हस्त्यायुर्वेद: गजशास्त्र (पालकाप्य मुनि - सम्पूर्ण गज-चिकित्सा, शरीर-रचना एवं मत्त-गज प्रबन्धन)

स्थानाध्वगमनाद्विद्युन्निपातदर्शनाद्दीप्ताग्निदर्शनावभिघातादनशनादत्यशनाद्वि-
षमविरुद्धरूक्षभोजनाद्वातरोधिरकफपित्तसंनिपातप्रकोपात्प्रादुर्भवन्ति नयनरोगा
गजानाम् । (*तेषां नामानि तद्यथा-प्रावारकी, औदकी, अण्डाक्षः, काचाक्षः,
नायंमेशी, प्रतिनुन्नः, निष्पेषहतः, विद्युन्निपातहतः, विद्युद्वारिहतः, ऊष्मापरि-
गतः, वर्त्मक्लिष्टः, श्रो(स्रो)तोन्धः, बुद्बुदः, अक्षिपाकः, पटलाक्षः, दण्डाक्षः,
मुङ्गः, मुङ्गजालः, लोहिताक्षः, पिटकाक्षश्च, इत्येते विंशतिश्चक्षूरोगाः प्रोच्यन्ते
गजानाम् ॥
ते षडाश्रयाः—वर्त्मभागसंधिभागशुक्लभागकृष्णभागदृष्टिभागसर्वंनयना-
श्रिताश्चेति । तत्र—बुद्बुदी पटलाक्षः प्रावारकी वर्त्मक्लिष्टः पिटकारूपो वर्त्मा-
श्रिताः । मुङ्गमुङ्गजालौदकीरक्ताख्याः संध्याश्रिताः । शुक्लभागाश्रितोऽ-
ण्डाक्षः । काचाक्षनायंमेशिणौ कृष्णभागाश्रितौ । विद्युद्वारिहतोष्मापरिगत-
श्रो(स्रो)तोन्धा इति दृष्ट्याश्रिताः । अक्षिपाकविद्युन्निपातहतदण्डाक्षप्रतिनु-
न्नान्निष्पेषहताः सर्वंनयनाश्रिताः ॥
अतः , परं नेत्रजोतिदृष्टिजात्यसाध्यासाध्यनयनव्याधिनिदानसाधनानि
व्याख्यास्यामः॥
तत्र कलविङ्कमणिमार्जारवराहवायसवानरनकुलिसंश्वदाक्षपरिदग्धविच्छिन्न-
पिङ्गलाक्षम्रक्षहर्यक्षहुताशार्चिःप्रभृतयो नेत्रजातयः ॥
विस्तीर्णसूक्ष्मविच्छिन्नतिर्यग्गूढार्धोगतवृत्तानुकृत्तप्रभृतयो दृष्टिजातयः ॥
तत्र—सितमसितं नीलं विगतोष्माश्रुनिर्गमनि(ः)स्रुततारकाण्यसाध्यान्य-
क्षीणि भवन्ति ॥
तत्र प्रावारक्या उत्पत्तिं निदानं चिकित्सितं च वक्ष्यामः ॥
विषमविरुद्धकषायभोजनान्मतिसूर्याध्वगमनाच्छिरसि च मिथ्यादण्डाङ्कु-
शाभ्यां ताडनान्निःसारतया वा नेत्राणां पवनः स्थानाच्चुतः कफपित्ते ह्युर्ध्वमा-
पादयति नयनयोः । तस्य चक्षुः प्रावृणुते तेन प्रावारकी, ॥
तस्या निदानम्—खरकठिनरक्ता कण्डूपिच्छिलपरिश्रा(स्रा)वि च नयनं
भवति । अथ च नयनं सलिलवत्पर्यश्रु भवति ॥
*धनुराकारमध्यस्थो नास्ति पाठः कपुस्तके ॥
१ ख. ॰पातानुप्र॰ । २ क. ॰सर्वे न॰ । ३ क. ॰क्लिष्टपिटकाख्या व॰ ।
४ क. ॰जातिर्दृष्टं जात्यं साध्यासाध्ये नयनव्याधिनिदानं सा॰ । ख. ॰जातिं दृष्टिं
जात्यं साध्यासाध्ये नयनव्याधिनिदानं सा॰ । ५ ख. ॰यः ॥ अवि॰ । ६ क. तस्य ।