गदनिग्रह (आचार्य सोढल - कायचिकित्सा एवं रोग-विनिश्चय सटीक)

६.] गदनिग्रहः । १९१
एकैकं षोडशपलं कोलानामाढकं तथा ।
दन्तीचित्रकमूलानां पञ्चविंशत्पलं पृथक् ॥ ३०५ ॥
चतुर्गुणे जले पक्त्वा ग्राहमर्धावशेषितम् ।
शीते समावपेद्भाण्डे प्रलिप्ते मधुसर्पिषा ॥ ३०६ ॥
खण्डस्य द्विशतं शुद्धं तद्वल्लोहस्य दापयेत् ।
पत्रीकृतं तिलोत्सेधं सूक्ष्मचूर्णान्यमूनि च ।
प्रियंगुं पिप्पलीं लोध्रं मृद्वीकां चेलवालुकम् ॥ ३०७ ॥
क्रमुकं शतपुष्पां च निम्बं तेजोवतीमपि ।
पलिकं देवदारोश्च खदिराच्च चतुष्पलम् ॥ ३०८ ॥
क्षौद्रप्रस्थद्वयं चापि समावाप्य घटे शुभे ।
सौम्ये पुष्ये तथा हस्ते रोहिण्यामुत्तरासु च ॥ ३०९ ॥
दशरात्रस्थितः पेयोऽरिष्टश्चात्रेयपूजितः ।
अश्विभ्यां कथितः पूर्वं रसायनवरो ह्ययम् ॥ ३१० ॥
मात्रामग्निवलापेक्षी पिबेदस्य हिताशनः ।
धन्यः पुष्टिकरो बल्यो वलीपलितनाशनः ॥ ३११ ॥
ज्वरे धान्यकाद्यरिष्टः ।
धान्यकोशीरमुस्तानां पलमेकत्र कारयेत् ।
द्विपलं पद्मकं कुष्ठं कुर्यान्निम्बं तदर्धकम् ॥ ३१२ ॥
सर्वांशेन ततो दद्याच्छिन्नाङ्गां च फलत्रिकम् ।
जलद्रोणद्वयं दत्त्वा षोडशांशेन संहरेत् ॥ ३१३ ॥
पलं दार्व्यास्ततस्तस्मिन् शीतपूते भिषग्वरः ।
मधुनः षोडशपलं दत्त्वा सर्वं विमन्थयेत् ॥ ३१४ ॥
स्थापयेद्धृतभाण्डे तु मासादूर्ध्वं प्रयोजयेत् ।
धान्यकादिररिष्टोऽयं सर्वज्वरविनाशनः ॥ ३१५ ॥
धातुक्षये लवङ्गासवः ।
देवपुष्पं वराङ्गं च केशरं पृथुका तथा ।
कलौञ्जी मर्कटीबीजं मूशलीद्वयगोक्षुरम् ॥ ३१६ ॥

१९२ आयुर्वेदौयग्रन्थमाला । [आसवाधिकारः
बलाबीजानि पोस्तत्वक् बीजं च करहाटकम् ।
पृथक् पृथक् प्रकुर्वीत पलानां पञ्चकं तथा ॥ ३१७ ॥
चतुर्द्रोणेऽम्भसः पक्त्वा कुर्यात्पादावशेषितम् ।
शठी च पिप्पलीमूलं मरिचं साश्वगन्धकम् ॥ ३१८ ॥
शुण्ठी जातीफलं चापि कुङ्कुमं जातिपत्रिका ।
आकल्लुकं कबाबं च एला कृष्णाऽगुरुस्तथा ॥ ३१९ ॥
तालीसं चन्दनं चैव विजया क्षीरकन्दका ।
वृद्धदारुभवं बीजं क्रमुकं वंशरोचना ॥ ३२० ॥
धत्तूरस्य च बीजानि पलमात्राणि कारयेत् ।
सर्वमेकत्र संचूर्ण्य पूते शीते विनिक्षिपेत् ॥ ३२१ ॥
द्वात्रिंशत्पलिकं क्षौद्रं धातक्याश्च पलाष्टकम् ।
तुलार्थं तु गुडाज्जीर्णाद्घृतभाण्डे विनिक्षिपेत् ॥ ३२२ ॥
मासादूर्ध्वं पिबेदेनं प्रमेहं हन्ति दुर्जयम् ।
धातुक्षयं जयेच्छीघ्रं लवङ्गाद्यासवस्त्वयम् ॥ ३२३ ॥
विद्रधौ वरुणासवः ।
शतं पलानां वरुणस्य मूलं त्वक् शिंशपायाश्च तदर्धमात्रा ।
तावत्तथा पुष्करमूलमुक्तं तदर्धममिश्र तदर्धमात्रः ॥ ३२४ ॥
कुरण्टको रोहीतकत्वचश्च तावच्च शिग्रुर्दशमूलकं च ।
पलानि विंशत्खलु देवदारोः क्षुद्रा च तुल्या सुरदारुणा च ३२५
दर्भस्य मूलानि पलानि पञ्च हिंस्रातरोस्त्रीणि च कण्टकार्याः ।
राजादनस्यापि पलानि सप्त शतावरीमूलपलत्रयं च ॥ ३२६ ॥
तत्तुल्यकाश्मर्यकमर्जुनश्च शृङ्गी शताह्वा गजपिप्पली च ।
बलाशठीनागबलाकरञ्जत्रायन्तिकाकेबुकमेषशृङ्ग्यः ॥ .३२७ ॥
कुष्ठं च वासासितकर्बुकं च विडङ्गकृष्णातिविषाश्च जीरकम् ।
चव्यं च रास्नोत्पलसारिवा च स्यात्कौटजश्चाऽप्यथ दीप्यकं च॥

६.] गदनिग्रहः । १९३
वातार्यरिशरुनार्यतिक्तं रक्ताऽमृता तेजनीत्वक्लं च ।
सव्याधिघाता हपुषा च शृङ्गी प्रत्येकमेषां हि पलद्वयं तु॥३२९
पचेज्जलद्रोणचतुष्टये च तत्पादशेषे पलषट्शतं च ।
क्षिपेद्गुडं माक्षिकधातकीनां पलानि त्रिंशत्सकलं पुनस्ततः३३०
निधापयेच्चागरुमांसीधूपिते भाण्डे ततः कुङ्कुमचन्दनद्वयम् ।
पलं क्षिपेद्वै कतकं सचन्द्रं लवङ्गमाकल्लक्वंशरोचनम् ॥३३१॥
भार्गी सुराष्ट्री तगरं कबाबकं जातीफलं पत्रकजातिपत्रिके ।
लोहं चतुर्जातकवालकं च प्रत्येकमेषां हि पलं विनििक्षिपेत् ॥
मासं निधेयो यवमध्यतस्ततः पेयो यथाव्याधिबलं समीक्ष्य ।
प्लीहोदरं विद्रधिगुल्मकासं श्वासं तथा रक्तविकारहिक्के॥३३३॥
शूलानवातार्वुदपाण्डुरोगं कुष्ठं तथा छर्दिमरोचकं च ।
शोफं तथाध्मानभगन्दरं च शुक्राश्मरीं ग्रन्थिमनेकभेदम् ३३४
शोषापतानादितपक्षघातसन्धिग्रहातिक्ष हलीमकं च ।
निहन्ति वन्ध्यासुतदोऽथ वृष्यः प्राणप्रदोऽयं वरुणासवोहि३३५
पित्तानिलश्लेष्मरुजापहश्च वैतालरक्षोग्रहमीतिहन्ता ।
ग्रन्थान् समालोक्य चिकित्सकानां हिताय नूनंरचितश्चरोगिणाम्
प्लीहरोगे रोहीतकासवः ।
रोहीतकात्पलशतं चतुर्द्रोणेऽम्भसः पचेत् ।
द्रोणशेषे रसे तस्मिन् पूते शीते प्रदापयेत् ॥ ३३७ ॥
धातक्याः षोडशपलं गुडस्य द्विशतं तथा ।
पलं पृथक् त्रिजातस्य पञ्चकोलपलं तथा ॥ ३३८ ॥
चूर्णीकृतं क्षिपेत्सर्वं घृतलिप्ते तु भाजने ।
पक्षादूर्ध्वं पिबेच्चापि ततो मात्रां यथाबलम् ॥ ३३९ ॥
प्लीहं प्लीहोदरं चैव प्लीहशूलं तथैव च ।
हृच्छूलं पार्श्वशूलं च तथा सर्वमरोचकम् ॥ ३४० ॥
१७

१९४ आयुर्वेदियग्रन्थमाला । [ आसवाधिकारः
विबन्धशूलं शमयेत्पाण्डुरोगं सकामलम् ।
नाशयेच्छर्द्यतीसारं ज्वरं जीर्णं तथैव च ॥ ३४१ ॥
रोहीतकासवो ह्येष प्लीहं च शमयेद्ध्रुवम् ।
गण्डीरासवः ।
जातसारं तु गण्डीरं सपुष्पं परिशोषयेत् ॥ ३४२ ॥
खण्डशः क्षोदितं कृत्वा तस्य पञ्चाढकं पचेत् ।
त्रींश्चैव त्रिफलाप्रस्थान् दशमूलीतुलां तथा ॥ ३४३ ॥
दद्यात्कुटजवल्कस्य पलानां पञ्चविंशतिम् ।
भल्लातकानीन्द्रयवं विडङ्गं घनमेव च ॥ ३४४ ॥
अर्धप्रस्थसमान् भागानेकैकस्य समावपेत् ।
पाठा मधुरसा दन्ती षड्ग्रन्था चित्रकस्तथा ॥ ३४५ ॥
एषां दशपलान् भागान्मृद्वीकायास्तथाढकम् ।
तोयद्रोणेषु दशसु पचेद्द्विद्रोणशेषितम् ॥ ३४६ ॥
तस्मिन्कषाये पूते तु गुडस्यैकां तुलां क्षिपेत् ।
तथा तु शोधितस्यापि, शुभे भाण्डे निधापयेत् ॥ ३४७ ॥
द्वौ प्रस्थौ मधुनश्चैव द्वावयोरजसस्तथा ।
अर्धप्रस्थो विडङ्गानां कुडवो मरिचस्य च ॥ ३४८ ॥
एतयोः सूक्ष्मचूर्णानि प्रतिवापार्थमाहरेत् ।
चूर्णं मरीचकानां च मधुना सह योजयेत् ॥ ३४९ ॥
भाण्डप्रलेपः कर्तव्यः समासिच्य निधापयेत् ।
एष मासस्थितः पेयो यथाव्याधिबलाबलम् ॥ ३५० ॥
गण्डीरारिष्ट इत्येष व्यासतः परिकीर्तितः ।
एष शोषान् प्रमेहांश्च गुल्मांश्च जठराणि च ॥ ३५१ ॥
क्रिमिकुष्ठानि वर्ध्मानि प्लीहार्शांसि भगन्दरम् ।
श्वयथून् पाण्डुरोगांश्च ग्रहणीदोषमेव च ॥ ३५२ ॥
ग्रन्थींश्च गलगण्डं च गण्डमालां तथैव च ।

६.] गदनिग्रहः । १९५
विषमज्वरकासांश्च विद्रधीन् वातशोणितम् ।
अरिष्टः शमयत्याशु युधि शक्र इवासुरान् ॥ ३५३ ॥
प्लीहरोगे रोहीतकासवः ।
तुलाद्वयं रोहितमूलकानां द्विद्रोणमात्रेण जलेन पक्त्वा ।
क्षेप्यं गुडस्य द्विशतं पलानांमष्टादश स्युस्त्रिफलापलानि॥३५४
लवङ्गजातीफलधातकीनां पलानि लोहस्य षडेव दद्यात् ।
देयं चतुर्जातकपञ्चकोलं पृथक् पृथक् पञ्चपलं तथैव ॥ ३५५॥
गुल्मज्वरारोचकहृद्विकारभगन्दरप्लीहनिपीडितानाम् ।
रक्तामयश्वासनपीडितानां सदासवोऽयं विधिना प्रयोज्यः ३५६
योगराजासवः ।
द्राक्षायाः शर्करायाश्च गुडस्य च पृथक् पृथक् ।
पलानि दश कार्याणि पथ्यापलचतुष्टयम् ॥ ३५७ ॥
लवङ्गबदरीसर्जार्जुनानां छल्लिकाभवम् ।
पलं पलं पृथग्ग्राह्यं देवदारुपलं तथा ॥ ३५८ ॥
चित्रकस्य च लोध्रस्य पिप्पलीमूलकस्य च ।
धातकीकुसुमानां च तद्वद्देयं पलं पलम् ॥ ३५९ ॥
तथा पूगफलानां तु कषायाणां पलं मतम् ।
मञ्जिष्ठायाः पले द्वे तु क्वाथ्यसंज्ञानि तानि च ॥ ३६० ॥
लवङ्गकलिकाजातीपत्रैलानागकेशरम् ।
पिप्पलीशुण्ठिमरिचत्वग्द्वांसीचव्यमुस्तकम् ॥ ३६१ ॥
कुष्ठं जातीफलं ग्रन्थिपर्णं खुकू कटुरोहिणी ।
एषां पलं पलं ग्राह्यं तज्ज्ञेयं चूर्णसंज्ञितम् ॥ ३६२ ॥
ततस्तु क्वाथ्यद्रव्येभ्यो जलमष्टगुणं क्षिपेत् ।
क्वाथं तदुदके कुर्यादर्थभागावशेषितम् ॥ ३६३ ॥
तत्क्वाथं वस्त्रपूतं तु भाण्डेऽन्यस्मिन्मनोहरे ।
कृत्वाऽत्र प्रक्षिपेच्चूर्णं तद्भाण्डं धान्यराशिगम् ॥ ३६४ ॥

१९६ आयुर्वेद ग्रन्थमाला । [ आसवाधिकारः
कृत्वा सप्तदिनं शीते काले चोष्णमये तथा ।
यावद्दिनानि त्रीणि स्युः पश्चाद्भाण्डं समुद्धरेत् ॥ ३६५ ॥
पुनस्तद्वस्त्रपूतं तु भाण्डे कर्पूरवासिते ।
निक्षिप्य सेव्येतप्रातः पलमात्रोपलक्षितम् ॥ ३६६ ॥
स दत्तो वातपित्तघ्नो दीपनो रक्तरोगनुत् ।
योगराज इति ख्यात आसवोऽयं गुणोत्तरः ॥ ३६७ ॥
अर्शोरोगे पील्वासवः ।
मूर्वाखर्जूरपाठानिलरिपुमधुकं कच्छुरा हारहूरा
कोलत्वग्वेतसाम्लं दहनमिशिकणाकृष्णविश्वालवङ्गम् ॥
त्वग्लोध्राद्दाडिमाच्च पलमितमिति पृथक् दन्तिमूलेन युक्तं
पीलुद्रोणे द्विपक्षं गुडपलशतयुक् धान्यराशौ निदध्यात् ॥३६८
अर्शः प्लीहं च गुल्मं जठरगदमथो नाशयेच्चाग्निमान्द्यं
कुर्याच्चाग्निं प्रदीप्तं प्रबलबलयुतं पीलुसंज्ञासवोऽयम् ॥ ३६९ ॥
प्रमेहे मध्वासवः ।
विशालातिविषाभार्गीकुष्ठमुस्ताप्रियङ्गवः ।
विडङ्गत्रिफलाकृष्णाचव्यग्रन्थिकदीप्यकाः ॥ ३७० ॥
अर्द्धांशान् सलिलद्रोणे पक्त्वा पादावशेषिते ।
दत्त्वा तदर्धं क्षौद्रं हि स्निग्धे भाण्डे निधापयेत् ।
एष मध्वासवो हन्ति मेहं द्विपलयोजितः ॥ ३७१ ॥
लोहासवः ।
फलत्रिकं निम्बपटोलमुस्तापाठामृताचित्रकचन्दनं च ।
विडङ्गमञ्जिष्ठमधूकसारकर्पूरवासात्रिवृताहरिद्राः ॥ ३७२ ॥
दुरालभापर्पटकण्टकारीशक्राशनं यासकचर्मरङ्गे ।
शशाङ्कलेखाकपिकच्छुमूलं मेथी च बिल्वं कुटजश्च तिक्ता ३७३
१ पीलुद्रोणे इति पीलुरसद्रोणे इत्यर्थः ।

६.] गदनिग्रहः । १९७
त्रायन्तिका पुष्करकस्य मूलं पलैकमानानि महौषधानि ।
षष्टिः पलानां खदिरस्य सार अयोरजः स्यात्पलयुग्ममानम् ॥
स्याल्लोहकिट्टं च तुलाप्रमाणं तत्पञ्चकं केबुकजीवनीयम् ।
प्रक्षिप्य भाण्डे शशियुग्मघस्रान् सूर्यांतपे स्थाप्य ततस्तु योज्यः
लोहासवोऽयं भिषजोपदिष्टः सर्वोत्तमो रोगविनाशहेतुः॥३७६
इति श्रीशोढलगथिते गदनिग्रहे षष्ठ आसवाधिकारः संपूर्णः ।
समाप्तश्चायं प्रथमः प्रयोगखण्डः ।
प्रयोगखण्डस्य परिशिष्टम् ।
घृताधिकारः प्रथमः ।
रक्तपित्ते कटुकाद्यं घृतम् ।
कटुरोहिणिकां मुस्तां हरिद्रां वत्सकं बलाम् ।
पटोलं चन्दनं मूर्वा त्रायमाणां दुरालभाम् ॥ १ ॥
पिप्पलीं पर्पटं चैव भूनिम्बं देवदारुकम् ।
पिष्ट्वाऽक्षमात्रैस्तैः सर्पिः प्रस्थं क्षीराढके पचेत् ॥ २ ॥
रक्तपित्तं ज्वरं दाहं श्वयथुं समगन्दरम् ।
अर्शांस्यसृग्दरं चैव हन्याद्विस्फोटकांस्तथा ॥ ३ ॥
गुल्मे दाधिकं घृतम् ।
द्वे पञ्चमूल्यौ सुषवी साश्वगन्धा पुनर्नवा ।
काला छिन्नरुहा चैव रास्ना गोक्षुरको बला ॥ ४ ॥
शठी पुष्करमूलं च देवदारुस्तथैव च ।
एषां द्विपलिकान् भागान् जलद्रोणे विपाचयेत् ॥ ५ ॥
१ प्रयोगखण्डस्य आसवाधिकारमुद्रणारम्भसमय एव बुन्दीनगरनिवासिभिः
राजवैद्यैः श्रीप्रसादशर्मभिः गदनिग्रहस्यैकं पुस्तकं प्रेषितं, दृष्टश्च तत्र पूर्वोप-
लब्धपुस्तकापेक्षयाऽधिकः पाठः, अतः प्रयोगखण्डसमाप्तौ तत्परिशिष्टत्वेन स
पाठोऽत्र निवेशितः । संपादकः ।

१९८ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ परिशिष्टे
कोलकानां कुलत्थानां माषाणां च यवैः सह ।
प्रस्थं प्रस्थं ततः कृत्वा तस्मिन्नेव समावपेत् ॥ ६ ॥
तेन पादावशेषेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
दद्यादेभिः समं शुक्तमारनालं तुषोदकम् ॥ ७॥
दाडिमाम्रातकरसं मातुलुङ्गरसं तथा ।
चतुर्गुणं चात्र दधि गर्भमेषां समावपेत् ॥ ८ ॥
पुनर्नवैषणं दन्ती त्रीण्येव लवणानि च ।
हिंस्रा रास्ना बला चैव यवानी चाम्लवेतसम् ॥ ९ ॥
विडङ्गं दाडिमं हिङ्गु ग्रन्थिकं त्रिवृता तथा ।
द्वौ क्षारावजमोदा च पाठा पाषाणभेदकम् ॥ १० ॥
ऊषणं वृषको भार्गी श्वदंष्ट्रा हपुषा तथा ।
त्रपुषैर्वारुबीजानि शतावर्युपकुञ्चिका ॥ ११ ॥
अजाजी चित्रकं मूर्वा तुम्बरु गजपिप्पली ।
धान्यकं सुरसं चैतान् दद्यादक्षसमान् भिषक् ॥ १२ ॥
गर्भेणानेन तत्सिद्धं पाययेत्सर्पिरुत्तमम् ।
पित्तगुल्मं तथा सर्वान् गुल्मानन्यानव्यपोहति ॥ १३ ॥
एकाङ्गगे पक्षवधे तथा दुष्टे च रेतसि ।
हृद्रोगे ग्रहणीरोगे सर्पिरेतद्यथामृतम् ॥ १४ ॥
यक्ष्माणं नाशयत्येतदपस्मारं च नाशयेत् ।
दाधिकं नाम विख्यातमात्रेयानुमतं स्मृतम् ॥ १५ ॥
गुल्मे लशुनघृतम् ।
तुलां लशुनकन्दानां पृथक् पञ्चपलांशकान् ।
त्र्यूषणत्रिफलाहिङ्गुयवानीचव्यचित्रकान् ॥ १६ ॥
साम्लवेतससिन्धूत्थदेवदारून् पचेद्धृतम् ।
तैः प्रस्थं, तत्परं सर्ववातगुल्मविकारनुत् ॥ १७ ॥

घृताधिकारः १] गदनिग्रहः । १९९
गुल्मे महाषट्पलं घृतम् ।
नागरस्य तुलार्धं तु जलद्रोणे विपाचयेत् ।
चतुर्भागावशेषं तु कषायमवतारयेत् ॥ १८ ॥
शुक्तेन मस्तुना चैव दाडिमैर्बदरोदकैः ।
चतुर्गुणैरिमैस्तोयैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ १९ ॥
सौवर्चलं बिडं चैव पौतिकं चोषकस्तथा ।
अजाजी पिप्पली चैव अजगन्धा यवाग्रजः ॥ २० ॥
सैन्धवं पञ्चकोलं च हिङ्गुचौद्भिदमेव च ।
एतैः पलार्धकैर्द्रव्यैः शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ २१ ॥
कृमिप्लीहोदराजीर्णज्वरगुल्मप्रमेहकान् ।
वातरोगानशेषांश्च हिक्कां शूलमरोचकम् ॥ २२ ॥
पाण्डुरोगं प्रतिश्यायं दौर्बल्यं वह्निसंक्षयम् ।
महाषट्पलमातङ्कान् भिनत्त्यशनिवद्विरिम् ॥ २३ ॥
उन्मादे कल्याणकं घृतम् ।
विशाला त्रिफला कौन्ती देवदार्वेलवालुकम् ।
स्थिराऽनन्ता हरिद्रे द्वे सारिवे द्वे प्रियङ्गवः ॥ २४ ॥
नीलोत्पलैलामञ्जिष्ठादन्तीदाडिमवल्कलम् ।
तालीसपत्रं बृहती मालत्याः कुसुमं नवम् ॥ २५ ॥
विडङ्गं पृश्निपर्णी च कुष्ठं चन्दनपद्मके ।
अष्टाविंशतिभिः कल्कैरेतैरक्षप्रमाणकैः ॥ २६ ॥
चतुर्गुणं जलं दत्त्वा घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
अपस्मारे ज्वरे कासे शोषे मन्देऽनले क्षये ॥ २७ ॥
वातरक्ते प्रतिश्याये तृतीयकचतुर्थके ।
वम्यर्शोमूत्रकृच्छ्रे च विसर्पोपहतेषु चं ॥ २८ ॥
कण्डूपाण्ड्वामयोन्मादविषेष्वष्टगदेषु च ।
भूतोपहतचित्तानां गद्गदानामचेतसाम् ॥ २९ ॥

२०० आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ परिशिष्टे

शस्तं स्त्रीणां च वन्ध्यानां धन्यमायुर्बलप्रदम् ।
अलक्ष्मीपापरोगघ्नं सर्वग्रहनिवारणम् ॥ ३० ॥
कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च ।
उन्मादे द्वितीयं कल्याणं घृतम् ।
सारिवाद्वितयं पण्यौ नतं कुष्ठं निशाद्वयम् ॥ ३१ ॥
दाडिमं चन्दनं व्याघ्री निकुम्भा त्रिफलेन्द्रिका ।
तालीसं पद्मकं चैला मञ्जिष्ठोत्पलदारवः ॥ ३२ ॥
इभोषण विडङ्गानि प्रियङ्गुश्चाश्मभेदकः ।
यवानी जातिमुकुलं मुस्तकं कर्षसंमितम् ॥ ३३ ॥
कल्कैरेभिर्घृतप्रस्थं सिद्धं कल्याणकं स्मृतम् ।
रक्तपित्तज्वरोन्मादकासकण्डूविनाशनम् ॥ ३४ ॥
उन्मादे तृतीयं कल्याणकं घृतम् ।
धराविशालापत्रैलादेवदार्वे लवालुकैः । *
द्विसारिवाद्विरजनीद्विस्थिराफलिनीनतैः ॥ ३५ ॥
बृहतीकुष्ठमञ्जिष्ठानागकेशरदाडिमैः ।
वेल्लतालीशपत्रैलामालतीकुसुमोत्पलैः ॥ ३६ ॥
सदन्तिपद्मकहिमैः कर्षांशैः सर्पिषः पचेत् ।
प्रस्थं, भूतग्रहोन्मादकासापस्मारपापनुत् ॥ ३७ ॥
पाण्डुकण्डूविषे शोषे मेहे मोहे ज्वरे गरे ।
अरेतस्यप्रजसि वा देवोपहतचेतसि ॥ ३८ ॥
अमेधसि स्खलद्वाचि स्मृतिकामेऽल्पपावके ।
बल्यं मङ्गल्यमायुष्यं कान्तिसौभाग्यपुष्टिदम् ॥ ३९ ॥
कल्याणकमिदं सर्पिः श्रेष्ठं पुंसवनेषु च ।
उन्मादे महाकल्याणकं घृतम् ।
एभ्यो द्विसारिवादीनि जले पक्त्वैकविंशतिम् ॥ ४० ॥
रसे तस्मिन्पचेत्सर्पिर्गृष्टिक्षीरं चतुर्गुणम् ।
वरीद्विमेदाकाकोलीकपिकच्छुविषाणिभिः ॥ ४१ ॥

घृताधिकारः १] गदनिग्रहः । २०९
सूर्पपर्णीयुतैरेभिर्महाकल्याणकं परम् ।
बृंहणं सन्निपातघ्नं पूर्वस्मादधिकं गुणैः ॥ ४२ ॥
विसर्पे महागौरं घृतम् ।
क्षीरवृक्षप्रवालानि कुमुदान्युत्पलानि च ।
सौगन्धिकानि पद्मानि शालूकानि बिसानि च ॥ ४३ ॥
मृणालकुशकासेक्षुदर्भगुन्द्रेक्षुवालिकाः ।
नलवेतसकुम्भीकनालीसर्ज्जार्जुनखनाः ॥ ४४ ॥
कदलीपत्रशेवालकसेरुघोटकानि च ।
परूषकमधूकानि श्रीपर्ण्याममलकानि च ॥ ४५ ॥
लामज्जकं चन्दनं च विदारीञ्च शतावरी ।
समङ्गा धातकी रोध्रं जीवनीयानि यानि च ॥ ४६ ॥
शीतवीर्यांस्तु ये केचिज्जलजानूपसंश्रिताः ।
एतत्सम्भृत्य सम्भारं क्षीरद्रोणेषु सप्तसु ॥ ४७ ॥
पचेन्निस्स्राव्य तच्छीतं मन्थानेन विमन्थयेत् ।
यत्ततो जायते सर्पिस्तत्पचेत्पुनरेव तु ॥ ४८ ॥
द्रव्यैस्तैरेव पूर्वोक्तैः शनैर्मृद्वग्निना भिषक् ।
हन्यादेतद्विसर्पांस्तु सर्वधातुश्रितान् व्रणान् ॥ ४९ ॥
तोयमग्निं यथा दीप्तं नाम्ना गौरं घृतं महत् ।
सप्ताङ्गं घृतम् ।
शङ्खपुष्पीगुडूच्युग्राशतावर्यरुवल्लिकाः ॥ ५० ॥
मलपूं ब्रह्मसोमां च कल्कीकृत्य घृतं पचेत् ।
दुग्धं चतुर्गुणं दत्त्वा वातश्लेष्महरं च तत् ।
मेधाकरं तथाऽयुष्यं सप्ताङ्गमिति कीर्तितम् ॥ ५१ ॥
अष्टाङ्गं घृतम् ।
मण्डूकीं सवचां सशङ्खकुसुमां ब्राह्मीं गुडूचीं तथा
श्वेतां बाकुचिकां शतावरियुतां सब्रह्मसौवर्चलाम् ।

२०२ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [परिशिष्टे
कृत्वांशैः पलिकैरेमानि विविधद्रव्याणि तैः कल्कितैः
सर्पिःप्रस्थमथाढकेन पयसा युक्त्या पचेद्बुद्धिमान् ॥ ५२ ॥
नाम्नाऽष्टाङ्गमिदं विदेहविहितं ख्यातं घृतं यः पिबेत्
स श्लोकस्य सहस्रमेकदिवसे श्रुत्वाऽखिलं धारयेत् ।
अक्षीणप्रतिभः सुचारुवदनः स्पष्टाभिभाषी भवेत्
लोके शुक्रबृहस्पतिप्रतिसमः पूज्यश्च राज्ञो भवेत् ॥ ५३ ॥
बालग्रहे फलघृतम् ।
बर्हिष्ठकुष्ठमञ्जिष्ठाकटुकैलानिशाद्वयैः ।
तोयदत्रिफलाकौन्तीवाजिगन्धामरुद्रुमैः ॥ ५४ ॥
वचाजमोदाकाकोलीमेदामधुकपद्मकैः ।
सशर्करैर्हितं सर्पिः पक्वं क्षीरचतुर्गुणम् ॥ ५५ ॥
बालानां ग्रहजुष्टानां पुंसां दुष्टाल्परेतसाम् ।
ख्यातं फलघृतं स्त्रीणां वन्ध्यानां चापि गर्भदम् ॥ ५६ ॥
चातुर्थकज्वरे महापैशार्चकं घृतम् ।
त्रायमाणा जया वीरा नाकुली गन्धनाकुली ।
कायस्था च वयस्था च चोरकश्च पलङ्कषा ॥ ५७ ॥
शूकरी चटिला छात्रा सातिच्छत्रा सुमर्कटी ।
मोरटा पूतना केशी स्थिरा कटुकरोहिणी ॥ ५८ ॥
महापुरुषदन्ता च वृश्चिकाली कुटन्नटा ।
सिद्धमेभिर्घृतं पेयं चातुर्थकविनाशनम् ॥ ५९ ॥
महापेशाचकं नाम सर्पिरेतज्ज्वरापहम् ।
भूतग्रहमपस्मारमुन्मादं च नियच्छति ॥ ६० ॥
शोषे जीवन्त्याद्यं घृतम् ।
जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च ।
शठीं पुष्करमूलं च व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम् ॥ ६१ ॥
नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम् ।
पिप्पलीं च समां पिष्ट्वा घृतमेभिर्विपाचयेत् ॥ ६२ ॥

घृताधिकारः १] गदनिग्रहः । २०३
एतद्व्याधिसमूहस्य रोगराज्ञः समुच्छ्रितम् ।
रूपमेकादशविधं सर्पिरग्र्यं व्यपोहति ॥ ६३ ॥
महातिक्तकं घृतम् ।
निम्बः सप्तच्छदः पाठा गुडूची सशतावरी ।
कृतमालः करञ्जौ द्वौ खदिरो वत्सको धवः ॥ ६४ ॥
सपटोलः पर्पटको विशाला चित्रकस्तथा ।
एतानि समभागानि कषायमुपकल्पयेत् ॥ ६५ ॥
भेषजानि प्रपेष्याणि तत्रेमानि प्रदापयेत् ।
भूनिम्बः कटुका मुस्ता दन्ती पर्पटको वचा ॥ ६६ ॥
विशालातिविषे मूर्वा यष्ट्याह्वं सारिवाद्वयम् ।
अवल्गुजा हरिद्रे द्वे दुःस्पर्शा रक्तचन्दनम् ॥ ६७ ॥
कृमिघ्नः पिप्पली पाठा चित्रको देवदारु च ।
भल्लातकान्युशीरं च सम्पाकः सकलिङ्गकः ॥ ६८ ॥
एतैरक्षप्रमाणैस्तु घृतस्यार्द्धाढकं पचेत् ।
धात्रीरसस्तु द्विगुणो घृतात्क्वाथश्चतुर्गुणः ॥ ६९ ॥
सर्पिरेतन्नरः पीत्वा सर्वकुष्ठैर्विमुच्यते ।
वातरक्तं सवीसर्पं रक्तस्रावं च दारुणम् ॥ ७० ॥
पित्तासृक्कामलाकण्डूगरान् योगशतैरपि ।
असाधितान् महारोगान् महातिक्तं प्रसाधयेत् ॥ ७१ ॥
वातव्याधौ दशमूलार्थं घृतम् ।
द्रोणेऽम्भसः पचेद्भागान् दशमूल्याश्चतुःपलान् ।
यवकोलकुलत्थानां भागैः प्रस्थोन्मितैः सह ॥ ७२ ॥
पादशेषे रसे पिष्टैर्जीवनीयैः सशर्करैः ।
तथा खर्जूरकाश्मर्यद्राक्षाबदरफल्गुभिः ॥ ७३ ॥
सक्षीरैः सर्पिषः प्रस्थं सिद्धं केवलवातनुत् ।
निरत्ययं प्रयोक्तव्यं पानाभ्यञ्जनबस्तिषु ॥ ७४ ॥

२०४ आयुर्वेदीयग्रन्थमाला । [ परिशिष्टे
कासे बृहत्कण्टकारीघृतम् ।
समूलपत्रशाखायाः कण्टकार्या रसाढके ।
घृतप्रस्थं बलान्योपविडङ्गशठिचित्रकैः ॥ ७५ ॥
सौवर्चलयवक्षारबिल्वामलकपौष्करैः ।
सैन्धवग्रन्थिकपर्णीद्राग्रेवदारुपयोधरैः ॥ ७६ ॥
वृश्चीवबृहतीपथ्यायवानीदाडिमर्द्धिभिः ।
द्राक्षापुनर्नवाचव्यदुरालम्भाम्लवेतसैः ॥ ७७ ॥
शृङ्गीतामलकीभार्गीरास्नागोक्षुरकैः पचेत् ।
कल्कैश्च सर्वकांसेषु हिक्काश्वासेषु शस्यते ।
कण्टकारीघृतं सिद्धं कफव्याधिविनाशनम् ॥ ७८ ॥
व्रणे जात्याद्यं घृतम् ।
जातीनिम्बपटोलपत्रकटुकादार्वांनिशासारिवा-
मञ्जिष्ठामयसिक्थतुत्थमधुकैर्नक्ताह्वबीजैः समैः ।
सर्पिः सिद्धमनेन सूक्ष्मवदना मर्माश्रिताः स्राविणो
गम्भीराः सरुजो व्रणाः सगतिकाः शुद्ध्यन्ति रोहन्ति च ७९
प्रवाहिकायां त्र्यूषणाद्यं घृतम् ।
त्र्यूषणं त्रिफला निम्बं चित्रको गजपिप्पली ।
बिल्वं कर्कोटिका हिंस्रा विडङ्गानि निदिग्धिका ॥ ८० ॥
घृतप्रस्थं पचेदेभिर्गवां मूत्रे चतुर्गुणे ।
पीतं प्रयोगतः काले हन्यादेतत्प्रवाहिकाम् ॥ ८१ ॥
रक्तपित्ते कसेरुकं घृतम् ।
द्राक्षेक्षुकाश्मर्यशतावरीणां तथा विदार्याः स्वरसस्य चैव ।
कसेरुकाणां तु तथा कषायं प्रस्थं पृथक् क्षीरचतुर्गुणं च ॥८२
घृतं तु शेफालिशतावरीणां त्रायन्तिकाया अपि कल्कसिद्धम् ।
प्रायोगिकं सर्पिरुदाहरन्ति कसेरुकं मारुतपित्तघाति ।
विसर्पदाहज्वररक्तपित्ते क्षीणक्षतानां च रसानीयम् ॥ ८३ ॥

घृताधिकारः १.] गदनिग्रहः । २०५
नेत्ररोगे द्राक्षाद्यं घृतम् ।
द्राक्षा श्रवाना सितशर्करा च राजादनं सान्मधुयष्टिका च ।
मञ्जिष्ठनीलोत्पलपुण्डरीकं काकोलियुग्मं त्वथ जीवकञ्च॥८४॥
दुग्धक्षमामैर्विपचेद्घृतस्य प्रस्थं समग्रं पयसा च तुल्यम् ।
नेत्रास्रराजीपटलानि काचमश्रुप्रसेकं तिमिरं च हन्ति ।
दृष्टिप्रसादं च नवं करोति शिरोधर्धरोगे च हितं नराणाम्॥८५॥
रक्तपित्ते दाडिमाद्यं घृतम् ।
दाडिमं तिन्तिडीकं च नागपुष्पं शतावरी ।
काकोली क्षीरकाकोली विदारी यक्षहस्तकः ॥ ८६ ॥
बीजपूरकमूलं च राजवृक्षात्मगुप्तयोः ।
कुष्ठं चेति समैरेतैर्धृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ८७ ॥
चतुर्गुणेन पयसा जलेनाष्टगुणेन च ।
तत्सर्पिः पिबतः सिद्धं कासश्वासापतानकाः ॥ ८८ ॥
हृद्रोगो रक्तपित्तं च ह्यचिराद्यान्ति संक्षयम् ।
योनिरोगे बृहन्मूलाद्यं घृतम् ।
पञ्चमूलं बृहद्व्याघ्रीं त्रिकण्टैरण्डकः बलम् ।
प्रत्येकं, बिल्वकक्वाथ प्रस्थार्धं प्रस्थमुत्तमम् ॥ ८९ ॥
जलद्रोणे विपाच्यैतद्ग्राह्यं पादावशेषितम् ।
पादक्षेपे घृतप्रस्थं दध्नाढकयुतं न्यसेत् ॥ ९० ॥
पलत्रयं यवक्षारकल्कं युक्त्या विपाचयेत् ।
योनिरोगे गुल्मरोगे वर्ध्मेश्वप्युदरेषु च ॥ ९१ ॥
अर्शसि पिप्पल्याद्यं घृतम् ।
पिप्पलीमरिचहिङ्गुनागरं मातुलुङ्गरसथ बिल्वशुण्ठिका ।
कुष्ठधान्यकमथाम्लवेतसं क्षारवह्नि लवणानि पञ्च च ॥९२॥
तिन्तिडीकमथ कारवी वचा दाडिमं च चविका तथैव च ।
चित्रकं च सपुनर्नवं भवेद्धस्तिपिप्पलियुता हजाजिका ॥९३।
१८

२०६ आयुर्वेदग्रन्थमाला । [परिशिष्टे
शुक्तिका बदरमूलपौष्करं पत्रकेण सह तुम्बरु स्मृतम् ।
कर्षभागसहितांस्तथा हरेत् श्लक्ष्णपिष्टमथ संनयेत्ततः ॥ ९४ ॥
अश्वमत्र तु घृतस्य दापयेत् दध्न एव च भवेत्तथाढकम् ।
सर्वमेतदभिभूश्य शास्त्रतः पाचयेत मृदुनाऽग्निना सुखम्॥९५॥
मारुतोपहतगात्रचेतसां पार्श्वपृष्ठहनुजत्रुरोगिणाम् ।
क्षयगरविषदूषितान् मनुष्यान् गतवयसो बलवर्णविप्रयुक्तान् ।
घृतमिदमगदान् करोति सद्यः पवनकृतान् शमयेच्च सर्वरोगान् ॥
शोषे जीवन्त्याद्यं घृतम् ।
जीवन्तीं मधुकं द्राक्षां फलानि कुटजस्य च ।
शठीं पुष्करमूलं च व्याघ्रीं गोक्षुरकं बलाम् ॥ ९७ ॥
नीलोत्पलं तामलकीं त्रायमाणां दुरालभाम् ।
पिप्पलीं च समां पिष्ट्वा घृतं वैद्यो विपाचयेत् ॥ ९८ ॥
एतद्व्याधिसमूहस्य रोगराज्ञः समुच्छ्रितम् ।
रूपमेकादशविधं सर्पिरम्यं व्यपोहति ॥ ९९ ।
शिरोरोगे मायूरं घृतम् ।
दशमूलीबलारास्नामधुकत्रिफलैः सह ।
मायूरं पक्षपादान्त्रशकृत्पित्तास्यवर्जितम् ॥ १०० ॥
जले पक्त्वा घृतप्रस्थं तस्मिन् क्षीरसमं पचेत् ।
मधुरैः कार्षिकैर्द्रव्यैः शिरोरोगादितापहम् ॥ १०१ ॥
कर्णनासाक्षिजिह्वास्यगल रोगविनाशनम् ।
मायूरमिति विख्यातमूर्ध्वजत्रुगदापहम् ॥ १०२ ॥
महामायूरं घृतम् ।
एतेनैव कषायेण घृतप्रस्थं विपाचयेत् ।
चतुर्गुणेन पयसा कल्कैरेभिश्च कार्षिकैः ॥ १०३ ॥
जीवन्तीत्रिफलामेदामृद्वीकर्द्धिपरूषकैः ।
समङ्गाचविकाभार्गीकाश्मरीसुरदारुभिः ॥ १०४ ॥

घृताधिकारः १.] गदनिग्रहः। २०७
आत्मगुप्तामहामेदातालखर्जूरमस्तकैः ।
मधुरापिण्डखर्जूरशृङ्गीजीवकपद्मकैः ॥ १०५ ॥
शतावरीविदारीक्षुबृहतीसारिवायुतैः ।
पुनर्नवातुगाक्षीरीकाकोलीधन्वयासकैः ॥ १०६ ॥
मधूकाक्षोटवाताममुञ्जातामिषुकैरपि ।
द्रव्यैरेभिर्यथालाभं घृतं सम्यग्विपाचयेत् ॥ १०७ ॥
तत्पकं नावनेऽभ्यङ्गे पाने बस्तौ च योजयेत् ।
शिरोरोगेषु सर्वेषु कासे श्वासे च दारुणे ॥ १०८ ॥
मन्यापृष्ठग्रहे शोषे स्वरभेदे तथाऽर्दिते ।
योनिशुक्रप्रदोषेषु शस्तं वन्ध्यासुतप्रदम् ॥ १०९ ॥
ऋतुस्नाता तथा नारी पीत्वा पुत्रं प्रसूयते ।
महामायूरमित्येतदमृतमात्रेयपूजितम् ॥ ११० ॥
अशोरोगेऽवाक्पुष्प्याद्यं घृतम् ।
अवाक्पुष्पी बला दार्वी पृश्निपर्णी त्रिकण्टकः ।
न्यग्रोधोदुम्बराश्वत्थशुङ्गाश्च द्विपलोन्मिताः ॥ १११ ॥
कषाय एतैः, पेष्यास्तु जीवन्ती कटुरोहिणी ।
पिप्पली पिप्पलीमूलं मरिचं देवदारु च ॥ ११२ ॥
कलिङ्गाः शाल्मलीपुष्पं वीरा चन्दनमञ्जनम् ।
कट्फलं चित्रको मुस्ता प्रियङ्गवतिविषे स्थिरा ॥ ११३ ॥
पद्मोत्पलानां किञ्जल्कः समङ्गा सनिदिग्धिका ।
बिल्वं मोचरसः पाठा भार्गीः कर्षसमाः पृथक् ॥ ११४ ॥
चतुःप्रस्थे शृतं प्रस्थं कषायमवतारयेत् ।
(त्रिंशत्पलान्वितः प्रस्थो विज्ञेयो द्विपलाधिकः ।) ॥११५॥
सुनिषण्णकचाङ्गेर्योः प्रस्थौ द्वौ स्वरसख च ।
सर्वैरेभिर्यथोद्दिष्टैर्घृतप्रस्थं विपाचयेत् ॥ ११६ ॥
एतदर्शःस्वतीसारे त्रिदोषे रुधिरस्रुतौ ।
प्रवा‍हणे गुदभ्रंशे पिच्छासु विविधासु च ॥ ११७ ॥

उन्मादे चापि बहुशः शोफे शूले गुदाश्रये ।
मूत्रग्रहे मूढवाते मन्देऽग्नावुरुचौ तथा ॥ ११८ ॥
प्रयोज्यं विधिवत्सर्पिर्बलवर्णाग्निवर्धनम् ।
विविधेष्वन्नपानेषु केवलं वा निरत्ययम् ॥ ११९ ॥
अपतन्त्रके शुकनासाद्यं घृतम् ।
शुकनासा नागवल्ली द्वे बृहत्यौ महौषधम् ।
निचुलश्चैव भार्गी च काकादन्युपचेलिका ॥ १२० ॥
पुनर्नवा चेति समैरक्षमात्रैः पचेद्भिषक् ।
तोयाढके घृतप्रस्थं सिद्धं तच्चापि पाययेत् ॥ १२१ ॥
कासं श्वासं महाहिक्कां हृद्रोगं सापतन्त्रकम् ।
नातिक्रामेदिदं सर्पिर्वेलामिव महोदधिः ॥ १२२ ॥
उन्मादे चेतसं घृतम् ।
श्यामा मधुरसा द्राक्षा दण्डमूलं शतावरी ।
श्वदंष्ट्रा शणमूलं च तैर्युक्त्या कार्षिकैल्किकैः ॥ १२३ ॥
साधितं चेतसं नाम घृतं चेतोविकारनुत् ।
उन्मादमदमूर्च्छायज्वरापस्मारभेषजम् ॥ १२४ ॥
क्षीणक्षते समदुग्धकं घृतम् ।
षोडशभिर्जलपात्रैर्मृद्वीकायाः पलानि दश षट् च ।
अष्टौ मधुकफलानि च्छागन्मांर्सात्तुलाधं च ॥ १२५ ॥
अवशिष्टपादतोयं पूतं शीतं कषायमवतार्य ।
दत्त्वा कषायतुल्यं पयोऽथ नवसर्पिषः प्रस्थम् ॥ १२६ ॥
ऋषभकजीवकमेदाविदारिवीरात्मगुप्तानाम् ।
भव्याक्षोटनिकोचकशृङ्गाटकपद्मकबीजानाम् ॥ १२७ ॥
भागानक्षसमानश्च संसाधयेत्तु मृद्वग्नौ ।
सम्यक् सिद्धे तस्मिन् सितशर्करापलान्यष्टौ ॥ १२८ ॥
मधुनश्च पलान्यष्टौ चत्वारि पलानि पिप्पलीचूर्णात् ।
संमिश्रयेत्तु सर्वं क्षीणक्षतहितं समुद्दिष्टम् ॥ १२९ ॥

तैलाधिकारः २.] गदनिग्रहः । २०९
क्षीणक्षतेऽल्पशुक्रे तद्रक्तपैत्तिकेषु रोगेषु ।
स्त्रीकामेषु च देयं बल्यं वृष्यं च घृतमेतत् ॥ १३० ॥
वातगुल्मे हिङ्ग्वाद्यं घृतम् ।
हिङ्गुसौवर्चलव्योषविडदाडिमदीपकैः ।
पुष्कराजाजिधान्याम्लवेतसक्षारचित्रकैः ॥ १३१ ॥
शठीवचाजमोदाम्लसुरसैर्दधिसंयुतैः ।
शूलानाहहरं सर्पिः साधयेद्वातगुल्मिनाम् ॥ १३२ ॥
इति श्रीशौढलप्रथिते गदनिग्रहे परिशिष्टः प्रथमो घृताधिकारः समाप्तः ।
अथ परिशिष्टो द्वितीयस्तैलाधिकारः ।
बृहत्सहचरतैलम् ।
क्वाथे साहचरे शतावरियुते क्षुद्रामृतैरण्डजे
श्योनाकारणिबिल्वगोक्षुरयुते सिंहाग्निमन्थोद्भवे ।
रास्नोशीरविशालदारुवरसैस्त्वक्पत्रमेदानखैः
स्पृक्काभैलघनैर्नखैर्वालुसरलैः कङ्कोलकुष्ठोत्पलैः ॥ १ ॥
कौन्तीकेशीबलाद्विसारिविनिशारक्ष्मायासताहानतै-
र्मञ्जिष्ठापुरसिंहचन्दनवरैश्चण्डाद्वहस्यौषेयकैः ।
श्रीवेष्टागुरुरोद्रकुङ्कुमवरैः कल्कैः समांशैरिमै-
स्तैलं क्षीरसमं विपाच्य विधिना बस्तौ च नस्ये ध्रुवम्॥२॥
पानाभ्यङ्गविधौ नियोजितमिदं वातादिसर्वामयान्
गुल्माष्ठीलशिरोऽर्त्तिजङ्गुलमुदरं श्वासामकासज्ज्वरम् ।
शोफं प्लीहगुदामयं च जठरं धातुक्षयाध्मानकं
अर्शःकुष्ठभगन्दरं च क्षपयेत्सर्वान् व्रणान् हन्ति च ॥ ३॥
जयति पत्रकरोगान् कामलां विड्विबन्धं
दिननिशितिमिरान्ध्यं गृध्रसीं मूर्द्धिवातम् ।

२१० आयुर्वेदग्रन्थमाला ।
सहचरमिति नाम्ना तैलमेतत्प्रसिद्धं
धनपतिनृपयोग्यं भाषितं शम्भुनैव ॥ ४ ॥
तरक्षाद्यं तैलम् ।
तरक्षस्य शृगालस्य पादावत्राणि संत्यजेत् ।
कोष्ठसारादिकं सर्वमुत्क्वाथ्य बहुलेऽम्भसि ॥ ५ ॥
पादशेषं परिगृह्य छागगव्यपयोन्वितम् ।
तैलं रससमं दत्त्वा मदिरामस्तुकाञ्जिकम् ॥ ६ ॥
देवदारु हरिद्रे द्वे मांसी कुष्ठं सचन्दनम् ।
करञ्जस्त्रिवृता मुस्ता पत्राङ्गं रेणुकं त्वचम् ॥ ७ ॥
क्षारद्वयं त्रिकटुकं पञ्चैव लवणानि च ।
वचा तुरगगन्धा च मञ्जिष्ठा सर्जगुग्गुलू ॥ ८ ॥
मेदा रास्ना च वर्षाभूरेला शैलेयकं बला ।
एतैरर्धपलैर्द्रव्यैः शनैर्मृद्वग्निना पचेत् ॥ ९ ॥
तैलं तेनैव नश्यन्ति रोगा देहे शरीरिणाम् ।
अशीतिं वातजान् रोगान् शोफं शूलं कटिग्रहम् ॥ १०
मांसमेदःश्रितं वायुं हर्षं चैव भगन्दरम् ।
लूतां सद्योव्रणं चैव नाडीदुष्टव्रणानि च ॥ ११ ॥
भूतग्रहमपस्मारमुन्मादं च नियच्छति ।
हन्ति वातमसाध्यं च पामादद्रुविचर्चिकाः ॥ १२ ॥
एतत्तैलं सदाभ्यङ्गात्सर्वरोगहरं नृणाम् ।
व्याघ्रतैलम् ।
व्याघ्रं शिरः समादाय क्वाथयित्वा जले बहु ॥ १३ ॥
उदूखले क्षोदयित्वा रसं नीत्वा सुगालितम् ।
दद्यात्कटाहे सुदृढे पचेत्पाकं विधानतः ॥ १४ ॥
द्रव्याण्येतानि मतिमान् पादमानेन दापयेत् ।
देवदारु नखाकुष्ठी तगरं चन्दनं घनः ॥ १५ ॥