बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)
Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary
आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा
पृष्ठ 69, कुल 728 में से
संदर्भ में पढ़ेंसांवत्सरसूत्राध्यायः २९
तथा चास्मदीयवचनम्—
वारपतेरारम्भात्कालाद्द्विगुणाच्छरैर्हताल्लब्धम्।
पञ्चघ्नं रूपयुतं मुनिभक्तं वारपात् स होरेशः।।
तत्र होराधिपतेर्नाडिकाद्वयं सार्द्धभागं परिकल्प्य प्रवृत्तिनिवृत्त्योः परिकल्पना कार्या।
तथा च ब्रह्मसिद्धान्ते—
दिनगतघटिका द्विगुणाः पञ्चहता वान्यमतमेतत्।। इति।
तथा चाऽऽचार्यः—
सप्तोद्धृते दिनेशास्त्रिगुणो व्येको युतश्च होराभिः।
पञ्चघ्नः सप्तहतो विज्ञेयः कालहोरेशः।। इति।
अत्राऽहर्गणाद्यो दिनपतिस्ततोऽस्यानयनं कार्यम्। एवं वर्षाधिपादीनामयं गणनाक्रमः।
वर्तमानवर्षाधिपाच्चतुर्थोऽन्यस्मिन् वर्षे भवति। मासाधिपाद् मासपतिस्तृतीयः। होराधिपा-
द्धोरापतिः षष्ठः। दिनपतिर्निरन्तर इति। तथा चाऽऽचार्यः कक्षाक्रममुक्त्वाऽऽह—
मासाधिपा यथोर्ध्वं चन्द्रात् सौरादधश्च होरेशाः।
ऊर्ध्वक्रमेण दिनपाश्च पञ्चमा वर्षपाः स्पष्टाः।। इति।
तथा च—
वर्षाधिपश्चतुर्थो मासाधिपतिस्तथा तृतीयोऽन्यः।
होराधिपश्च षष्ठो निरन्तरं दिवसनाथः स्यात्।।
एवं होराधिपतिप्रतिपत्तिच्छेदौ ज्ञातौ।।६।।
अथान्यदप्याह—
सौरादीनां च मानानामसदृशसदृशयोग्याययोग्यत्वप्रतिपादनपटुः ॥७॥
दैवज्ञ को अनेक शास्त्रों में कहे गये सौर आदि मानों में यथार्थ और अयथार्थ का
विचार करने में कुशल होना चाहिये अर्थात् इन शास्त्रोक्त भिन्न-भिन्न मानों में कौन ठीक
है? कौ नहीं? इसका विचार करने में योग्य होना चाहिये।।७।।
सौरमानं रविराशिभोगः। अनया कल्पनया यावता कालेनार्को राशिद्वादशकं भचक्रं
भुङ्क्ते तावान् कालो रविमानेन वर्षं भवति। द्वादश राशयो द्वादशमासा एव। एतच्च सौरं
मानं सावनदिनानां पञ्चषष्ट्यधिकं दिनशतत्रयं भवति घटिकापञ्चदशकेन सार्द्धेनाधिकम्।
सावनं मानं स्वोदयात् स्वोदयं यावत् षष्ट्यधिकेन दिनशतत्रयेण भवति। नाक्षत्रं
चन्द्रनक्षत्रभोगः। तच्च कदाचित् षट्षष्टिघटिका भवन्ति कदाचिच्चतुष्पञ्चाशत्। अत्रापि
मध्ये सञ्चरति।
चान्द्रं तिथिभोगः। तस्यापि नक्षत्रवदूनाधिकता। एतदसदृशत्वं मानानाम्। सदृशत्वं
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA