बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

३० बृहत्संहिता
चैककार्यकरणद्वारेण। तच्चैककार्यकरणं ग्रहगतिसाधनं नाम। तद्यथा—प्रथमं तावन्नक्षत्र-
परिवर्त्ता इष्टग्रहभगणोना यावत्क्रियन्ते तावदिष्टग्रहस्य सावनदिवसा भवन्ति। ते च नक्षत्र-
परिवर्त्ताः सूर्य्यभगणोना भूदिनसंज्ञास्तावत् स्थाप्याः। तत्रेष्टकाले कल्पाब्दा ये गता रवि-
परिवर्त्ताः सौरमानोत्पन्नास्ते च द्वादशगुणिता वर्त्तमानकाले चैत्रसिताद्यतीतमाससंयुक्ता
रविमानेनैव मासा भवन्ति। ततस्तस्मिन् मासगणे त्रैराशिकोपलब्धान् गताधिमासकान्
संयोज्य त्रिंशता सङ्गुण्य वर्त्तमानमासगततिथीः संयोज्य चान्द्रो दिनगणो भवति। स च
त्रैराशिकोपलब्धैस्तिथिलोपैर्विहीनः सावनोऽहर्गणो भवति। स चेष्टग्रहभगणगुणः सावनदिन-
हतः फलं भगणादिको ग्रहः। स च स्फुटीकृतो जातकादावुपयुज्यत इति।
एवं सर्वमानानामेककार्यत्वं नाम सादृश्यम्। अथवा पुलिशसिद्धान्तानुसारेण प्रद-
र्श्यते। तत्र सदृशत्वविज्ञाने सूत्रम्—
युगवत्सरैः प्रयच्छति यदि मानचतुष्टयं किमेकेन।
यदवाप्तं ते दिवसा विज्ञेयाः सावनादीनाम्।।
युगवत्सरैः यदि माने माने पठितदिवसा लभ्यन्ते तदैकस्मिन् संवत्सरे कियन्तः
स्युरिति त्रैराशिके न्यासः ४३२००००। १५५५२०००००। १। अतः फलम् ३६०।
एवं ज्ञातं यथा सावनमानवर्षे एतावद्भिः सावनमानदिवसैर्वर्षमिति।
न्यासः ४३२००००। १६०३००००८०। १। अतः फलम् ३७१/२८००८०/
४३२००००। सावनवर्षेणैतावन्तश्चान्द्रमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४२२००००। १५७७९१७८००। १। फलम् ३६५/१११७८००/
४३२००००। सावनवर्षेणैतावन्तः सौरमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४३२००००। १७३२६००८०। १। फलम् ४०१/२८००८०/४३२
०००० सावनवर्षेणैतावन्तो नाक्षत्रमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४३२००००। १५५९३४००७२। १। फलम् ३६०/४१४००७२/
४३२००००। सावनवर्षेणैतावन्ति नक्षत्राणि भवन्ति।
अथ चान्द्रमानेन चातुर्युगदिवसानाम् १६०३००००८० एतेषां त्रिंशता भागमपहृत्या-
वाप्तम् ५३४३३३३६। एतावन्तश्चतुर्युगेण चान्द्रमानेन मासा भवन्ति। एतेषां द्वादश-
भिर्भागमपहृत्यावाप्तम् ४४५२७७८। एतावन्ति चतुर्युगेण चान्द्रेण मानेन वर्षाणि भवन्ति।
तत्र न्यासः ४४५२७७८। १६०३००००८०। १। फलम् ३६०। एतावन्तश्चान्द्रमानवर्षेण
चान्द्रमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४४५२७७८। १५५५२०००००। १। फलम् ३४९/११८०४०८/४
४५२७७८। चान्द्रवर्षेणैतावन्तः सावनमानदिवसा भवन्ति।
न्यासः ४४५२७७८। १५७७९१७८००। १। फलम् ३५४/१६३४३८८/४
४५२७७८। एतावन्तश्चान्द्रवर्षेण सौरदिवसा भवन्ति।