बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

सांवत्सरसूत्राध्यायः २५
षष्ट्यधिकैस्त्रिभिः शतैरपवर्तितः १३२७७८। एष भागहारराशिः। अथ भाज्यभाजकराशी
जातौ १२९६००००००। १३२७७८। एतौ पुनरपि द्वाभ्यामपवर्तितौ जातौ ६४८००
०००। ६६३८९। भाज्यस्य भाजकराशिना भागमपहृत्यावाप्तम् ९७६/४३३६/६६
३८९। एतावद्भिः सावनदिवसैर्गतैरधिमासः पतति। वर्षद्वयं मासाष्टकं षोडशदिवसा दर्शिता-
ऽवशेषसहिताः। अनेन कालेन भवति। एतेषामेव दिवसानां प्रकारान्तरेणानयनं त्रैराशिकेन
१५९३३३६। १५५५२०००००। १। फलम् ९७६/१०४०६४/१५९३३३६।
अत्रावशेषच्छेदौ चतुर्विंशत्याऽपवर्तितौ जातौ ४३३६/६६३८९। एवमधिमासकोत्पत्तिः
प्रदर्शिता।
अथापचयाः प्रदर्श्यन्ते। तत्र चतुर्युगचन्द्रदिनानामेतेषां १६०३००००८०। सूर्यदिव-
सानेतान् १५७७९१७८०० संशोध्य जातम् २५०८२२८०। एतावन्तश्चतुर्युगेणोनरात्राः।
एवं चतुर्युगस्य प्रदर्शिताः।
अथ संवत्सरस्य प्रदर्श्यन्ते। तत्र वक्ष्यमाणविधिना चन्द्रसंवत्सरे सौरमानदिनानि
३५४/१६३४३८८/४४५२७७८। एतानि चन्द्रसंवत्सरस्वदिनेभ्यः ३६० संशोध्य
जातम् ५/२८१८३९०/४४५२७७८। अत्रावमशेषच्छेदौ द्वाभ्यामपवर्तितौ। एतावन्तः
संवत्सरेणोनरात्रा भवन्ति। एतेषां त्रैराशिकेन प्रकारान्तरेणानयनम्। न्यासः—१६०३
०००८०। २५०८२२८०। ३६०। अत्राद्यो भागहारराशिर्गुणकारराशिना षष्ट्यधिकैस्त्रिभिः
शतैरपवर्तितो जातः ४४५२७७८। अनेन राशिना चतुर्युगोनरात्राणां भागमपहृत्यावाप्तम्
५/२८१८३९०/४४५३७७८। एतावन्त ऊनरात्राः संवत्सरेण भवन्ति पूर्वानीतेषु
संविदिता इति। अथ कतिभिर्दिवसैरूनरात्रपातो भवतीति तथा त्रैराशिकेन तत्प्रदर्श्यते।
न्यासः—५/२८१८३९०/४४५२७७८। ३६०। १। अत्राद्यो राशिः सवर्णीकृतः २५०
८२२८०। यस्मादनेन ४४५२७७८ राशिना गुणितो आद्यो राशिः सवर्णीभूतस्त-
स्मादनेनैव राशिनान्त्यो राशिरेष १ गुणितो जातः ४४५२७७८। एष भाज्यो राशिः।
अथास्य भाजकराशेः २५०८२२८० गुण्यराशिनानेन ३६० भागमपहृत्यावाप्तम् ६९६
७३। अनेन भाज्यस्याऽस्य राशेः ४४५२७७८ भागमपहृत्यावाप्तम् ६३/६३२७९/
६९६७३। एतावद्भिश्चान्द्रमानदिवसैरूनरात्रः पतति। अस्यैवोनरात्रस्यानयने त्रैराशिकेनापरः
प्रकारः। २५०८२२८०। १६०३००००८०। १। अतः फलम् ६३। अत्रावशेषच्छेदौ
षष्ट्यधिकैस्त्रिभिः शतैरपवर्तितौ जातौ ६३२७९/६९६७३। एतावन्त एव ऊनरात्रदिवसाः
पूर्वानीतेषु संविदिता इति। तथा चाचार्यः—
युगवर्षमासपिण्डं रविमानं साधिमासकं चान्द्रम्।
अवमविहीनं सावनमैन्दवमब्दान्वितं त्वाक्षम्॥ इति।
एवमधिमासकावमसम्भवस्य च कारणाभिज्ञः।। इति।।५।।
अन्यत् कीदृशो दैवविदित्याह—
षष्ट्यब्दयुगवर्षमासदिनहोराधिपतीनां प्रतिपत्तिच्छेदवित् ॥६॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

२६ बृहत्संहिता
प्रभव आदि साठ संवत्सर, तदन्तर्गत युग, वर्ष, मास, दिन, होरा—इनके अधिपतियों
की प्रतिपत्ति ( प्रवर्तन ) और छेद ( निवृत्ति ) का ज्ञान भी दैवज्ञ को होना चाहिये ।। ६ ।।
षष्टिवर्षाणि षष्ट्यब्दः। स च पुनः पुनर्भवति। तस्य प्रतिपत्तिः प्रवर्तनं कस्मिन् काले
षष्ट्यब्दस्य प्रारम्भो भविष्यति। एतच्च बृहस्पतिचारे वक्ष्यत्याचार्यः—
आद्यं धनिष्ठांशमभिप्रवृत्तो माघे यदा यात्युदयं सुरेज्यः।
षष्ट्यब्दपूर्वः प्रभवः स नाम्ना प्रपद्यते भूतहितस्तदाब्दः ।। इति।
छेदस्तस्यैव षष्ट्यब्दस्य निवृत्तिः। तज्जानातीति छेदवित्। तन्मध्ये च तत्र द्वादशयुगानि
भवन्ति।
विष्णुः सुरेज्यो बलभिद्धुताशस्त्वष्टोत्तरप्रोष्ठपदाधिपश्च।
क्रमाद्युगेशाः पितृविश्वसोमशक्रानलाख्याश्विभगाः प्रदिष्टाः।। इति।
एतेषामाचार्यो बृहस्पतिचारे गणितविधानं वक्ष्यति। वयमपि तत्रैव व्याख्यास्यामः।
एषामपि प्रतिपत्तिच्छेदवित्। अत्र च सावनमानेन वर्षपतिर्भवति। तत्र चानयनमाचार्येणोक्तम्।
तथाऽहर्गणानयनम्—
सप्ताश्विवेदसंख्यं शक्रकालमपास्य चैत्रशुक्लादौ।
अर्द्धास्तमिते भानौ यवनपुरे सोमदिवसाद्ये।।
मासीकृते समासे द्विष्ठे सप्ताहतेऽष्टयमपक्षैः २२८।
लब्धैर्युतोऽधिमासैस्त्रिंशद्घ्नस्तिथियुतोऽधःस्थः ।।
रुद्रघ्नः समनुशरो ५१४ लब्धोनो गुणखसप्तभि७०३र्द्युगणः।
रोमकसिद्धान्तेऽयं नातिचिरे पौलिशेऽप्येवम् ।। इति।
अतो वर्षाधिपानयनम्—
मुनियमयमद्वि२२२७युक्ते द्युगणे शून्यद्विपञ्चयमभक्ते २५२०।
प्रतिराशि खर्तुदहनैर्लब्धं वर्षाणि यातानि।।
तानि प्रपन्नसहितान्यग्निगुणान्यश्विवर्जितानि हरेत्।
सप्तभिरेवं शेषो वर्षाधिपतिः क्रमात् सूर्यात्।।
तत्राहर्गणस्य षष्टिशतत्रयेण भागे हृते यच्छेषं तानि दिनानि प्रवृत्तस्याब्दपतेर्गतानि
तान्येव षष्ट्यधिकाच्छतत्रयात् संशोध्य यदवशिष्यते तावन्ति दिनान्येवाब्दपतिर्भविष्यति।
एवमब्दपतेः प्रतिपत्तिच्छेदौ ज्ञातौ। मासपतेरपि सावनेनैव मानेन प्रवृत्तिनिवृत्ती भवतः।
तस्य चानयनमाचार्येण तत्रैवोक्तम्। तथा च—
त्रिंशद्भक्ते मासाः प्रतिपत्सहिता द्विसंगुणा व्येकाः।
सप्तोद्धृतावशेषो मासाधिपतिस्तथैवार्कात्।।
तत्र त्रिंशता भागे हृते यदवशिष्यते तावन्त्येव दिनानि तस्य मासपतेः प्रवृत्तस्य
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA

सांवत्सरसूत्राध्यायः २७
गतानि। तानि च त्रिंशतः संशोध्य यदवशिष्यते तावन्ति दिनानि स एव मासपतिर्भवति।
एवं मासाधिपतेः प्रतिपत्तिच्छेदौ जातौ। तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
षष्टिशतत्रयभक्तात् कल्पगताहर्गणात्फलं त्रिगुणम्।
सैकं सप्तविभक्तं सावनवर्षाधिपोऽर्कादिः॥
द्युगणात्त्रिंशद्भक्ताद्यल्लब्धं द्विगुणीतं सरूपं तत्।
सप्तविभक्ते शेषः सावनमासाधिपोऽर्कादिः॥
दिनपतिहोराधिपत्योराचार्याणां निश्चयो नास्ति। केषाञ्चिदौदयिको वारपतिः। अन्येषां
माध्याह्निकोऽन्येषामस्तमयिकोऽन्येषामार्द्धरात्रिक इति। तथा चाचार्यः—
द्युगणाद्दिनवाराप्तिर्द्युगणोऽपि हि देशकालसम्बन्धः।
लाटाचार्येणोक्तो यवनपुरेऽर्द्धास्तगे सूर्ये॥
रव्युदये लङ्कायां सिंहाचार्येण दिनगणोऽभिहितः।
यवनानां निशि दशभिर्गतैर्मुहूर्तैश्च तद्गुरुणा॥
लङ्कार्द्धरात्रसमये दिनप्रवृत्तिं जगाद चार्यभटः।
भूयः स एव चार्कौदयात् प्रभृत्याह लङ्कायाम्॥
देशान्तरसंशुद्धिं कृत्वा चेन्न घटते तथा तस्मिन्।
कालस्यास्मिन् साम्यं तैरेवोक्तं यथा शास्त्रम्॥
मध्याह्नं भद्राश्वेष्वस्तमयं कुरुषु केतुमालानाम्।
कुरुतेऽर्द्धरात्रमुद्यन् भारतवर्षे युगपदर्कः॥
उदयो यो लङ्कायां योऽस्तमयः सवितुरेव सिद्धपुरे।
यमकोट्यां मध्याह्नं रोमकविषयेऽर्द्धरात्रं च॥
अधिमासकोनरात्रग्रहदिनतिथिविसमेषचन्द्राकाः ।
अयनर्त्वक्षगतिनिशाः समं प्रवृत्ता युगस्यादौ॥
अन्यद्रोमकविषयाद् देशान्तरमन्यदेव यवनपुरात्।
लङ्कार्द्धरात्रसमयादन्यत् सूर्योदयाच्चैव॥
सूर्यस्यार्द्धास्तमयात् प्रतिविषयं यदि दिनाधिपं ब्रूमः।
तत्रापि नाप्तवाक्यं न च युक्तिः काचिदप्यस्ति॥
सन्ध्या क्वचित्क्वचिदहः क्वचिन्निशा दिवसपतेः क्वचित्क्वचित्।
स्वल्पे स्वल्पे स्थाने व्याकुलमेवं दिनपतित्वम्॥
होरावार्त्ताप्येवं यस्माद्धोरा दिनाधिपस्याद्या।
तस्यापरिनिष्ठाने होराधिपतिः कथं भवति॥
अविदित्तैवं प्रायो दिनवारे जनपदः प्रवृत्तोऽयम्।
स्फुटतिथिविच्छेदसमं युक्तमिदं प्राहुराचार्याः॥ इति।
एवं स्थिते सति दिनवार औदयिक इत्यस्माकं मतम्। यस्माद्भट्टब्रह्मगुप्तेनोक्तम्—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

जगति तमोभूतेऽस्मिन् सृष्ट्यादौ भास्करादिभिः सृष्टैः।
यस्माद् दिनप्रवृत्तिर्दिनवारोऽर्कोदयात् तस्मात्।।
तत्र च विशेषः—
दिनवारादिः पश्चादुज्जयिनीदक्षिणोत्तरायाः प्राक्।
देशान्तरघटिकाभिः प्राक् पश्चाद्भवति रव्युदयात्।। इति।
दिनाधिपस्तु सावनेनैव मानेन भवति, किन्तु देशे देशे स्वदेशान्तरघटिकाभिश्चराद्ध-
कालयुक्ताभिर्वियुक्ताभिर्वा क्वचित्सूर्योदयाद्दिवागते काले क्वचित्सूर्योदयात्पूर्वं दिनप्रवृत्तिः।
तद्यथा—उज्जयिनीयाम्योत्तररेखायाः प्राग्भागे स्वदेशान्तरघटिकाभिः सूर्योदयात्परतो
वारप्रवृत्तिर्भवति। रेखापश्चिमभागे स्वदेशान्तरतुल्याभिर्घटिकाभी रात्रिशेषाभिर्वारप्रवृत्तिरिति।
एवं विषुवद्दिने चरदलाभावादन्यकाले चरदलं स्वधिया योज्यं यथासम्भवम्। तत्रायं प्रयोगः—
स्वदेशमध्याह्नघटिकाः पञ्चदशभ्यो विशोध्यावशेषघटिकाभिस्ताभी रेखाप्राग्भागे मध्याह्नात्
प्राग् वारादिः स्वदेशे नित्यं वक्तव्यः। रेखापश्चिमभागे मध्याह्नादूर्ध्वं तावतीभिरेव घटिका-
भिरिति। तथा च भट्टबलभद्रः—
उज्जयिनीतस्तु गता या रेखा दक्षिणेन लङ्कायाम्।
उत्तरतस्तु सुमेरोर्ज्ञेया देशान्तराख्या सा।।
स्वदेशरेखान्तरयोजनानां षष्ट्या हतानां स्फुटभूतहृतानाम्।
ज्ञेयः स लब्ध्या घटिकादिकालो देशान्तराख्यः सततं स्वदेशे।।
चराद्धैतत्कालयुतौ गतायां दिवा सुराहे दिनपादिवेला।
रेखादिभागे च परे निशायां कालेन शेषेण महेन्द्ररात्रौ।।
रेखादिभागे त्रिदिवेशरात्रौ कालान्तरोनश्चरखण्डशेषः।
काले नते तत्क्षणदावशेषे न्यूने चराद्धे तु दिवागते स्यात्।।
रेखापरार्द्धे तु कृतान्तराले चराद्धकालाभ्यधिके दिनस्य।
काले प्रयाते त्रिदशाह्नि वेला तदूनतायां क्षणदावशेषे।।
एवं यस्मिन् काले वर्तमानस्य दिनपतेः प्रवृत्तस्तस्मिन् कालेऽतीतस्य निवृत्तिरिति।
एवं दिनपतेः प्रतिपत्तिच्छेदौ ज्ञातौ।
अथ होराधिपत्यानयने तत्र यावतीनां घटीनां वारपतेरारम्भात्प्रभृति दिनगतानां रात्रि-
गतानां वा कालहोरा ज्ञातुमिष्यते ता घटिका अभीष्टकाले गता एकीकृत्य यावत्यो भवन्ति
ता द्विगुणाः कार्याः। ततस्तासां पञ्चभिर्भागमपहृत्यावशेषाङ्कसमो दिनपात्प्रभृतीष्टे काले
होराधिपो भवति। पञ्चभिर्भागे हृते यच्छेषं तदधः पञ्चभ्यो विशोधयेत्। ततो द्वावप्यूर्ध्वाधः-
स्थितावङ्कावर्द्धीकृत्योर्ध्वस्थो वर्तमानहोरापतेर्गतः कालः। अधःस्थितो यस्तावत्कालः स
एव होराधिपतिः। तथा च भट्टबलभद्रः—
प्रारम्भकालाद्दिनपस्य याते काले यमघ्नेऽर्थहृते तु लब्धिः।
शराहता चन्द्रयुताद्रिभक्ता शेषस्तु होराधिपतिर्द्युपादेः।।

सांवत्सरसूत्राध्यायः २९
तथा चास्मदीयवचनम्—
वारपतेरारम्भात्कालाद्द्विगुणाच्छरैर्हताल्लब्धम्।
पञ्चघ्नं रूपयुतं मुनिभक्तं वारपात् स होरेशः।।
तत्र होराधिपतेर्नाडिकाद्वयं सार्द्धभागं परिकल्प्य प्रवृत्तिनिवृत्त्योः परिकल्पना कार्या।
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
दिनगतघटिका द्विगुणाः पञ्चहता वान्यमतमेतत्।। इति।
तथा चाऽऽचार्यः—
सप्तोद्धृते दिनेशास्त्रिगुणो व्येको युतश्च होराभिः।
पञ्चघ्नः सप्तहतो विज्ञेयः कालहोरेशः।। इति।
अत्राऽहर्गणाद्यो दिनपतिस्ततोऽस्यानयनं कार्यम्। एवं वर्षाधिपादीनामयं गणनाक्रमः।
वर्तमानवर्षाधिपाच्चतुर्थोऽन्यस्मिन् वर्षे भवति। मासाधिपाद् मासपतिस्तृतीयः। होराधिपा-
द्धोरापतिः षष्ठः। दिनपतिर्निरन्तर इति। तथा चाऽऽचार्यः कक्षाक्रममुक्त्वाऽऽह—
मासाधिपा यथोर्ध्वं चन्द्रात् सौरादधश्च होरेशाः।
ऊर्ध्वक्रमेण दिनपाश्च पञ्चमा वर्षपाः स्पष्टाः।। इति।
तथा च—
वर्षाधिपश्चतुर्थो मासाधिपतिस्तथा तृतीयोऽन्यः।
होराधिपश्च षष्ठो निरन्तरं दिवसनाथः स्यात्।।
एवं होराधिपतिप्रतिपत्तिच्छेदौ ज्ञातौ।।६।।
अथान्यदप्याह—
सौरादीनां च मानानामसदृशसदृशयोग्याययोग्यत्वप्रतिपादनपटुः ॥७॥
दैवज्ञ को अनेक शास्त्रों में कहे गये सौर आदि मानों में यथार्थ और अयथार्थ का
विचार करने में कुशल होना चाहिये अर्थात् इन शास्त्रोक्त भिन्न-भिन्न मानों में कौन ठीक
है? कौ नहीं? इसका विचार करने में योग्य होना चाहिये।।७।।
सौरमानं रविराशिभोगः। अनया कल्पनया यावता कालेनार्को राशिद्वादशकं भचक्रं
भुङ्क्ते तावान् कालो रविमानेन वर्षं भवति। द्वादश राशयो द्वादशमासा एव। एतच्च सौरं
मानं सावनदिनानां पञ्चषष्ट्यधिकं दिनशतत्रयं भवति घटिकापञ्चदशकेन सार्द्धेनाधिकम्।
सावनं मानं स्वोदयात् स्वोदयं यावत् षष्ट्यधिकेन दिनशतत्रयेण भवति। नाक्षत्रं
चन्द्रनक्षत्रभोगः। तच्च कदाचित् षट्षष्टिघटिका भवन्ति कदाचिच्चतुष्पञ्चाशत्। अत्रापि
मध्ये सञ्चरति।
चान्द्रं तिथिभोगः। तस्यापि नक्षत्रवदूनाधिकता। एतदसदृशत्वं मानानाम्। सदृशत्वं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

३० बृहत्संहिता
चैककार्यकरणद्वारेण। तच्चैककार्यकरणं ग्रहगतिसाधनं नाम। तद्यथा—प्रथमं तावन्नक्षत्र-
परिवर्त्ता इष्टग्रहभगणोना यावत्क्रियन्ते तावदिष्टग्रहस्य सावनदिवसा भवन्ति। ते च नक्षत्र-
परिवर्त्ताः सूर्य्यभगणोना भूदिनसंज्ञास्तावत् स्थाप्याः। तत्रेष्टकाले कल्पाब्दा ये गता रवि-
परिवर्त्ताः सौरमानोत्पन्नास्ते च द्वादशगुणिता वर्त्तमानकाले चैत्रसिताद्यतीतमाससंयुक्ता
रविमानेनैव मासा भवन्ति। ततस्तस्मिन् मासगणे त्रैराशिकोपलब्धान् गताधिमासकान्
संयोज्य त्रिंशता सङ्गुण्य वर्त्तमानमासगततिथीः संयोज्य चान्द्रो दिनगणो भवति। स च
त्रैराशिकोपलब्धैस्तिथिलोपैर्विहीनः सावनोऽहर्गणो भवति। स चेष्टग्रहभगणगुणः सावनदिन-
हतः फलं भगणादिको ग्रहः। स च स्फुटीकृतो जातकादावुपयुज्यत इति।
एवं सर्वमानानामेककार्यत्वं नाम सादृश्यम्। अथवा पुलिशसिद्धान्तानुसारेण प्रद-
र्श्यते। तत्र सदृशत्वविज्ञाने सूत्रम्—
युगवत्सरैः प्रयच्छति यदि मानचतुष्टयं किमेकेन।
यदवाप्तं ते दिवसा विज्ञेयाः सावनादीनाम्।।
युगवत्सरैः यदि माने माने पठितदिवसा लभ्यन्ते तदैकस्मिन् संवत्सरे कियन्तः
स्युरिति त्रैराशिके न्यासः ४३२००००। १५५५२०००००। १। अतः फलम् ३६०।
एवं ज्ञातं यथा सावनमानवर्षे एतावद्भिः सावनमानदिवसैर्वर्षमिति।
न्यासः ४३२००००। १६०३००००८०। १। अतः फलम् ३७१/२८००८०/
४३२००००। सावनवर्षेणैतावन्तश्चान्द्रमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४२२००००। १५७७९१७८००। १। फलम् ३६५/१११७८००/
४३२००००। सावनवर्षेणैतावन्तः सौरमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४३२००००। १७३२६००८०। १। फलम् ४०१/२८००८०/४३२
०००० सावनवर्षेणैतावन्तो नाक्षत्रमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४३२००००। १५५९३४००७२। १। फलम् ३६०/४१४००७२/
४३२००००। सावनवर्षेणैतावन्ति नक्षत्राणि भवन्ति।
अथ चान्द्रमानेन चातुर्युगदिवसानाम् १६०३००००८० एतेषां त्रिंशता भागमपहृत्या-
वाप्तम् ५३४३३३३६। एतावन्तश्चतुर्युगेण चान्द्रमानेन मासा भवन्ति। एतेषां द्वादश-
भिर्भागमपहृत्यावाप्तम् ४४५२७७८। एतावन्ति चतुर्युगेण चान्द्रेण मानेन वर्षाणि भवन्ति।
तत्र न्यासः ४४५२७७८। १६०३००००८०। १। फलम् ३६०। एतावन्तश्चान्द्रमानवर्षेण
चान्द्रमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४४५२७७८। १५५५२०००००। १। फलम् ३४९/११८०४०८/४
४५२७७८। चान्द्रवर्षेणैतावन्तः सावनमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४४५२७७८। १५७७९१७८००। १। फलम् ३५४/१६३४३८८/४
४५२७७८। एतावन्तश्चान्द्रवर्षेण सौरदिवसा भवन्ति।

सांवत्सरसूत्राध्यायः ३१
न्यासः ४४५२७७८। १७३२६०००८०। १। फलम् ३८९/४६९४३८/
४४ ५२७७८। एतावन्तश्चान्द्रवर्षेण नाक्षत्रमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४४५२७७८। १५५९३४००७२। १। फलम् ३५०/८६७७७२/
४४ ५२७७८। एतावन्ति चान्द्रवर्षेण नक्षत्राणि भवन्ति।
अथ चतुर्युगसौरमानदिवसानामेतेषां १५७७९१७८०० त्रिंशता भागमपहृत्यावाप्तम्
५२५९७२६०। एतावन्तश्चतुर्युगेण सौरमानमासा भवन्ति। तेषां द्वादशभिर्भागमपहृत्या-
वाप्तम् ४३८३१०५। एतेषां चतुर्युगेण वर्षाणि भवन्ति।
न्यासः ४३८३१०५। १५७७९१७८००। १। फलम् ३६०। एतावन्तः सौरेण
वर्षेण सौरमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४३८३१०५। १५५५२०००००। १। फलम् ३५४/३५८०८३०/४
३८३१०५। सौरवर्षेणैतावन्तः सावनमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४३८३१०५। १६०३००००८०। १। फलम् ३६५/३१६६७५५/४
३८३१०५। एतावन्तः सौरवर्षेण चान्द्रमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४३८३१०५। १७३२६०००८०। १। फलम् ३९५/१२७३६०५/४
३८३१०५। एतावन्ति सौरवर्षेण नाक्षत्रमानदिनानि भवन्ति।
न्यासः ४३८३१०५। १५५९३४००७२। १। फलम् ३५५/३३३७७९७/४
३८३१०५। एतावन्ति सौरवर्षेण नक्षत्राणि भवन्ति।
अथ चतुर्युगेण नाक्षत्रमानदिवसाः १७३२६०००८०। एतेषां त्रिंशता भागमप-
हृत्यावाप्तम् ५७७५३३३६। एतावन्तश्चतुर्युगेण नाक्षत्रमानमासाः। एतेषां द्वादशभि-
र्भागमपहृत्यावाप्तम् ४८१२७७८। एतावन्ति चतुर्युगनाक्षत्रमानवर्षाणि भवन्ति।
न्यासः ४८१२७७८। १७३२६०००८०। १। फलम् ३६०। नाक्षत्रमानवर्षेणैता-
वन्ति नाक्षत्रमानदिनानि भवन्ति।
न्यासः ४८१२७७८। १६०३००००८०। १। फलम् ३३३/३४५००६/४८
१२७७८। नाक्षत्रमानवर्षेणैतावन्ति चान्द्रमानदिनानि भवन्ति।
न्यासः ४८१२७७८। १५५५२०००००। १। फलम् ३२३/६७२७०६/४८
१२७७८। नाक्षत्रमानवर्षेणैतावन्ति सावनमानदिनानि भवन्ति।
न्यासः ४८१२७७८। १५७७९१७८००। १। फलम् ३२७/४१३९३९४/४
८१२७७८। नाक्षत्रमानवर्षेणैतावन्ति सौरमानदिनानि भवन्ति।
न्यासः ४८१२७७८। १५५९३४००७२। १। फलम् ३२४। नाक्षत्रमानवर्षेणैता-
वन्ति नक्षत्राणि भवन्ति।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ चतुर्युगेण नाक्षत्राणामेतेषां १५५९३००७२ सप्तविंशत्या भागमपहृत्यावाप्तम्
५७७५३३३६। एतावन्तश्चतुर्युगेण नाक्षत्रमासाः पूर्वानीतेषु नाक्षत्रमानमासेषु संविदिताः।
एतेषां तुल्यत्वाद्वर्षाणि तुल्यान्येव। वर्षाणां तुल्यत्वात्सर्वमानेषु त्रैराशिकमपि तुल्यम्।
अत्र तात्पर्यार्थः—सौरमानं स्वमानेन षष्ट्यधिकं शतत्रयं दिनानां भवति। तस्मिन्नेव वर्षे
चान्द्राणि त्रीणि शतानि एकसप्तत्यधिकानि किञ्चिदधिकदिनानि आयान्ति। तस्मिन्नेव
सावनदिनानि त्रीणि शतानि पञ्चषष्ट्यधिकानि सपादान्यायान्ति। तस्मिन्नेव नाक्षत्रदिनानि
चत्वारि शतान्येकाधिकानि किञ्चिदधिकान्यायान्ति।
तथा चान्द्रमानं स्वमानेन षष्ट्यधिकं दिनशतत्रयं भवति। तस्मिन्नेव रविदिनानां
शतत्रयमेकान्नपञ्चाशदधिकं सपादं भवति। तस्मिन्नेव सावनदिनानां शतत्रयं चतुष्पञ्चाशदधिकं
सावशेषं भवति। तस्मिन्नेव नाक्षत्रदिनानां शतत्रयमेकान्ननवत्यधिकं भवति।
तथा सावनं वर्षं स्वमानेन षष्ट्यधिकं शतत्रयं दिनानां भवति। तस्मिन्नेव रविदिनानां
चतुष्पञ्चाशदधिकं शतत्रयमेकान्नपञ्चाशद्घटिकाधिकं भवति। तस्मिन्नेव चान्द्रं पञ्चषष्ट्यधिकं
शतत्रयं दिनानां त्रिचत्वारिंशद्घटिकाधिकं भवन्ति। तस्मिन्नेव शतत्रयं पञ्चनवत्यधिकं दिनानां
नाक्षत्रमानं भवति।
तथा नाक्षत्रं वर्षं स्वमानेन दिनानां षष्ट्यधिकं शतत्रयं भवति। तस्मिन्नेव चान्द्रदिनानां
शतत्रयं त्रयस्त्रिंशदधिकं भवति। तस्मिन्नेव शतत्रयं त्रयोविंशत्यधिकं दिनानां सौरं मानं
भवति। तस्मिन्नेव सावनं दिनं दिनानां शतत्रयं सप्तविंशत्यधिकं भवति। एवं प्रत्येकं
स्वमानेन षष्टिशतत्रयं दिनानां भवत्येव तत्सदृशत्वम्। एवं सौरादीनां च मानानामस-
दृशसदृशत्वं च ज्ञातम्।
अथ योग्यायोग्यत्वं प्रतिपाद्यते। सौरं मानं क्व योग्यं क्व वाऽयोग्यं तेन यन्निश्चीयते
तदुच्यते। तद्यथा—युगानि कृतयुगादीनि तथा वर्षाणि विषुवद्द्वयमयनद्वयमृतवो दिनप्रमाणं
चेति। अत्र तद्योग्यं नान्यत्र। तथा चान्द्रेण तिथयः करणान्यधिमासकोनरात्रामावास्यान्तं
पौर्णमास्यन्तम्। तत्र तद्योग्यं नान्यत्र। तथा सावनं यज्ञव्रतोपवासचिकित्सांसूतकप्रायश्चित्त-
ग्रहगतौ योग्यत्वं नान्यत्र। नाक्षत्रं मानं सावनमानस्य मूलभूतं यद्वशात् क्रियते तत्तत्र योग्यं
नान्यत्र। तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
सौरेणाब्दा मासास्तिथयश्चान्द्रेण सावनैर्दिवसाः।
दिनमासाब्दपमध्या न तद्दिनाऽर्केन्दुमानाभ्याम्।।
मानानि सौरचान्द्रार्क्षसावनानि ग्रहानयनमेभिः।
चारैः पृथक् चतुर्भिः संव्यवहारश्च लोकस्य।।
युगवर्षविषुवदयनत्वहर्निशावृद्धिहानयः सौरात्।
तिथिकरणाधिकमासोनरात्रपूर्वक्रियाश्चान्द्रात् ।।
यज्ञसवनप्रमाणग्रहगत्युपवाससूतकचिकित्साः ।
सावनमानाज्ज्ञेयाः प्रायश्चित्ताः क्रियाश्चान्याः।।

सांवत्सरसूत्राध्यायः ३३
नक्षत्रसावनदिनात् सूर्यदीनां स्वसावनदिनानि।
यस्मात्तस्मादार्कं दुरधिगमं मन्दबुद्धीनाम्।। इति।
केचित्तु चन्द्रनक्षत्रभोगेन रूपसत्राख्यो यो व्रतविशेषस्तत्रोपयोगित्वमाहुर्नक्षत्रमानस्य।
तथा च भगवान् गर्गः—
सावनैन्दवसावित्रैर्दिनमाससमात्मकैः ।
व्यवहारो भसत्रेषु भमानेन प्रकीर्तितः ।। इति ।
एवं सौरादीनां मानानामसदृशसदृशयोग्यायोग्यत्वप्रतिपादने पटुः कुशलः ।।७।।
अन्यदप्याह—
सिद्धान्तभेदेऽप्ययननिवृत्तौ प्रत्यक्षं सममण्डललेखासम्प्रयोगाभ्युदितां-
शकानां छायाजलयन्त्रदृग्गणितसाम्येन प्रतिपादनकुशलः ॥८॥
सिद्धान्तों में सौर आदि मानों के भेद, अयननिवृत्ति के भेद, सममण्डल प्रवेशकालिक
उदित अंशों के भेद, छाया जलयन्त्र से दृग्गणितैक्य—इनको जानने में दैवज्ञ को कुशल
होना चाहिये ।।८।।
सिद्धान्तभेदेऽपीति । सिद्धान्ताः पौलिशादयः, तेषां भेदः असादृश्यम्, तस्मिन्नपि प्रति-
पादने कुशलः शक्तः । अतिगणितपटुत्वात् । यथा—अमुकसिद्धान्तस्याऽमुकसिद्धान्तेन सह
ग्रहाणामेतावदन्तरममुकेनापि सहैतावदन्तरमिति।
एवं ग्रहणसमागमादीनामपि। तथा चाऽऽचार्येण पञ्चसिद्धान्तिकायामेव प्रदर्शितम्।
तथा च—
खार्कघ्नेऽग्निहुताशनमपास्य रूपाग्निवसुहुताशकृतैः ।
हृत्वा क्रमाद्दिनेशो मध्यः केन्द्रं सविंशांशम्।।
इति पौलिशे। तथा च—
रोमकसूर्यो द्युगणात् खतिथिघ्नात्पञ्चकर्तुपरिहीणात्।
सप्ताष्टकसप्तकृतेन्द्रियोद्धृतात् मध्यमः सूर्यः ।।
तथा—
द्युगुणेऽर्कोऽष्टशतघ्ने विपक्षवेदारर्णवेऽर्कसिद्धान्ते।
स्वरखाश्विद्विनवयमोद्धते क्रमाद्दिनदलेऽवन्त्याम्।। इत्यादि।
एवं सिद्धान्तत्रयेणार्कमानीयान्तरं बोद्धव्यमिति। तथायनयोर्दक्षिणोत्तरयोर्या निवृत्ति-
र्निवर्तनं तस्यामपि प्रतिपादने कुशलः। यथा—अमुकसिद्धान्तेऽर्कस्यैतावद्भिर्दिनैरेतावती-
भिर्घटिकाभिरयनचलनममुकसिद्धान्ते एतावतीभिर्दृष्ट्याऽमुकस्मिन् दिने एतावतीभिर्घटिकाभिश्च
दृश्यते तत्प्रतिपादने च कुशलः। एतच्चाऽऽचार्येणैवं प्रतिपादितम्। तथा च पञ्चसिद्धान्ति-
कायाम्—
बृ० सं० [२८-३]. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

३४ बृहत्संहिता
आश्लेषार्द्धादासीद्यदा निवृत्तिः किलोष्णकिरणस्य।
युक्तमयनं तदाऽऽसीत् साम्प्रतमयनं पुनर्वसुतः॥
तथा च वक्ष्यति—
आश्लेषार्द्धाद्दक्षिणमुत्तरमयनं रवेर्धनिष्ठाद्यम्।
नूनं कदाचिदासीद्येनोक्तं पूर्वशास्त्रेषु॥
साम्प्रतमयनं सवितुः कर्कटकाद्यं मृगादितश्चान्यत्।
उक्ताभावे विकृतिः प्रत्यक्षपरीक्षणैर्व्यक्तिः॥
तथा च दृष्टिवेधमाचार्य एव वक्ष्यति—
दूरस्थचिह्नवेधादुदयेऽस्तमये सहस्रांशोः।
छायाप्रवेशनिर्गमचिह्नैर्वा मण्डले महति॥ इति।
कथं प्रतिपादने कुशलः। प्रत्यक्षं दृश्यमानं पीठयन्त्रादिभिः कालयन्त्रैर्यथा लोकाः
प्रतिपद्यन्ते। अपिशब्दः समुच्चये। तथा सममण्डललेखासम्प्रयोगाभ्युदितांशकानां च
प्रतिपादने कुशलः। यथा स्वदेशसममण्डलाख्या लेखा विषुवल्लेखेत्यर्थः। तया योऽसौ
ग्रहाणां सम्प्रयोगः सम्प्रवेशस्तत्र येऽभ्युदितांशका अभिमुखेनोद्गताः शेषा वांशकाः।
स्वाहोरात्रवृत्ते ये दिनभागा दिनगतघटिकाः शेषघटिका वेत्यर्थः। यथास्मिन्निष्टदिने
भगवतो भास्करस्य एतावतीभिर्दिनगतघटिकाभिः सममण्डलप्रवेशो भवति तावतीभिश्च
शेषाभिः। तासां प्रतिपादने कुशलः।
अर्कस्य सममण्डलप्रवेशकाल आचार्येण तत्रोक्तः। तथा च—
इष्टोत्तरगोलापक्रमांशकज्यां खभास्कराभ्यस्ताम्।
हृत्वाक्षजीवया तच्चापादुदयेन तत्कालः॥
तस्मिन् दिनकृत् कुरुते सममण्डलसंश्रयं दिनाद्ये वा।
तावच्छेषे परतो न तुलादिषु विद्यते चैतत्॥
मेषस्थः सूर्यः प्रथमेऽह्नि सममण्डलरेखायामेवोदितस्तस्यामेवास्तमयं याति, क्रान्त्य-
भावात्। ततः प्रतिदिनं यथा यथाऽर्कस्य क्रान्तिसम्भवो भवति, तथा तथा दिनगते काले
सममण्डलप्रवेशो भवति। यावति दिनगते काले तावति दिनशेषेऽपि भवति। एवं यावत्क-
न्यान्तं तावद्भवति सममण्डलप्रवेशो राशिषट्केऽर्कस्य। तुलादिष्वेतन्न सम्भवति। एवं
मेषादिराशिषट्के स्थितस्य सममण्डलप्रवेशो भवति, न तुलादिराशिषट्के स्थितस्य। तत्र
प्रविष्टस्याभिज्ञानमिदम्—
कृतदिग्ग्रहणे वृत्ते रेखां पूर्वापरां यदा छाया।
प्रविशति सम्यक् शङ्कोः सममण्डलगस्तदा सूर्यः॥
तत्र च काले शङ्क्वानयनम्—
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

सांवत्सरसूत्राध्यायः ३५
उत्तरगोलेऽर्कज्या काष्ठान्तगुणा ध्रुवज्यया भक्ता।
ताः शङ्कुलिप्तिकाख्यास्ताभिः सममण्डले छाया।।
सममण्डलज्ञस्य फलम्—
सममण्डललेखासम्प्रवेशवेलां करोति योऽर्कस्य।
तत्प्रत्ययं च जनयति जानाति स भास्करं सम्यक्।।
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
विषुवत्कर्णेन गुणा विषुवच्छायायोद्धतोत्तरा क्रान्तिः।
यद्यूनाक्षज्याभ्यः शङ्कुः सममण्डलस्थेऽर्के।।
एवमेतेषां सर्वेषां सिद्धान्तभेदादीनां छायया तात्कालिकया यन्त्रैश्च चक्रधनुस्तुयगोलय-
ष्टिशङ्कुघटिकाकपालकर्तरीपीठैः कालपरिच्छेदकैस्तथा दृग्गणितसाम्येन दृष्टेर्गणितस्य च
यत्साम्यं सादृश्यमेकरूपता तेन प्रतिपादने कुशलः शक्तः। गणितेनोपलभ्यच्छायां यन्त्रै-
र्दृष्ट्या समीकरोतीत्यर्थः।।८।।
तथाऽन्यदप्याह—
सूर्यादीनां च ग्रहाणां शीघ्रमन्दयाम्योत्तरनीचोच्चगतिकारणाभिज्ञः ।।९।।
सूर्य आदि ग्रहों के शीघ्र, मन्द, दक्षिण, उत्तर, नीच और उच्च गतियों के कारणों को
जानने में दैवज्ञ को कुशल होना चाहिये।।९।।
सूर्योदय आदित्यादयो ग्रहाः। आदित्यचन्द्रभौमबुधजीवशुक्रसौराः। तेषां कः शीघ्रः
को मन्द इत्यस्मिन् कारणेऽभिज्ञः। तत्र च सर्वग्रहेभ्यश्चन्द्रमाः शीघ्रस्ततो मन्दो बुधस्ततः
शुक्रस्ततोऽर्कस्ततः कुजस्ततो गुरुस्ततः शनिरिति। तथा सर्वग्रहेभ्यो मन्दः शनैश्चरस्ततो गुरुः
शीघ्रस्ततः शुक्रस्ततो बुधस्ततश्चन्द्रमा इति। यस्य तु भूमेरासन्नो भ्रमः सोऽन्यस्माच्छीघ्रः। यस्य
दूरः स मन्दः। यस्य च महती भुक्तिः स शीघ्रो यस्यान्या स मन्द इति। तथा चाऽऽचार्यः—
चन्द्रादूर्ध्वं बुधसितरविकुजजीवार्कजास्ततो भानि।
प्राग्गतयस्तुल्यजवा ग्रहास्तु सर्वे स्वमण्डलगाः।।
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
भगणस्याधःशनिगुरुभूमिजरविशुक्रसौम्यचन्द्राः।
कक्ष्याक्रमेण शीघ्राः शनैश्चराद्याः कलाभुक्त्या।।
तथा चाऽऽचार्यभटः—
भानामधःशनैश्चरबृहस्पतिगुजार्कशुक्रबुधचन्द्राः।
तेषामधश्च भूमिर्मेधीभूता खमध्यस्था।।
तत्र यस्य भूमिनिकटभ्रमः सोऽल्पेन कालेन भगणभोगं पूरयत्यतः शीघ्रः। यस्य दूरे

३६ बृहत्संहिता
स महता कालेनातो मन्दः। यतो भूम्यासन्नस्याल्पो भ्रमस्तत्र च राशिभागा अल्पा एव
भवन्ति। दूरस्थितस्य च महान् भ्रमस्तत्र च राशिभागा एव महान्तस्तेन चन्द्रमाः स्वल्पेन
कालेन भगणभोगं पूरयति महता कालेन सौरः। तथा चाऽऽचार्यः—
तैलिकचक्रस्य यथा विवरमराणां घनं भवति नाभ्याम्।
नेम्यां महदेवं संस्थितानि राश्यन्तराण्यूर्ध्वम्।।
पर्येति शशी शीघ्रं स्वल्पं नक्षत्रमण्डलाधःस्थः।
ऊर्ध्वस्थस्तुल्यजवोडपि संस्थितस्तथा न महदर्कसुतः।।
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
लघवोडल्पे राश्यंशा महति महान्तोऽल्पमल्पेन।
पूरयतीन्दुर्महता कालेन महाशनैश्चारी।।
तथा चाऽऽर्यभटः—
मण्डलमल्पमधःस्थात् कालेनाल्पेन पूरयति चन्द्रः।
उपरिष्टात् सर्वेषां महच्च महता शनैश्चारी।।
अल्पे हि मण्डलेऽल्पा महति महान्तश्च राशयो ज्ञेयाः।
अंशाः कलास्तथैव विभागतुल्याः स्वकक्ष्यासु।। इति।
तथा च याम्योत्तरादिगतिः। मेषादितः कन्यान्तं यावद्यो ग्रहो याति स उत्तरां गति-
माश्रितो भवति। तुलादितो मीनान्तं यावद्यो ग्रहो याति स दक्षिणां गतिमाश्रितो भवति।
तथा चाऽऽचार्यभटः—
मेषादेः कन्यान्तं समुदगयनमण्डलार्धमुपयातुम्।
तौल्यादेर्मीनान्तं शेषार्धं दक्षिणेनैव।।
एतत्सूर्यस्य दक्षिणोत्तरगतिकारणमुक्तम्। चन्द्रादिकस्तु पुनः सूर्यभ्रमणप्रदेशानुसारेण
स्वभ्रमणप्रदेशात् स्वविक्षेपवशेन दक्षिणेनोत्तरेण वा याति। एतदुक्तं भवति—आदित्यस्य
विक्षेपाभावात् क्रान्तिरेव स्वक्रान्तिः। चन्द्रादीनामर्कवत्क्रान्तिं कृत्वा तस्या विक्षेपेण
सहैकदिक्केन योगः कार्यो भिन्नदिक्केन वियोगः। एवं कृते स्वक्रान्तिर्भवति यस्य च
क्रान्तिरुत्तरा स उत्तरां गतिमाश्रितो भवति, यस्य दक्षिणा स दक्षिणाम्। अथवा मकरादौ
राशिषट्के स्थित उत्तरां गतिमाश्रितो भवति कर्कटादौ राशिषट्के दक्षिणाम्। यस्मा-
दुत्तरायणस्थो ग्रहः प्रतिदिनमुत्तरां दिशं याति दक्षिणायनस्थो दक्षिणाम्। एवं ग्रहाणां
याम्योत्तरा गतिः।
अथ नीचोच्चा ग्रहाणां गतिः। तत्र स्वभ्रमणप्रदेशात् कदाचिद् ग्रह उपरि स्थितो
भवति कदाचिदधःस्थः। यत्र मध्यमो ग्रहो भवति तत्कक्ष्यामण्डलम्। यत्र स्फुटग्रहो भवति
तत्प्रतिमण्डलम्। अर्कचन्द्रौ मन्दप्रतिमण्डले भ्रमतः। ताराग्रहाः शीघ्रप्रतिमण्डले भ्रमन्ति।
तत्र कक्ष्यामण्डलादुपरि स्थितो ग्रहो यदा भवति तदा द्रष्टुरतिदूरस्थो भवत्य-तिदूरत्वात्

सांवत्सरसूत्राध्यायः ३७
स्वल्पबिम्बो दृश्यते स चोच्चां गतिमाश्रितो भवति। यदा कक्ष्यामण्डलादधःस्थितो भवति तदा
भूमेरासन्नत्वान्महान् प्रमाणो दृश्यते स नीचां गतिमाश्रितो भवति। तत्र च ग्रहे स्फुटीक्रिय-
माणेऽन्त्यकर्णः प्रथमे केन्द्रपदे भवति चतुर्थे वा तदा ग्रह उच्चां गतिमाश्रितो भवति।
अथ यदा द्वितीयतृतीयपदस्थो भवति तदा नीचां गतिमाश्रितोऽत एव त्रिज्यायां कोटिफलं
धनमृणं वा क्रियते येन प्रतिमण्डलप्रापी स्फुटकर्णो भवति। तथा चाऽऽचार्यः—
शीघ्रान्मध्यविहीनाद्राशित्रितये गतैष्यदंशज्या।
भुजकोटी तत्परतः षड्भ्यः पतिते स एव विधिः।।
स्वपरिधिगुणिते भाज्ये खर्तुगुणैस्ते विपरिणते तच्च।
कोटिफलं व्यासार्धे मृगकर्क्यादौ चयापचयः।।
तद्भुजकृतियोगपदैरिति। तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
तद्गुणिते ज्ये भांशैर्हृते फले कोटिफलयुता त्रिज्या।
आद्यन्तयोर्विहीना पदयोर्द्वितीयतयोः कोटिः।।
तद्भुजफलकृतियोगान्मूलं कर्णं ................................ इति।।
एवमादिषु कारणज्ञाने अभिज्ञः। अभि मुख्येन जानातीत्यभिज्ञः।।९।।
अन्यदप्याह—
सूर्यचन्द्रमसोश्च ग्रहणे ग्रहणादिमोक्षकालदिक्प्रमाणस्थितिविमर्दवर्णा-
देशानामनागतग्रहसमागमयुद्धानामादेष्टा ॥१०॥
सूर्य-चन्द्र के ग्रहण में स्पर्श, मोक्ष, इनके दिग्ज्ञान, स्थिति, विभेद, वर्ण, देश, भावी
ग्रहसमागम और ग्रहयुद्धों को बताने वाला दैवज्ञ को होना चाहिये।।१०।।
सूर्यचन्द्रमसोरर्कशशिनोर्ग्रहणे उपरागे ग्रहणादि ग्रहणप्रारम्भं जानाति। एतावति स्वदि-
नगते काले ग्राह्यग्राहकबिम्बसम्पर्कः। तथा मोक्षकालं जानाति। एतावति गते काले मोक्षः।
ग्राह्यमण्डलं सकलं ग्राहकस्त्यजति। तथा कालं जानाति। प्रग्रहणमोक्षयोरन्तर एतावान्
कालः। तथा दिक्। अमुकस्यां दिशि प्रग्रहणममुकस्यां निमीलनममुकस्यां मध्यग्रहण-
ममुकस्यामुन्मीलनममुकस्यां मोक्ष इति। प्रमाणं यथा—खण्डग्रहण एतावद्विम्बं छिन्नं
भवति। मध्यग्रहणकालिके तिथ्यन्ते स्फुटप्रग्रहणस्थित्यर्थं विशोध्य ग्रहणादिर्भवति, तत्रैव
.मौक्षकालिकं स्फुटस्थित्यर्द्धं संयोज्य मोक्षकालो भवति। स्थित्यर्द्धद्वयस्य योगः स्थितिकालः।
विमर्दो निमीलनोन्मीलनयोर्मध्यकालः। तावन्तं कालं ग्राह्यबिम्बं सकलं ग्राहकः सञ्छाद्य
तिष्ठति स विमर्दकालः। तथा वर्णो ग्रहणे ग्राहकगृहीतस्य बिम्बस्य। स धूम्रकृष्णताम्रकपिल
इति। एतत्सर्वं गणितस्कन्धनिर्दिष्टम्। वलनविक्षेपवशेन परिलेखेन प्रग्रहणादीनां दिग्ज्ञानम्।
मध्यग्रहणपरिलेखाकरणात् प्रमाणज्ञानम्। निमीलिनोन्मीलनविमर्दार्द्धयोर्योगे विमर्दकालः।
वर्णो तथा—

३८ बृहत्संहिता
आद्यन्तयोः स धूम्रः कृष्णः खण्डग्रहेऽर्धतोऽभ्यधिके।
ग्रासे स कृष्णताम्रः सर्वग्रहणे कपिलवर्णः।। इति।
एवमादिकानामादेशानामनागतानामेष्याणामादेष्टा कथयिता। तथा अनागतानां ग्रहस-
मागमानां ग्रहयुद्धानां चादेष्टा। समागमस्ताराग्रहाणां चन्द्रमसा सहैकराशिगतानां भवति।
भौमादीनामेकराशिगतानां दक्षिणोत्तरसंस्थानवशेन युद्धं भवति।
तत्र समागमे युद्धे चैतत्परिज्ञानम्। यथा—अमुको ग्रह उत्तरे। अमुको दक्षिणे
भविष्यति। तयोश्चान्तरमेतावन्तो हस्ता एवमेतावन्त्यङ्गुलानि वा भेदः समागमो वा
भविष्यतीति। एतदपि गणितसिद्धम्। ग्रहयोर्विक्षेपौ कृत्वा ततस्तयोर्विक्षेपयोरेकदिक्कयो-
रन्तरं कार्यं भिन्नदिक्कयोर्योगः। ततस्तस्मादन्तराद्योगाद्वा ग्रहमानैक्यार्धं विशोधयेत्। यदि
न शुद्ध्यति तदा भेदसमागमः। अधःस्थेन ऊर्ध्वस्थो ग्रहश्छाद्यते। अथ शुद्ध्यति तदा
संशोध्य यदवशिष्यते तद्ग्रहान्तरं स्फुटं भवति। तच्च लिप्तारूपं तस्य षष्ट्या भागमप-
हृत्यावाप्तं भागास्त एव हस्ताः शेषं चतुर्विंशत्यां सङ्गुण्य प्राग्वद्विभज्यावाप्तान्यङ्गुलानि।
तत्र यस्य दक्षिणे विक्षेपः स दक्षिणभागस्थो यस्योत्तरः स उत्तरविभागस्थः। द्वयोरेकदिक्क-
योर्यस्याधिकः स तत्रस्थः। इतरोऽन्यत्र स्थितः। तत्र फलानि वक्ष्यत्याचार्यः। तथा चोक्तम्—
भागैः कराः परस्परमेषां युद्धं समागमः शशिना।
रविणास्तमय उदक्स्थो ग्रहो जयी दक्षिणे शुक्रः।। इति।
एतेषामप्यनागतानामादेष्टा।।१०।।
अन्यदप्याह—
प्रत्येकग्रहभ्रमणयोजनकक्ष्याप्रमाणप्रतिविषययोजनपरिच्छेदकुशलः ॥१९॥
प्रत्येक ग्रहों के योजनात्मक कक्षाप्रमाण और प्रत्येक देशों का योजनात्मक देशान्तर
जानने में दैवज्ञ को कुशल होना चाहिये॥११॥
एकमेकं प्रत्येकं प्रत्येकस्य ग्रहस्य भ्रमणयोजनानि प्रत्येकग्रहभ्रमणयोजनानि तेषां
परिच्छेदे परिच्छित्तौ विज्ञाने कुशलः शक्तः। यथा—अमुको ग्रह एतावद्भियोंजनैर्भूगोलादु-
परि भ्रमति। ग्रहयोजनकर्णं जानातीत्यर्थः। तथा कक्ष्याप्रमाणपरिच्छेदकुशलः। अमुकस्य
ग्रहस्यैतावन्ति कक्ष्यायोजनानि। मध्यमो ग्रहो यत्र भ्रमति तद्वृत्तपरिज्ञानमित्यर्थः।
तच्च कक्ष्याकर्णपरिज्ञानं पुलिशादिषु पठ्यते। तत आनीयास्माभिरिह प्रदर्श्यते। तत्र
तावद्योजनप्रमाणज्ञानम्—
योजनमष्टौ क्रोशाः क्रोशश्चत्वारि करसहस्राणि।
हस्तः शङ्कुद्वितयं द्वादशभिः सोऽङ्गुलैः शङ्कुः।।
अथ ग्रहाणां चतुर्युगाध्वयोजनप्रमाणम्—
युगमासाधिकमासाः सभमासा योजनीकृताः सोऽध्वा।
प्राग्गायिनां ग्रहाणां तस्मात् कक्ष्या भगणभक्ताः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmụ. Digitized by S3 Foundation USA

सांवत्सरसूत्राध्यायः ३९
यावन्तश्चतुर्युगेणार्कभगणास्तावन्ति सावनमानेन चतुर्युगवर्षाणि भवन्ति। तानि च—
परिवर्तैरयुतगुणैर्द्वित्रिकृतैर्भास्करो युगं भुङ्क्ते ४३२००००।
एतानि चतुर्युगवर्षाणि द्वादशगुणानि ५१८४००००। एते सावनेन चतुर्युगमासाः। एत
एव साधिमासकाः कर्तव्याः।
अधिमासकाः षडग्नित्रिकदहनच्छिद्रशररूपाः १५९३३३६।
एतैर्युक्ता जाताः ५३४३३३३६। एते चतुर्युगेण चान्द्रेण मानेन मासा भवन्ति। एते
भमाससहिताः कर्तव्याः। भमासाश्चात्राधिका ग्रहीतव्याः। चतुर्युगेण चान्द्रमासेभ्यो यावन्तोऽ-
तिरिच्यन्त इति। तत्र चतुर्युगेण नाक्षत्रमानदिनानि।
आर्क्षेण खाष्टखत्रयरसयुग्मगुणानिलशशाङ्काः १७३२६०००८०।
एतेषां त्रिंशता भागमपहृत्यावाप्तम् ५७७५३३३६। एतावन्तश्चतुर्युगेण नाक्षत्रमानमासा
भवन्ति। एत एव चन्द्रभगणाः। चन्द्रभगणेनैकेन नाक्षत्रमानमासो भवति। तस्मान्नाक्षत्रमान-
मासानां चन्द्रमासाः संशोध्याः। संशोध्य जाताः ४३२००००। एतावन्तश्चतुर्युगेण चन्द्रमा-
सेभ्यो नक्षत्रमासा अतिरिच्यन्त इति। तस्मादेतान् भमासान् सूर्यमासाधिमाससंयोगेऽस्मिन्
५३४३३३३६ संयोज्य जाताः ५७७५३३३६। एवं युगमासाधिकमासभमासयोगतश्चन्द्र-
भगणा उत्पन्नाः। तस्माद्वक्ष्यति—
रसदहनहुतवहानलशरमुनिपवनेन्द्रियै५७७५३३३६श्चन्द्रः।
अथैते चन्द्रभगणा योजनीकार्याः। कथमित्यत्रोच्यते—चन्द्रकक्ष्यायां पञ्चदशभिर्यो-
जनैरेकैका लिप्ता भवत्यतश्चन्द्रभगणानां लिप्ताः कृत्वा पञ्चदशभिर्गुणयित्वा योजनसंख्या-
त्वामाप्नुवन्ति। वक्ष्यति च—'पञ्चदशहता योजनसंख्ये'ति।
तत्र युगमासाधिकमासभमासयोगोऽयं ५७७५३३३६ द्वादशहतो जातः ६९३०४
००३२। एते चतुर्युगेण चन्द्रराशयः। एते त्रिंशद्गुणाः २०७९१२००९६०। एते चतुर्युगेण
चन्द्रभागाः षष्ट्या गुणिताः १२४७४७२०५७६००। एताश्चतुर्युगेण चन्द्रलिप्ताः। एताः
पञ्चदशहता जाताः १८७१२०८०८६४०००। एतावन्ति योजनानि प्रत्येकस्य ग्रहस्य
चतुर्युगाध्वा। आचार्यः पठिष्यति च—
वेदरसाष्टवियद्वसुखरविनगाष्टेन्दवः सहस्रघ्नाः १८७१२०८०८६४०००।
एतावन्ति योजनान्येकेन ग्रहेण स्वकक्ष्यास्थेन पूर्वा दिशमाक्रमता चतुर्युगेण गन्त-
व्यानीति। तद्युक्तम्—'प्राग्गायिनां ग्रहाणामि'ति।
तस्मात् कक्ष्या भगणभक्ताः। अत्र तावदाकाशकक्ष्याप्रमाणं क्रियते। तत्र चतुर्युगाध्व-
योजनानीमानि १८७१२०८०८६४०००। एतान्यष्टाधिकेन चतुर्युगसहस्रेण कल्प
इत्यष्टाधिकेन सहस्रेण गुणितानि जातानि १८८६१७७७५१०९१२०००। इयमाका-
शकक्ष्या। अस्या अभ्यन्तरं सविता वितमस्कं करोति। एषा च पठ्यते—

CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmau. Digitized by S3 Foundation USA

४० बृहत्संहिता
खत्रयसूर्य्यनवाम्बरचन्द्रवाणमहीधरसप्तमहीध्राः ।
चन्द्ररसाष्टकमङ्गलचन्द्रा मार्गमिदं नभसः प्रवदन्ति ।।
अथ ग्रहभगणाः—
परिवर्त्तैरयुतगुणैर्द्वित्रिकृतै४३२००००र्भास्करो युगं भुङ्क्ते ।
रसदहनहुतवहानलशरमुनिपवनेन्द्रियै५७७५३३३६श्चन्द्रः ।।
वेदाश्विवसुरसाङ्कलोचनदस्रै२२९६८२४रवनिसूनुः ।
अम्बरगगनवियन्मुनिगुणविवरनगेन्दुभिः १७९३७००० शशिसुतश्च ।।
आकाशलोचनेक्षणसमुद्रष्टकानलै३६४२२०र्जीवः ।
अष्टवसुहुतवहानलयमखनगै७०२३३८८र्भार्गवश्चापि ।।
कृतरसशरर्तुमनुभिः १४६५६४ सौरौ बुधभार्गवौ दिवाकरवत् । इति ।
एतैर्भागमपहृत्य यथाक्रमं कक्ष्याप्रमाणानि । तद्यथा—
रविकक्ष्या खखार्थरूपाग्निगुणाब्धयः ४३३१५००
चन्द्रकक्ष्या शून्यखखजिनागनयः ३२४०००
भौमकक्ष्या मुन्यग्निनन्दष्टकाब्धिरूपवसवः ८१३६९३७
बुधशीघ्रकक्ष्या भवरदाब्धिदिशः १०४३२११।
बृहस्पतिकक्ष्या वेदत्वर्गार्थमुनिविश्वार्थाः ५१३७५७६४
शुक्रशीघ्रकक्ष्या रदत्विब्धिषडङ्गाश्विनः २६६४६३२
सौरकक्ष्या गोऽग्न्यगशशिमुनिरसागार्काः १२७६७१७३९
रविकक्ष्या सविकला षष्ठिहता नक्षत्रकक्ष्या।
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—अर्को भषष्ट्यंश इति। सा च रविखखगोऽष्टनवतत्वानि
२५९८९००१२। तथा च पुलिशाचार्यः—
आकाशशून्यतिथिगुणदहनसमुद्रै४३३१५००र्बुधार्कशुक्राणाम्।
इन्दोः सहस्रगुणितैः समुद्रनेत्राग्निभि३२४०००श्च स्यात्।।
भूसूनोर्मुनिरामच्छिद्रर्तुसमुद्रशशिवसुभिः ८१४६९३७।
रुद्रयमाग्निचतुष्कव्योमशशाङ्कै१०४३२११र्बुधोच्चस्य।।
जीवस्य वेदषट्कस्वरविषयनगाग्निशीतकिरणार्थैः ५१३७५७६४।
शुक्नोच्चस्य यमानलषट्कसमुद्रर्तुरसदस्रैः २६६४६३२।।
भ्रमणोऽर्कजस्य नवशिखिमुनीन्दुनगषट्कमुनिसूर्यैः १२७६७१७३९।
रविखवियत्रववसुनवविषयेक्षणयोजनै२५९८९००१२र्भकक्ष्यायाः।।
अथ कर्णानयनम्
तत्रादौ तदुपयोगिनीनां चान्द्रीणां कलानामानयनमाह—
इष्टग्रहकक्ष्याभ्यो यल्लब्धं चन्द्रकक्ष्यया भक्तवा।
ता मध्यमा ग्रहाणां सौरादीनां कलाश्चान्द्र्यः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammnu. Digitized by S3 Foundation USA

सांवत्सरसूत्राध्यायः ४१
इष्टग्रहकक्ष्यायोजनानां चन्द्रकक्ष्यायोजनैर्भागमपहृत्यावाप्तं लिप्तास्तस्यैव ग्रहस्य चान्द्रयो
भवन्ति। कक्ष्यामहत्त्वविवक्षया सौरादीनामित्युक्तम्। सौरादीनां मध्यमग्रहाणां चान्द्र्यः कला
भवन्ति। तत्र कर्मणो लाघवार्थं सर्वग्रहाणां भाज्यभाजकराशी चन्द्रकक्ष्यायोजनैर-पवर्त्तनीयौ
तत्र सर्वग्रहस्य भाज्यो राशिश्चन्द्रभगणा भवन्ति। भाजकराशिः स्वभगणा इति। तत्रैतत्कर्म
जातम्। चन्द्रभगणानां यस्यैव ग्रहस्य सम्बन्धिविभिर्भगणैर्भागो हियते तस्यैव कलाश्चान्द्रयो
भवन्ति। एवं दर्शितविधिना सर्वग्रहाणामागताश्चान्द्र्यः कला लिख्यन्ते।
रखेः १३/१५९३३३६/४३२००००।
चन्द्रस्य १।
भौमस्य २५/३३२७३६/२२९६८२४।
बुधस्य ३/३९४२३३६/१७९३७०००।
जीवस्य १५८/२०६५७६/३६४२२०।
शुक्रस्य ८/१५७४२३२/७०२२३८८।
शनेः ३९४/७१२०/१४६५६४।
( खकक्षायाः ५८२१५३६२६८८ )।
अथ चान्द्रीभिः कलाभिर्ग्रहकक्ष्याकर्णानयनमाह—
पञ्चदशहता योजनसङ्ख्या तत्सङ्गुणोऽर्द्धविष्कम्भः।
योजनकर्णोऽधः स्याद्भूयोजनकर्णविधिना वा॥
एताश्चान्द्र्यः कलाः पञ्चदशगुणिता योजनत्वं गच्छन्ति योजनभूताश्च क्रमेण लिख्यन्ते।
रखेः २००/२३०००४०/४३२००००।
चन्द्रस्य १५।
भौमस्य ३३७/३९७३६२/२२९६८२४।
बुधस्य ४८/५३२४०४०/१७९३७०००।
गुरोः २३७८/१८४८८०/३६४२२०।
शुक्रस्य १२३/२५४६३१६/७०२२३८८।
शनेः ५९१०/१०६८००/१४६५६४।
नक्षत्राणाम् १२०३१/२०४१२/२१६००।
( खकक्षायाः ८७३२३०४४०३२० )।
एतानि प्रतिकक्ष्यं ग्रहाणां लिप्तायोजनानि। तत्सङ्गुणोऽर्द्धविष्कम्भ इति। एतैः
सर्वकक्ष्यायोजनैरर्द्धविष्कम्भो व्यासार्द्धं ३४३७/९६७/१३०९ गुणितः प्रतिकक्ष्यं कर्णार्द्ध-
योजनानि भवन्ति। तत्र व्यासार्द्धं ३४३७/९६७/१३०९ पूर्वनीतैराकाशकक्ष्यालिप्तायो-
जनैरेतैः ८७३२३०४४०३२० गुणितं जाताः ३००१९३८१०६५२४०६४। एतदा-
काशकक्ष्याकर्णार्द्धम्। भूवृत्तयोजनाष्टशतीं खनित्वा यः प्रदेशो भवति तस्मात्प्रदेशादेतावत्सु
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

४२ बृहत्संहिता
योजनेष्वाकाशकक्षाकक्ष्योपरि भवति। सर्वेषामेव कक्षाकर्णार्द्धानां तस्मादेव प्रदेशात् प्रवृत्ति-
र्ज्ञातव्या। एतत्पुलिशसिद्धान्ते पठ्यते—
कृतर्तुशून्यवेदाश्विपञ्चर्तुखनिशाकराः।
वस्वग्निरन्ध्रेन्दुखखगुणाः ३००१९३८१०६५२४०६४ कर्णार्द्धमम्बरम्।।
अथ तदेव व्यासार्द्धं पूर्वानीतैर्नक्षत्रकक्ष्यालिप्तायोजनैरेतैः १२०३१/२०४१२/
२१६०० गुण्यम्। तत्र गुण्यो राशिर्गुणकारश्च सवर्णीकृतो नक्षत्रकक्ष्या जाता रविखवियन्न-
ववसुनवविषयेक्षणयोजनानीति २५९८९००१२।
इयं नक्षत्रकक्ष्या व्यासार्द्धेन सवर्णीकृतेनानेन ४५००००० गुणनीया व्यासार्द्धच्छे-
देनानेन १३०९ खखषड्भूयम २१६०० हतेनानेन २८२७४४०० विभज्यते यस्मात्
परस्परच्छेदवधो भागोपहारो भवति। तदर्थं गुणकारभागहारराश्योरनयोः ४५०००००।
२८२७४४००। परस्परं वर्तने कृते जातम् ७२००। अनेनाप्तं गुणकारम् ६२५। अनेन
नक्षत्रकक्ष्या गुणिता। एवं जाताः १६२४३१२५७५००।
अथ छेदेनानेन ७२०० छिन्नाद्भागोपहाराल्लब्धेनानेन ३९२७ भागो हर्तव्यः।
लब्धम् ४१३६२६८३। एतन्नक्षत्रकक्षाकर्णार्द्धम्।
अथ शनैश्चरकक्ष्यालिप्तायोजनानि ५९१०/१०६८००/१४६५६४ सवर्णीकृतानि
८६६३०००४० व्यासार्द्धेन च सवर्णीकृतेनानेन ४५००००० गुणितानि ३८९८३५०
१८००००००० सर्वग्रहाणां भाज्यो राशिः। अयं व्यासार्द्धच्छेदेनानेन १३०९ गुणितैर्य-
स्यैव ग्रहसम्बन्धिभिर्भगणैर्भागो ह्रियते तस्यैव कक्षाकर्णार्द्धं लभ्यते तस्मात् सर्वग्रहाणां
कक्ष्यालिप्तायोजनानि सवर्णीकृतान्ययमेव ८६६३०००४० राशिर्भवति।
अस्य राशेः सर्वेषामेव सवर्णीकृतं व्यासार्द्धं गुणकारो ग्रहभगणहतो व्यासार्द्धच्छेदोऽयं
१३०९ भागोपहारः। १३०९ अनेन गुणिता भगणाः सर्वेषां लिख्यन्ते यस्मात्ते भागोपहारा
भविष्यन्ति। तद्यथा—रवेः ५६५४८८००००।
चन्द्रमसो नोपयुज्यते तत्कक्षायाः सविकलायाः पञ्चदशयोजनानि यस्माल्लिप्ता।
भौमस्य ३००६५४२६१६।
बुधस्य २३४७९५३३०००।
गुरोः ४७६७६३९८०।
शुक्रस्य ९१९२३०५८९२।
सौरस्य १९१८५२२७६।
अत्र भाज्यराशेरस्य सर्वग्रहाणाम् ३८९८३५०१८००००००० आदित्यभागो-
पहारेणानेन ५६५४८८०००० भागमपहृत्यावाप्तम् ६८९३७८। एतदादित्यकर्णार्द्धम्।
व्यासार्द्धमेतत् ३४३७/९६७/१३०९। कक्ष्यालिप्तायोजनैः पञ्चदशभिर्गुणितम्
५१५६६। एतच्चन्द्रकक्ष्याकर्णार्द्धम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

: 'श' then 'शा' with anusvara 'ङ्क': yes, "शशाङ्क"! Wait, why would it be "शाशाङ्क"? No, it's just "शशाङ्क"!

Line 18:
एकार्णवार्थनवशशिदहनखदस्रै २०३१९५४१ रविसुतस्य।
(एक=१, अर्णव=४, अर्थ=५, नव=९, शशि=१, दहन=३, ख=०, दस्र=२ -> २०३१९५४१)

Line 24:
तेन स्वराश्विखशरान् ५०२७ सङ्गुण्य खर्त्वग्नि३६०भिर्विभजेत्, लब्धमिष्टदेशयोरन्त-
Wait, "सङ्गुण्य" or "संगुण्य"?
It has 'ङ्गु': "सङ्गुण्य".

Line 26:
अक्षांशकुपरिधिबधान्मण्डलभागाप्तयोजनैर्विषुवति।
Wait, "भागाप्तयोजनैर्विषुवति" - look at भागाप्त:
भा गा प्प or भा गा प् त ? It is 'प्ता': भागाप्तयोजनैर्विषुवति।

Line 32:
भूभगणभ्रमणसंस्थानाद्यक्षावलम्बकाहर्व्यासचरदलकालराश्युदयच्छा-
Let's re-read carefully:
भूभगणभ

! NO, THAT SPELLS:
मा-न-वा-ना-म-सु-रा-णां = मानवानांसुराणां without anusvara, WHICH IS PRONOUNCED / WRITTEN:
मानवानामसुराराणां? NO!
म् + अ = म, so:
मानवानाम् + असुराणां = मानवानामसुराराणां?
Wait:
maanavaanaam + asuraanaam:
m + a = ma
su = su
raa = raa
naam = naam
maanavaanaam + asuraanaam = maanavaanaamasuraanaam = मानवानामसुराराणां?
NO, THAT IS:
मा-न-वा-ना-म-सु-रा-णां = maanavaanaamasuraanaam!
YES! OF COURSE!
म् + अ = म!
So मानवानाम् + असुराणां = मानवानामसुराराणां? NO, IT IS मानवानामसुराराणां?
Wait, why did I keep saying "मानवानामसुराराणां"?
Because of English transliteration:
m-a-a-n-a-v-a-a-n-a-a-m-a-s-u-r-a-a-n-a-a-m = मानवानामसुराराणां?
Wait! In Devanagari:
म = ma
सु = su
रा = raa
णां