मारुतोद्धूतः' इति भवेत् ।
  १ क. तेन सिद्धौ । २ ख. ॰रात्रिस्यि° । ३ ख. नीलकाचम् । ४ क.
  ॰द्विवृत्य न° । ५ क. ॰गालोकना° ।

१८ नेत्ररोगाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । १४९
अथ यदाऽत्यर्थगुरुभोजनात्प्रवृद्धश्लेष्मा मारुतोद्भूत ऊर्ध्वं तमादाय नेत्रा-
नुसारगतिभिः शिराभिरनुनीतः श्वेतसूत्राकृतिना सूक्ष्मेण कृमिणा नयनमावृतं
करोति । तदा 'मुञ्जः' इत्युच्यते कफकृतो व्याधिः ॥
तस्य लक्षणम्—वेदना श्वयथू रक्ताताम्राश्रा(स्रा)वो नेत्रस्याप्रतिक्रियया
श्वेतभावः । प्रथमे पटले विचरँल्लक्ष्यते•सूत्रमन्तर्मणिगतमिव व्यक्ताव्यक्तोऽनव-
स्थितः । द्वितीये पटले नातिविचारी स्थूलतरः । तृतीये पटले २रक्तासितहा-
रिद्राणां वर्णानामन्यतमं भजतेऽसाध्यः । चतुर्थे पटले गते मुञ्जे दह्यते नयन-
मणिपरिगतवत्ताम्राजिभिरावृतं भवति । प्रायशः सर्वेषामेव चतुष्पदानां दृष्टि-
हरः । न शस्त्रादृतेऽस्य सिद्धिरस्ति ॥
तस्य गात्रापरपरिक्षिप्तस्यालानितस्य †दन्तोदान्त्यं निगृहीतस्यापयमितस्य
नयनं विडिशौर्वैवर्त्य व्रीहिमुखेन शस्त्रेण सूत्रवेष्टितेन तिलमात्रावशिष्टेनार्धयव-
विस्तारेण दृष्टिभागं वर्जयित्वाऽपाङ्गभागस्थं सूत्रवच्चलितं कृमिं संचरन्तमभितः
प्रथमत एव विध्येत् । ३पक्ष्माणि वा विशति । शस्त्रं वाऽप्यनुवेल्लति, मुखं वा
भजति किंचिदुपहतम् । बडिशेनोद्धरेन्मुञ्जम् । सम्यग्विद्धमेव विद्यात् । (※त-
तस्तमुष्णोदकपूर्णे सुवर्णपात्रे प्रक्षिप्य संचरन्तं राज्ञो दर्शयेत् । सप्तरात्रादूर्ध्वं
दृष्टिद्रवं पिबति च, तमसाध्यं विद्यात् । ) क्षते शस्त्रविधौ बहुशः परिषेचये-
न्नयनमासवेन मधुना । यन्त्रयुक्तमाच्छाद्य मुखं वाससा निवातस्थं स्नेहपानैर्धूप-
नैश्चोपक्रमेत् । सर्जार्जुनकदम्बपुष्पहिङ्गुसर्वगन्धसर्ज रसैर्घृतसंयुक्तैर्धूपयेत् । यथा-
क्रमं मधुपर्णीतैलपर्णीपृथकपर्णीभिस्तैलं पक्त्वा प्रातः स्नेहं भोजयेत् । एनं च
४पाययेत् । शिरश्चास्य ५शृतेनैव स्नेहेनावसिञ्चेत् । गिरिकर्णिकामूल६पिप्पलीसै-
न्धवैः पिष्टैर्मधुसंयुक्तैरञ्जयेत् ॥
तत्र श्लोकः—
विधिना नेत्रमुञ्जे तु क्रियाभिः समुपाचरेत् ।
क्षिप्रं प्रमुच्यते रोगात्प्रकृतिस्थश्च जायते ॥
इति मुञ्जः ॥
अथ यदा गजनयनमुपहतमतीव कफपवनपित्तानामन्यतमेन दोषेण सर्वैर्वा
विविधवर्णैः शबलैर्वा सितासितनीलपीतरक्तारुणैर्वा कृमिभिश्च्छ्रितम्, तदा 'मुञ्ज-
जाल' इत्युच्यते ॥
† 'दन्तोपान्तं' इति भवेत् । * धनुराकारमध्यस्थः पाठः कपुस्तके न ।
१ क. °द्धूतमा° । २ क. रक्तसि° ।

१६० पालकाप्यमुनिविरचितो- [ १ महारोगस्थाने-
तत्र वातातपरुषाः श्यावाः, पित्ताद्धरितनीलपीताः, कफाच्छ्वेताः, शोणिता-
द्रक्तारुणाः, संनिपाताद्बहुविधवर्णाः शबला वा राजिमन्तो भवन्ति ॥
तत्र नीलासितपीतारुणहरितरक्तानां चिकित्सा नास्ति । सप्तरा¹त्रस्थितैः
कृमिभिः श्वेतोपलवदक्षि भवति, तदप्यसाध्यम्। परिशिष्टानामस्ति चिकित्सा ॥
मुञ्जजालेऽपि मुञ्जविधिः कार्यः। क्षीरदधिपललसिन्दुवारमूलकबीजामलक-
कालिकानिर्गुण्डीरोहितकमत्स्यैः कथितैः सुखोष्णैर्घृतमण्डाभ्यक्तं शिरः प्रलि-
म्पेत् । मधुसंसृष्टं तन्दुलोदकं पाययेत् । हरेणुकेलामेषशृङ्गीरोधागुरुदेवदारुश्वे-
तापिप्पलीभिरामलकरससंयुक्ताभिर्घृतमण्डं विपाच्य नस्यं तर्पणं च नेत्रयोः
कुर्यात् । (※मेषशृङ्गीश्वेतपाकीतगरहरेणुकाशीगुनीलिकागिरिकर्णिकाञ्जलिका-
रिकाश्वेताश्यामामूलानि सलिलेन पिष्ट्वाऽञ्जनं कुर्यात् ।) हरिद्राद्वयनिम्बपत्र-
मञ्जिष्ठाहरितालमनःशिलामाषपर्णीभिस्तैलं पक्त्वा नस्यं दद्यात् । मधुकमधू-
च्छिष्टरोधमञ्जिष्ठामनःशिलाजतुक्कुटमेदोभिः पानार्थं धूपः कार्यः। लशुनाञ्ज-
नपिप्पलीफणिज्जकरस्कांस्यनील्यामलकरसगोपित्तैर्यथासंख्यं पृथक्पृथक्पिष्ट्वा
कृमिनाशनमञ्जनमिति ॥
तत्र श्लोकः-
इमं विधिं विधिज्ञस्तु यः.कुर्यात्सुसमाहितः ॥
यथासाधु समुद्दिष्टं मुञ्जजालात्स मोचयेत् ॥
इति मुञ्जजालः ॥
उष्णाम्ललवणकटुकगुरुरूक्षान्नभोजनादतिव्यायामाच्च भवति रुधिरं कुपि-
तम्, तदाऽनिला²वधूतमूर्ध्ववहाः सिराः प्रपन्नं निरुणद्धि चक्षुः । तेनास्य नयने
राज्यः सपरिश्रा(स्रा)वा भवन्ति । शूनवर्त्मनी चाक्षिणी भवतः । तं 'लोहिता-
क्षम्' इत्याचक्षते गजस्य नयनविकारम् ॥
तस्य साधनम्-लोध्रमधुकप्रपौण्डरीककल्केः समस्तैरेवाऽऽश्च्योतनम् ।
अञ्जनं मधुघृताभ्यां कारयेत् । घृतमण्डेन नस्यं कुर्यात् । स्थानं सुशीतलम् ।
वारिपूर्णाश्च घटाः शिरसि वंशे च परिश्रा(स्रा)व्याः । इति ॥
तत्र श्लोकः-
घृतपानैस्तथाऽभ्यङ्गैः स्निग्धैश्च रसभोजनैः ।
यवसैर्मधुरैश्चैव लोहिताक्षं प्रसाधयेत् ॥
इति लोहिताक्षः ॥

• 'धनुराकारमध्यस्थः पाठो नैव कपुस्तके ॥
  १ ख. ०रात्रिस्थि० । २ ख. ०निलविधू० ।

१८ नेत्ररोगाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । १६१
वातपित्तप्रकोपादजीर्णाम्लविदग्धरूक्षाहारस्नेहोर्ध्वमेवानुश्रित्य पिटका भव-
न्त्युष्णा नेत्रानुगताः, तस्मिन्नुन्मीलयितुमशक्तः । अर्धाक्षणोर्वा पश्येत् । तं
'पिटकाक्षम्' इत्याहुः ॥
तस्य चिकित्सितम्—मधुसैन्धवाभ्यां लेखनम्। श्रीपर्णीवरुणानि चोलूखले
क्षोदयित्वा तस्मिन्विश्रा(स्रा)व्य तोषमजाक्षीरयुक्तः परिषेकः । मधुसैन्ध-
वजप्याहुरोभैरञ्जनम् । तस्येदं भैषज्यम्, मधुसर्पिर्भ्यामञ्जनम्, घृतमण्डेना-
भ्यङ्गः शिरोनयनस्य । पानभोजनानि नस्य कर्म च कुर्यात् । निवाते स्थाने
शय्यां वाऽस्य करीषेण सुखामसंवाधाम्—इति ॥
इति पिटकाक्षः ॥
तत्र श्लोकाः—
बलं हि मूलं राज्यस्य चतुरङ्गमिहोच्यते ।
तत्रापि च गजाः श्रेष्ठाः विज्ञातव्या नराधिप ॥
तेषामिन्द्रियरक्षार्थं यत्नं कुर्याद्विचक्षणः ।
इन्द्रियाणां हि सर्वेषां चक्षुरेवोत्तमं स्मृतम् ॥
अन्धत्वात्सर्वनाशः स्याद्वारणान विशेषतः ।
तस्मात्सर्वार्मना कार्यमुत्तमेन्द्रियरक्षणम् ॥
इत्यक्षिरोगा विधिवत्सनिदानचिकित्सिताः ।
पृच्छते रोमपादाय विंशतिः परिकीर्तिताः ॥
महारोगमिति मया यत्ते स्थानं प्रकीर्तितम् ।
तत्समाप्तमिहाध्याये प्रथमं शास्त्रनिश्चयात् ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने महारोगस्थानेऽक्षिरोगाध्याय
*एकोनविंशः (पोऽष्टादशः) ॥ १८ ॥
समाप्तं चैतन्महारोगस्थानं प्रथमम् ॥

• 'एकोनविंशः' इति त्वसंगतमेव प्रतिभाति, पूर्वं संग्रहाध्याये प्रथमस्थानेऽ-
  ष्टादशानामेवाध्यायानां परिगणितत्वात् । प्रसङ्गतो ज्वरहेतुविनिश्चय—स्वेद—शान्ति-
  रक्षाध्यायानामधिकानां सत्त्वेऽपि 'ज्वरहेतुविनिश्चयाध्याये संख्याङ्कोल्लेखः, स्वेदशान्ति-
  रक्षाध्याययोर्ने' इत्यत्र विनिगमकाभावात् ।

१ क. ०नुसृत्य । २ क. तन्निमील० । ३ क. शय्यायां । ४ क. ख.
श्लोकः— । ५ क. बलिं । ६ क. मूत्रं ।

१६२ पालकाप्यमुनिविरचितो— [ २ क्षुद्ररोगस्थाने—
अथातः क्षुद्ररोगस्थानं द्वितीयमारभ्यते ।
अथ वमथुरोगाध्यायं व्याख्यास्यामः ॥
अङ्गो हि राजा चम्पायां पालकाप्यं स्म पृच्छति ॥
वारणानां वमथवः संभवन्ति कथं मुने ॥ १ ॥
साध्यासाध्यं चिकित्सां च लक्षणं तद्ब्रवीहि मे ॥
एवं पृष्टोऽङ्गराजेन पालकाप्यस्ततोऽब्रवीत् ॥ २ ॥
वमथुर्द्विविधो ज्ञेयो दोषैरागन्तुरेव च ॥
भवेदामाशयस्थानात्सर्वा छर्दिर्नराधिप ॥ ३ ॥
हृदये पार्श्वयोः कुक्षौ पीडा वातेन जायते ॥
फेनिलं छर्दयत्यार्त्तो नीलं श्योवं च भूरि च ॥ ४ ॥
आदौ विरेचनं कार्यमस्य लङ्घनमेव च ॥
अधोभागीकृते दोषे छर्दिराशु निवर्तते ॥ ५ ॥
मधुना ह्यभयाचूर्णं भोजयेच्छर्दिनाशनम् ॥
सुस्निग्धैर्जाङ्गलरसैः कौलत्थैश्चैव भोजयेत् ॥ ६ ॥
अनेन विधिना राजंश्छर्दिर्नश्यति वातिकी ॥
(*अम्लमुष्णं च नीलं च हरितं पीतकं तथा ॥ ७ ॥)
पित्तात्प्रच्छर्दयत्यार्त्तो मुहुर्भवति दुर्मनाः ॥
दाहोऽस्य हृदये कण्ठे शरीरे चोपजायते ॥ ८ ॥
चेन्दनामलकानां च रसं क्षौद्रेण पाययेत् ॥
पिप्पलीचूर्णमुद्गं च मधुना सह भोजयेत् ॥ ९ ॥
जम्बूप्रवालमरिचं यष्ट्याह्वं नीलमुत्पलम् ॥
क्षोदयित्वा कषायं च शीतलं पाययेद्गजम् ॥ १० ॥
शर्कराधातकीचूर्णं तथा यष्ट्याह्वमुद्गयोः ॥
समालोड्याथ मातङ्गं पाययेत्तन्दुलाम्बुना ॥ ११ ॥
सहृल्लासं घनं श्वेतं कफाद्वमति पिच्छिलम् ॥
हृष्टरोमा सलवणं क्षौद्रेण सह भोजयेत् ॥ १२ ॥
(† सव्योषं त्रिफलाचूर्णं क्षौद्रेण सह भोजयेत् ।)

• धनुराकारमध्यस्थः पाठो नास्ति कपुस्तके । † धनुराकारमध्यस्थः पाठो नैव खपुस्तके ॥
  १ क. श्यामं । २ क. नन्दना° । ३ क. °णं शीतविद्वेष्टिभोजनम् । स° ।

१ वमथुरोगाध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । १६३
दधित्थं पिप्पलीं चैव मरिचं च प्रदापयेत् ॥
जम्बूप्रवालमरिचं यष्ट्याह्नं नीलमुत्पलम् ॥ १३ ॥
पिण्डोऽयं मधुना सार्धं क्षौद्रेणैव दुरालभाम् ॥
शिरीषपल्लवान्क्षुण्णान्युक्तांस्त्रिकटुकेन च ॥ १४ ॥
मधुना भोजयेन्नागं क्षिप्रं वमथुनाशनम् ॥
मदिरां मधुसंसृष्टां पाययेच्च चिरस्थिताम् ॥ १५ ॥
कषायं कटुकं तिक्तं कारयेत्पानभोजनम् ॥
संनिपातोद्भवः सर्वैस्तुल्यलक्षणसाधनः ॥ १६ ॥
कीर्तितो दोषजो ह्येष आगन्तुरथ वक्ष्यते ॥
वृश्चिकं कृकलासं वा सर्पं शतपदीमपि ॥ १७ ॥
मण्डूकं प्रेवलाकं वा कीटानथ विषान्वितान् ॥
अज्ञानात्कवलैः सार्धं यदि भक्षयति द्विपः ॥ १८ ॥
जायते वमथुस्तस्य तेन जीवति वा न वा ॥
जहाति सद्यः प्राणांस्तु भक्षयित्वोरगं द्विपः ॥ १९ ॥
वारि लोहितसंसृष्टं विशुद्धं वाऽपि लोहितम् ॥
यदि प्रच्छर्दयेन्नागो न स जीवति तादृशः ॥ २० ॥
नीलं प्रच्छर्दयेद्वारि यदि तच्च सपिच्छिलम् ॥
विषजग्धं वदन्त्येनं तस्य नास्ति चिकित्सितम् ॥ २१ ॥
पूतिकां च विवर्णां वा कृष्णां वा पूतिगन्धिकाम् ॥
अजस्रं स्रवते धारां तमसाध्यं विनिर्दिशेत् ॥ २२ ॥
उष्णां प्रस्रवते लालां यवसं यदि खादति ॥
अविवर्णामपूतिं च स तु शक्यश्चिकित्सितुम् ॥ २३ ॥
पलानि लवणात्पञ्च विंशतिं च रसाञ्जनात् ॥
लामज्जाच्च बृहत्योश्च नागरात्सिन्दुवारितात् ॥ २४ ॥
तण्डुलीयकमूलोच्च नागराद्रजनीद्वयात् ॥
तेजोवत्याश्च कुष्ठाच्च रोध्राच्चैवेलुवालुकात् ॥ २५ ॥
पिप्पल्येलाहरेणुभ्यः प्रियङ्गुभ्यः कुटन्नटात् ॥
अर्धाढकीपानभागांस्तु गृहधूमांच संहरेत् ॥ २६ ॥
सक्षौद्रं चूर्णमेतेषां नवे कुम्भे विनिक्षिपेत् ॥
सजिह्वातालु सगदं मुखमेतैः प्रलेपयेत् ॥ २७ ॥
१ क. प्रचलाकं ।
२०

१६४ पालकाप्यमुनिविरचितो— [१ क्षुद्ररोगस्थाने-
एतेनैव च चूर्णेन पिण्डमस्मै प्रदापयेत् ॥
वमथौ विषसंसृष्टे श्रेष्ठमेतद्धि भेषजम् ॥ २८ ॥
निर्विषं वमथुं चैनं योगैरेभिरुपाचरेत् ॥
शालिलोभ्ररुजानां सूक्ष्मचूर्णानि कारयेत् ॥ २९ ॥
सक्षौद्रं भोजयेत्पिण्डं युक्तं त्रिकटुकेन च ॥
नागस्य वमथुः क्षिप्रं पिण्डेनानेन शाम्यति ॥ ३० ॥
पटोलीं काचमाचीं च मुद्गैः सह विपाचयेत् ॥
सतैललवणं यूषं पाययेद्भोजयेद्धि तम् ॥ ३१ ॥
सारिवां शृङ्गवेरं च द्वे सहे रोध्रमेव तु ॥
प्रियङ्गुं चैव सक्षौद्रान्कवलान्भोजयेद्भिषक् ॥ ३२ ॥
तरुणान्याम्रपत्राणि दधित्थं दाडिमानि च ॥
नीपानि मातुलुङ्गं च ल

२ अतीसारोध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । १६५
भोजितो वमथोर्नागः सह्लासात्प्रमुच्यते ॥
अरोगः सुमनाश्चैव बलं चास्योपजायते ॥
इत्यब्रवीत्पालकाप्यो राज्ञाऽङ्गेन प्रचोदितः ॥ ४३ ॥ १०८५ ॥
इति श्रीपालकाप्ये हस्त्यायुर्वेदमहाप्रवचने द्वितीये क्षुद्ररोगस्थाने प्रथमो
वमथुरोगाध्यायः ॥ १ ॥
अथ द्वितीयोऽध्यायः ।
अथातोऽतीसारचिकित्सितं व्याख्यास्यामः—
इति ह स्माऽऽह भगवान्पालकाप्यः । इह खलु द्विविधोऽतीसारः—पक्वाश-
यसमुत्थः, आमाशयसमुत्थश्च । वातपित्तकफानां प्रकुपितानां समस्तानां
व्यस्तानां वा धान्यपवसजलानां दुष्टानामुपयोगात्, भयात्, अध्वगमनात्,
अतिस्नेहोपयोगात्, मृत्तिकाभक्षणाच्च ॥
तत्र दोषसमुद्भवो मृत्तिकोद्भवश्च दारुणतरौ, शेषाः परे लघवः । अथाऽऽमं खरं
दुर्गन्धं पिच्छिलं श्लेष्मलं फेनिलं वार्यच्छमतिसार्यते । अतोऽन्यथा निरामं
लाघवं पवसाकाङ्क्षा वातमूत्रपुरीषाणामुत्सर्गः सुप्रवाहत्वम् । रक्ताद्रक्तमति-
सार्यते । दोषान्वयाद्दोषलक्षणान्वितम् । सस्नेहं स्नेहसमुत्थम् । मृद्भक्षणात्सम्प्र-
वृद्धं परमदुर्गन्धि कृष्णाभमतिसार्यते । वारिजो वारिव्यापदा समानशंसनं(नः)
भवेत् । तथैव धान्यतृणाभ्यां धान्यतृणव्यापत्समानः । अध्वगमनादुपरिशूनो-
ष्णगात्रवदनप्रायो द्रवोष्णभूयिष्ठमतिसार्यते । भयात्पर्यश्रुफुल्ल नयनः प्रायश-
स्त्वामान्वयमतिसार्यते । सर्वेषां परिशा(स्रा)वी, गोशकृत्, नाडीजातश्चेति
तिस्रोऽवस्थाः । स तु द्विविधः—शुद्धश्चाशुद्धश्च, सदोषश्चादोषश्च, सकृमिरकृ-
मिश्र, दुर्गन्धश्चादुर्गन्धश्च साध्यश्चासाध्यश्च ॥
तत्र वातात्—फेनिलं सशूलं सशब्दमपिच्छिलमतिसार्यते । पित्तात्—
कृष्णं कषायोदकनिभं चोष्णमतिसार्यते (※कृष्णा प्रायशं भवति । कफात्—
श्वेतं सान्द्रं पिच्छिलमतिसार्यते । संनिपातात्सर्वलिङ्गान्वितमतिसार्यते ॥
यस्तु दीनो यो विचेतनो दुर्गन्धमतिसार्यते ) पद्ममोदकगन्धिः कुणपग-
न्धिर्वा स्तब्धकर्णलाङ्गूलकरनयनः कूजन्विणमति यवसकवलकुवलपल्लवाहार-
※ धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ।
१ ख. ॰ने वृद्धपाठे. क्षु॰ । २ ख. अतो निष्पा । ३ ख. ॰मानः श्रं॰ ।
४ ख. ॰गात्रो व॰ ।

१६६ पालकाप्यमुनिविरचितो— [२ क्षुद्ररोगस्थाने-
द्वेषी निःस्तनति निरूहं प्रत्ययेहैवालमाकर्षति व्यालीं गुरुमक्षिको वाताध्मातः
प्रवेपते प्रध्यायति निमीलति मदनजग्ध इव भवति स खल्वसाध्यः ॥
यस्तु तन्दुलोदकवर्णं हरिद्रोदकवर्णं वा स्निग्धं सविदाहं गोशकृद्वर्णं वाऽति-
सार्यते, उत्साहवांश्चाऽऽहारेस्यान्न वाऽस्यारिष्टमुपलक्ष्यते तं विदितसमुत्थानं
निरुपद्रवं चिकित्सेत्तुमुपक्रमेत् ॥
तस्मै मधुरकषायं सांग्राहिकं दीपनीयगणसंस्कृतमुदकमल्पं देयम् । रौक्ष्या-
त्प्रवृत्ते युक्त्या स्नेहनम् । स्नेहाद्रूक्षणम् । भयात्सान्त्वनम् । अध्वगमनाद-
ध्वमूर्च्छाप्रोक्तैः, मृद्भक्ष्रणान्मृदानाहप्रोक्तैः, उपचारैत् । पक्वस्य सांग्राहिकं पाच-
नम्, अपक्वस्य सांग्राहिकं शीतसलिलपरिषेकः कर्दमलेपञ्च, न तु सलिलमव-
गाहयेत् । किं कारणम्—सलिलमुपयुञ्जानात्स्यादतीसारप्रवृद्धिहेतुरिति तस्मै
दूर्वामधूलिकां मेषपर्णीं च संकुट्य मधुना संयोज्य कवलान्दद्यात्प्रियङ्गुमधूकरो-
ध्रशृङ्गवेरारलुत्वग्गण्डीरबालबिल्वानि संकुट्य कवलान्पुरीषसंवर्तनार्थं भोजयेत् ।
पिप्पलीशृङ्गवेररोध्राम्बष्ठाप्रियङ्गुपद्मकसमङ्गागोधातकीपुष्पाणि च संकुट्य शर्क-
रामधुसंयुक्तानूकवलान्दद्यात् । भव्यबदरदधित्थदाडिममरिष(रुब)ककाश्मर्य-
द्राक्षाभिः सह तरुणोडुम्बराणि कवलान्प्रयोजयेत् । तिन्दुकाटरूषकपलाश-
धवासनैवारसर्जकानां क्वाथैः सिद्धं कोद्रवौदनं धातकीपुष्पचूर्णदधिसंसृष्टं भोज-
येत् । अथवा सोमवल्कारमन्तककदम्बसर्जत्वक्कषायैः सिद्धं षष्टिकौदनं मधुसं-
सृष्टं संयोज्य दध्ना जातरसेन चैनं गतोष्माणं तु शीतलं भोजयेत् । अथवा—
आढक्यौ द्वे कर्पासीकदम्बसर्ज्जार्जुनमेषशृङ्गीबिल्ववालानां त्वचः समभागं
पिण्डमग्निदीपनं संवर्तनं च दद्यात् । स्वादु कषायतव्ज्मूलपत्रभङ्गान्सांग्राहिका-
न्दीपनीयान्सुसंस्कृतान्पानार्थे यथोक्तमुदकं दद्यात् । शाद्वलानि चास्मै यवसानि
मधुरकषायाणि दापयेत् । तत्राऽऽदावसाध्यलक्षणमुपदिष्टं सामान्यं च लक्षणं
चिकित्सितं समासतः। सांप्रतमतीसाराणां पृथक्पृथग्राजन्दोषसमुत्थानां लक्षणं
चिकित्सितं व्याख्यास्यामः ॥
वातात्संशब्दमल्पालपं फेनिलं ग्रथितं बहु ।
आध्मातमामं पक्वं वा कृच्छ्रं तत्परिवर्तिकम् ॥
तस्यातिविषाहिङ्गुपव्यान्पजाजीवचाशतपुष्पाबदरसौवर्चलसैन्धवैः पिण्डं
दद्यात् । सुखोदकं चानुपानं युञ्ज्यात् । पेयं च दध्ना धूस्तूरेणोदनान्वितां वा
यवागूं सदाडिमामल्पस्नेहां युक्त्या भोजयेत् ॥
‡ 'प्रतिगृह्य' इति स्यात् ॥
१ क. ०गृह्य वा० । २ क. ०त्सितमु० । ३ क. ०रताल० । ४ क. ०नवार० ।

२ अतीसाराध्यायः ] हस्त्यायुर्वेदः । १६७
पित्तात्पीतारुणं चोष्णं तृष्णादाहार्तिवेदनम् ।
श्यावं तनु च दुर्गन्धं सारक्तं चातिसार्यते ॥
तस्य क्रिया वालकमुस्तातू(त्रि)वृन्माषपर्णीमधूलिकाप्रपौण्डरीकलोध्रबिल्व-
पथ्यामलकदूर्वार्द्रव्याण्येतानि संहरेत् ॥
समभागानि संयोज्य जलद्रोणेत्रिभिः पचेत् ।
पादावशिष्टं शीतं तु शर्करामधुमिश्रितम् ॥
पाययेत्कुशलो वैद्यो ज्ञात्वा पित्तातिसारिणम् ।
परिणामे चास्य मृगतित्तिरिकपिञ्जलमयूरमांसरसमच्छं साधयित्वा नाति-
स्निग्धेन रसेन शाल्योदनं भोजयेत् ॥
यस्तु पित्तातिसारी पित्तलान्युपसेवते, स रक्तातिसारमृच्छति, स पित्तलिङ्गी,
अधिको गुदे दाहश्वोपपद्यत इति ॥
तत्र च्छागं पयो यथालाभं वा सृ(शृ)तशीतं समधुशर्करं पानं भोजनं
हरितं मृदु चास्य यवसं शीतस्थानोपगूढं कर्दमानुलिप्तं पित्तवद्रक्तातिसारिणं
साधयेत् ॥
अथ—
कफाच्छ्वेतं घनं स्निग्धं पिच्छिलं फेनिलं गुरु ।
तन्द्रालस्यकरं शीतं पुरीषमतिसार्यते ॥
चिकित्सितमस्य—त्रिकटुपिप्पलीमूलचित्रकवचेन्द्रयवपाठातिविषाबिल्वमूल-
वृहद्विडङ्गकरञ्जाभयामलकानि क्वाथयित्वा चतुर्थागावशिष्टं सौवर्चेललवणान्वितं
पाययेत् । परिणामे चास्य दधित्थदाडिमसर्जाश्मन्तकधात्रीकषायसिद्धं कोद्र-
वौदनं युक्त्या भोजयेत् । सुरां चिरस्थितां पाययेत् ॥
भवन्ति चात्र श्लोकाः—
हेतवः पूर्वमुद्दिष्टा येषां तेषु च ते तथा ।
अविरोधेन वर्तन्ते भयोद्विग्ने तु सान्त्वनम् ॥
यथोक्ताभिरतीसारं क्रियाभिः साधयेद्भिषक् ।
संग्राहयेच्च नागानां साध्यासाध्यविचक्षणः ॥
निदानं संभवं मात्रां मत्वा कालोचितानि चै ।
प्रयोगं लक्षणं सिद्धिं क्रियामानमथापि वा ॥
१ क. ०क्तं वाऽति० । २ क. ०र्चलं ल० । ३ क. ख. परिणामि । ४ क.
ख. चिरस्थित्य । ५ क. तु ।