बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

सांवत्सरसूत्राध्यायः ३३
नक्षत्रसावनदिनात् सूर्यदीनां स्वसावनदिनानि।
यस्मात्तस्मादार्कं दुरधिगमं मन्दबुद्धीनाम्।। इति।
केचित्तु चन्द्रनक्षत्रभोगेन रूपसत्राख्यो यो व्रतविशेषस्तत्रोपयोगित्वमाहुर्नक्षत्रमानस्य।
तथा च भगवान् गर्गः—
सावनैन्दवसावित्रैर्दिनमाससमात्मकैः ।
व्यवहारो भसत्रेषु भमानेन प्रकीर्तितः ।। इति ।
एवं सौरादीनां मानानामसदृशसदृशयोग्यायोग्यत्वप्रतिपादने पटुः कुशलः ।।७।।
अन्यदप्याह—
सिद्धान्तभेदेऽप्ययननिवृत्तौ प्रत्यक्षं सममण्डललेखासम्प्रयोगाभ्युदितां-
शकानां छायाजलयन्त्रदृग्गणितसाम्येन प्रतिपादनकुशलः ॥८॥
सिद्धान्तों में सौर आदि मानों के भेद, अयननिवृत्ति के भेद, सममण्डल प्रवेशकालिक
उदित अंशों के भेद, छाया जलयन्त्र से दृग्गणितैक्य—इनको जानने में दैवज्ञ को कुशल
होना चाहिये ।।८।।
सिद्धान्तभेदेऽपीति । सिद्धान्ताः पौलिशादयः, तेषां भेदः असादृश्यम्, तस्मिन्नपि प्रति-
पादने कुशलः शक्तः । अतिगणितपटुत्वात् । यथा—अमुकसिद्धान्तस्याऽमुकसिद्धान्तेन सह
ग्रहाणामेतावदन्तरममुकेनापि सहैतावदन्तरमिति।
एवं ग्रहणसमागमादीनामपि। तथा चाऽऽचार्येण पञ्चसिद्धान्तिकायामेव प्रदर्शितम्।
तथा च—
खार्कघ्नेऽग्निहुताशनमपास्य रूपाग्निवसुहुताशकृतैः ।
हृत्वा क्रमाद्दिनेशो मध्यः केन्द्रं सविंशांशम्।।
इति पौलिशे। तथा च—
रोमकसूर्यो द्युगणात् खतिथिघ्नात्पञ्चकर्तुपरिहीणात्।
सप्ताष्टकसप्तकृतेन्द्रियोद्धृतात् मध्यमः सूर्यः ।।
तथा—
द्युगुणेऽर्कोऽष्टशतघ्ने विपक्षवेदारर्णवेऽर्कसिद्धान्ते।
स्वरखाश्विद्विनवयमोद्धते क्रमाद्दिनदलेऽवन्त्याम्।। इत्यादि।
एवं सिद्धान्तत्रयेणार्कमानीयान्तरं बोद्धव्यमिति। तथायनयोर्दक्षिणोत्तरयोर्या निवृत्ति-
र्निवर्तनं तस्यामपि प्रतिपादने कुशलः। यथा—अमुकसिद्धान्तेऽर्कस्यैतावद्भिर्दिनैरेतावती-
भिर्घटिकाभिरयनचलनममुकसिद्धान्ते एतावतीभिर्दृष्ट्याऽमुकस्मिन् दिने एतावतीभिर्घटिकाभिश्च
दृश्यते तत्प्रतिपादने च कुशलः। एतच्चाऽऽचार्येणैवं प्रतिपादितम्। तथा च पञ्चसिद्धान्ति-
कायाम्—
बृ० सं० [२८-३]. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA