बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

४२ बृहत्संहिता
योजनेष्वाकाशकक्षाकक्ष्योपरि भवति। सर्वेषामेव कक्षाकर्णार्द्धानां तस्मादेव प्रदेशात् प्रवृत्ति-
र्ज्ञातव्या। एतत्पुलिशसिद्धान्ते पठ्यते—
कृतर्तुशून्यवेदाश्विपञ्चर्तुखनिशाकराः।
वस्वग्निरन्ध्रेन्दुखखगुणाः ३००१९३८१०६५२४०६४ कर्णार्द्धमम्बरम्।।
अथ तदेव व्यासार्द्धं पूर्वानीतैर्नक्षत्रकक्ष्यालिप्तायोजनैरेतैः १२०३१/२०४१२/
२१६०० गुण्यम्। तत्र गुण्यो राशिर्गुणकारश्च सवर्णीकृतो नक्षत्रकक्ष्या जाता रविखवियन्न-
ववसुनवविषयेक्षणयोजनानीति २५९८९००१२।
इयं नक्षत्रकक्ष्या व्यासार्द्धेन सवर्णीकृतेनानेन ४५००००० गुणनीया व्यासार्द्धच्छे-
देनानेन १३०९ खखषड्भूयम २१६०० हतेनानेन २८२७४४०० विभज्यते यस्मात्
परस्परच्छेदवधो भागोपहारो भवति। तदर्थं गुणकारभागहारराश्योरनयोः ४५०००००।
२८२७४४००। परस्परं वर्तने कृते जातम् ७२००। अनेनाप्तं गुणकारम् ६२५। अनेन
नक्षत्रकक्ष्या गुणिता। एवं जाताः १६२४३१२५७५००।
अथ छेदेनानेन ७२०० छिन्नाद्भागोपहाराल्लब्धेनानेन ३९२७ भागो हर्तव्यः।
लब्धम् ४१३६२६८३। एतन्नक्षत्रकक्षाकर्णार्द्धम्।
अथ शनैश्चरकक्ष्यालिप्तायोजनानि ५९१०/१०६८००/१४६५६४ सवर्णीकृतानि
८६६३०००४० व्यासार्द्धेन च सवर्णीकृतेनानेन ४५००००० गुणितानि ३८९८३५०
१८००००००० सर्वग्रहाणां भाज्यो राशिः। अयं व्यासार्द्धच्छेदेनानेन १३०९ गुणितैर्य-
स्यैव ग्रहसम्बन्धिभिर्भगणैर्भागो ह्रियते तस्यैव कक्षाकर्णार्द्धं लभ्यते तस्मात् सर्वग्रहाणां
कक्ष्यालिप्तायोजनानि सवर्णीकृतान्ययमेव ८६६३०००४० राशिर्भवति।
अस्य राशेः सर्वेषामेव सवर्णीकृतं व्यासार्द्धं गुणकारो ग्रहभगणहतो व्यासार्द्धच्छेदोऽयं
१३०९ भागोपहारः। १३०९ अनेन गुणिता भगणाः सर्वेषां लिख्यन्ते यस्मात्ते भागोपहारा
भविष्यन्ति। तद्यथा—रवेः ५६५४८८००००।
चन्द्रमसो नोपयुज्यते तत्कक्षायाः सविकलायाः पञ्चदशयोजनानि यस्माल्लिप्ता।
भौमस्य ३००६५४२६१६।
बुधस्य २३४७९५३३०००।
गुरोः ४७६७६३९८०।
शुक्रस्य ९१९२३०५८९२।
सौरस्य १९१८५२२७६।
अत्र भाज्यराशेरस्य सर्वग्रहाणाम् ३८९८३५०१८००००००० आदित्यभागो-
पहारेणानेन ५६५४८८०००० भागमपहृत्यावाप्तम् ६८९३७८। एतदादित्यकर्णार्द्धम्।
व्यासार्द्धमेतत् ३४३७/९६७/१३०९। कक्ष्यालिप्तायोजनैः पञ्चदशभिर्गुणितम्
५१५६६। एतच्चन्द्रकक्ष्याकर्णार्द्धम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA