सामग्री पर जाएँ
सर्वकोश
संग्रह पर लौटें

बृहत्संहिता: प्रथम भाग (आचार्य वराहमिहिर - विमला हिन्दी व्याख्या, पं. अच्युतानन्द झा)

Brihat Samhita Vol 1 with Vimala Hindi Commentary

आचार्य वराहमिहिर (टीकाकार: पं. अच्युतानन्द झा) द्वारा

DevanagariHindipublished728 पृष्ठ

ग्रहभक्तियोगाध्यायः २७९
कलिङ्गाः। पुण्ड्रा जनाः। गोलाङ्गूलाः। श्रीपर्वतः। वर्द्धमानम्।
इक्षुमतीनाम्नी नदी। इतिशब्दः प्रकारे। अथानन्तरम्। तस्करो देशो जना वा। पारता
जनाः। कान्तारमटवी। गोपा गोपालकाः। बीजानि प्रसिद्धानि। तुषधान्यं शालयः। कटुकं
द्रव्यं मरिचादि। तरवो वृक्षाः। कनकं सुवर्णम्। दहनोऽग्निः। विषं महौषधम्। समरशूराः
संग्रामवीराः।
भेषजमौषधम्। भिषजो वैद्याः। चतुष्पादाः पशवः। कृषिकराः कार्षकाः। नृपा राजानः।
हिंस्राः पापाः। यायिनो विजिगमिषवः। चौरास्तस्कराः। व्यालाः सर्पाः। अरण्यं निर्जनो
देशः। यशोयुता यशस्विनः। तीक्ष्णं निम्बादि, तीक्ष्णा वा जनाः। एषां सर्वेषां भास्कर
आदित्यः स्वामी प्रभुरिति। तथा च काश्यपः—
प्रागर्द्धं नर्मदायाश्च शोणः शबरमागधाः।
उड्रा वङ्गा कलिङ्गाश्च बाह्लीका यवनाः शकाः।।
काम्बोजा मेकलाः सुह्माः प्राग्ज्योतिषकिरातकाः।
चीनाः सर्वे सुशैलेयाः पार्वता बहिरन्तजा
यमुनाया याम्यकूलं कौशाम्ब्यौदुम्बराणि ..
विन्ध्याटवी च पुण्ड्राश्च वर्द्धमानाश्च पर्वताः।।
श्रीपर्वतश्चेदिपुरं गोलाङ्गूलं तथैव च।
इक्षुमत्याश्रिता ये च जनाः शूराः मदोत्कटाः।।
कान्तारमथ गोपाश्च कन्दरास्तस्करास्तथा।
समरे विषमाः शूरास्तरवः कटुका अपि।।
चतुष्पदा भेषजं च धान्यं वा भिषजस्तथा।
अरण्यवासिव्यालाश्च कार्षका बालकास्तथा।।
गौरपत्यं च किञ्जल्कं पुंसंज्ञा ये च जन्तवः।
सर्वेषां भास्करः स्वामी तेजस्तेजस्विनामपि।। इति।।१-५।।
अथ चन्द्रस्याह—
गिरिसलिलदुर्गकोशलभरुकच्छसमुद्ररोमकतुषाराः ।
वनवासितङ्गणहलस्त्रीराज्यमहार्णवद्वीपाः ॥६॥
मधुररसकुसुमफलसलिललवणमणिशङ्खमौक्तिकाब्जानाम् ।
शालियवौषधिगोधूमसोमपाकन्दविप्राणाम् ॥७॥
सितसुभगतुरंगरतिकरयुवतिचमूनाथभोज्यवस्त्राणाम् ।
शृङ्गिनिशाचरकार्षकयज्ञविदां चाधिपश्चन्द्रः ॥८॥
पर्वतदुर्ग, जलदुर्ग, कोशल देशवासी मनुष्य, भरुकच्छ, समुद्र, रोमक, तुषार, वनवासी
तङ्गण, हल, स्त्रीराज्य, महासागर के अन्तर्गत द्वीप, मधुर रस, सभी पुष्प और फल, जल,
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२८० बृहत्संहिता
नमक, मणि, शङ्ख, मोती, जल से उत्पन्न होने वाली वस्तु ( कमल आदि ), धान्य, यव,
ओषधी, गेहूँ, सोमरस पीने वाले मनुष्य, आक्रन्द ( पार्श्व रक्षकों के अन्तर्गत राज ),
ब्राह्मण, श्वेत वर्ण की सभी वस्तुयें, सभी जनों का प्रिय, अश्व, कामी, स्त्री, सेनापति,
भोजनसामग्री, वस्त्र, शृङ्गी पशु, निशाचर, किसान, याज्ञिक—इन सबों के स्वामी चन्द्र
nQ|६-८।।
गिरिदुर्गं पर्वतदुर्गम्। सलिलदुर्गं जलदुर्गम्। कोशला जनाः। भरुकच्छाः। समुद्राः
सागराः। रोमकाः। तुषाराः। वनवासिनः। तङ्गणाः। हलाः। स्त्रीराज्यम्। महार्णवद्वीपा
वडवामुखद्वीपाः।
मधुररसं यत्किञ्चित् कुसुमानि फलानि सर्वाणि। सलिलं जलम्। लवणं सैन्धवम्।
मणयः। शङ्खः। मौक्तिकम्। अब्जाः सलिलसम्भवाः पद्मप्रभृतयः। शालयो धान्यानि।
यवाः। औषधयः। गोधूमाः। सोमपा याज्ञिकाः। आक्रन्दः पार्ष्णिग्राहान्तरितो राजा।
विप्रा ब्राह्मणाः।
सितं श्वेतवर्णं यत्किञ्चित् रूप्यं वा। सुभगाः सर्वजनप्रियाः। तुरगा अश्वाः। रतिकराः
कामिनः। युवतयः स्त्रियः। चमूनाथाः सेनापतयः। भोज्यं प्रसिद्धम्। वस्त्राण्यम्बराणि।
शृङ्गणः प्रसिद्धाः प्राणिनः। निशाचरा रात्रिचराः। कार्षकाः कृषिकाराः। यज्ञविदो यज्ञसूत्रज्ञाः।
एतेषां चाधिपश्चन्द्रः शशी। तथा च काश्यपः—
पर्वता जलदुर्गाश्च कोशलास्तङ्गणा हलाः।
स्त्रीराज्यं भरुकच्छश्च तुषारा वनवासिनः।।
मौक्तिकं मणिशङ्खाब्जमौषधं कुसुमं फलम्।
द्वीपा महार्णवे ये च मधुरा लवणादयः।।
गोधूमाः शालयः शृङ्गिकार्षकाश्च यवा अपि।
सोमपा ब्राह्मणा ये च यज्ञज्ञास्तु सुरासवम्।।
स्त्रीसौभाग्यसमेताश्च लास्यहास्येक्षितानि च।
निशाचराधिपश्चन्द्रो हृष्टानां च प्रकीर्तितः।। इति।।६-८।।
अथ भौमस्याह—
शोणस्य नर्मदाया भीमरथायाश्च पश्चिमाद्धॆस्थाः।
निर्विन्ध्या वेत्रवती सिप्रा गोदावरी वेणा ।।९।।
मन्दाकिनी पयोष्णी महानदी सिन्धुमालतीपाराः।
उत्तरपाण्ड्यमहेन्द्राद्रिविन्ध्यमलयोपगाश्चोलाः ।।१०।।
द्रविडविदेहान्ध्राश्मकभासापरकौङ्कणाः समन्त्रिशिकाः।
कुन्तलकेरलदण्डककान्तिपुरमलेच्छसङ्करिणः ।।११।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८१
( नासिक्यभोगवर्धनविराट्विन्ध्याद्रिपार्श्वगा देशाः ।
ये च पिबन्ति सुतोयां तापीं ये चापि गोमतीसलिलम् ॥ )
नागरकृषिकरपारतहुताशनाजीविशस्त्रवार्तानाम् ।
आटविकदुर्गकर्वटवधिकनृशंसावलिप्तानाम् ॥१२॥
नरपतिकुमारकुञ्जरदाम्भिकडिम्भाभिघातपशुपानाम् ।
रक्तफलकुसुमविद्रुमचमूपगुडमद्यतीक्ष्णानाम् ॥१३॥
कोशभवनाग्निहोत्रिकधात्वाकरशाक्यभिक्षुचौराणाम् ।
शठदीर्घवैरबह्वाशिनां च वसुधासुतोऽधिपतिः ॥१४॥
शोण, नद, नर्मदा नदी और भीमरथा नदी के पश्चिम भाग में स्थित देश, निर्विन्ध्या,
वेत्रवती, सिप्रा, गोदावरी, वेणा, गंगा, पयोष्णी, सिन्धु, मालती और पारा नदी, उत्तर
पाण्ड्य, महेन्द्र पर्वत, विन्ध्याचल और मलयगिरि के समीपगत देश, चोल, द्रविड, विदेह,
अन्ध्र, अश्मक, भासापर, कौङ्कण, समन्त्रिषिक, कुन्तल, केरल, दण्डकारण्य, कान्तिपुर,
म्लेच्छ, सङ्कर जाति, ( नासिक्य, भोगवर्द्धन, तर्कराट, विन्ध्याचल के समीपस्थ देश,
तापी और गोमती नदी के मधुर जल पीने वाले ) नागर जन, किसान, पारत, अग्निहोत्री,
सोनार, शस्त्र से आजीविका चलाने वाले, वनवासी, दुर्ग, कर्वटदेशवासी जन, वधिक,
पापी, कामों में असंलग्न, राजा, बालक, हाथी, दाम्भिक, बालकों को मारने वाले, पशुपालक,
रक्त फल, रक्त पुष्प, प्रवाल, सेनापति, गुड, मदिरा, तीक्ष्ण ( निम्ब आदि ), कोश, भवन,
अग्निहोत्री, धातुओं की खान, शाक्य ( रक्तपट ), भिक्षु, चोर, शठ ( परकार्य से विमुख ),
दृढ़द्वेष, अधिक भोजन—इन सबों का स्वामी मङ्गल है ॥९-१४॥
शोणो नदः। नर्मदा नदी। भीमरथा च नद्येव। शोणस्य तथा नर्मदाया भीमरथायाश्च
ये पश्चिमादर्द्धास्था पश्चिमभागे समवस्थिता देशाः। तथा निर्विन्ध्या नदी। वेत्रवती। सिप्रा।
गोदावरी। वेणा।
मन्दाकिनी गङ्गा। पयोष्णी महानदी। सिन्धुमालतीपारा एताः सर्वा एव नद्यः। उत्तर-
पाण्ड्या जनाः। महेन्द्राद्रिर्महेन्द्रपर्वत एव। विन्ध्यो मलयश्च। एतेषु ये उपगाः समीप-
स्थिता जनाः। तथा चोला जनाः।
द्रविडाः। विदेहाः। अन्ध्राः। अश्मकाः। भासापराः। कौङ्कणाः। समन्त्रिषिकाः।
कुन्तलाः। केरलाः। दण्डकं दण्डकारण्यम्। कान्तिपुरम्। म्लेच्छाः। सङ्करिणः सङ्करजातयः।
नागरा जनाः। कृषिकराः कार्षकाः। पारताः। हुताशनाजीविनः सुवर्णकारप्रभृतयः।
शस्त्रवार्ताः शस्त्रवृत्तयः। आटविका अटव्यां ये निवसन्ति। दुर्गः कोटः। कर्वटा जनाः।
वधिका वधरताः। नृशंसाः पापाः। अवलिप्ताः कार्येष्वस्थिराः।
नरपतयो राजानः। कुमारा बालकाः। कुञ्जरा हस्तिनः। दाम्भिका दम्भरता मिथ्या-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२८२ बृहत्संहिता
ध्वजधर्मिणः। डिम्भाभिघातः। अशस्त्रः कलहो डिम्भस्तत्राभिघातः। अथवा डिम्भानां
बालानां योऽभिघातं करोति। पशुपः पशुपालः। रक्तं लोहितवर्णं यत्किञ्चित् फलम्।
रक्तं च कुसुमम्। विद्रुमाः प्रवालकाः। चमूपः सेनापतिः। गुड इक्षुविकारः। मद्यं मदिरा।
तीक्ष्णं निम्बादि।
कोशभवनं भाण्डगृहम्। अग्निहोत्रिका अग्निहोत्रसेविनः। धात्वाकरो धातूनां
गैरिकादीनामाकरः स्थानं सुवर्णादीनां वा। शाक्यो रक्तपटकः। भिक्षुर्यतिः। चौरस्तस्करः।
शठः परकार्यविमुखः। दीर्घवैरो दृढद्वेषः। बहाशी बहुभुक्। एतेषां सर्वेषां वसुधासुतो-
ऽङ्गारकोऽधिपतिः स्वामी। तथा च काश्यपः—
महेन्द्रविन्ध्यमलयाः सिप्रा वेणा महानदी ।
गोदावर्या नर्मदाया भीमायाः पश्चिमा दिशः ।।
चेदिकाः कौङ्कणा दुर्गा द्रविडा वेत्रवन्नदी ।
मन्दाकिनी पयोष्णी च मालती सिन्धुपारकाः ।।
पाण्ड्याश्चोत्तरदेशस्था विदेहान्ध्राश्मकास्तथा ।
भासापराः कुन्तलाश्च केरला दण्डकास्तथा ।।
नागराः पौरवाश्चैव कार्षकाः शस्त्रवृत्तयः ।
हुताशनाजीविनो ये कुञ्जराः पशुपास्तथा ।।
सांग्रामिका नृशंसाश्च सङ्कराश्चोपघातकाः ।
कुमारा भूमिसज्योक्ता दाम्भिकास्तस्करास्तथा ।। इति ।। ९-१४ ।।
अथ बुधस्याह—
लोहित्यः सिन्धुनदः सरयूग्गम्भीरिका रथाख्या च ।
गङ्गाकौशिक्याद्याः सरितो वैदेहकाम्बोजाः ।। १६ ५ ।।
मथुरायाः पूर्वार्द्धं हिमवद्गोमन्तचित्रकूटस्थाः ।
सौराष्ट्रसेतुजलमार्गपण्यबिलपर्वताश्रयिणः ।। १६ ६ ।।
उदपानयन्त्रगान्धर्वलेख्यमणिरागगन्धयुक्तिविदः ।
आलेख्यशब्दगणितप्रसाधकायुष्यशिल्पज्ञाः ।। १६ ७ ।।
चरपुरुषकुहकजीवकशिशुकविशठसूचकाभिचाररताः ।
दूतनपुंसकहास्यज्ञभूततन्त्रेन्द्रजालज्ञाः ।। १६ ८ ।।
आरक्षकनटनर्तकघृततैलस्नेहबीजतिक्तानि ।
व्रतचारिरसायनकुशलवेसराश्चन्द्रपुत्रस्य ।। १६ ९ ।।
लोहित्य और सिन्धु नद, सरयू, गाम्भीरिका, रथाख्या, गङ्गा, कौशिकी, विपाशा,
सरस्वती और चन्द्रभागा नदी, मथुरा के पूर्वार्ध भाग, हिमालय पर्वत, गोमन्त पर्वत और
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८३
चित्रकूट पर्वत के प्रान्त में स्थित मनुष्य, सौराष्ट्र देश स्थित मनुष्य, सेतु (पुल) के
आश्रय में रहने वाले, जलमार्ग के आश्रय में रहने वाले, पण्यवृत्ती, बिल में निवास करने
वाले, पर्वत पर रहने वाले, वापी, कूप, तड़ाग आदि, यन्त्र को जानने वाले, गान विद्या
जानने वाले, लेखक, मणि के लक्षण को जानने वाले, रंगरेज, सुगन्धि द्रव्य बनाने वाले,
चित्रकार, वैयाकरण, ज्योतिषी, आयुष्य (रसायन-वाजीकरण आदि को जानने वाले),
शिल्पी, गुप्तचर, कुहक (प्रसेन आदि के दर्शन से जीवनयात्रा चलाने वाले), बालक,
कवि, शठ (परोपकार से विमुख), चुगलखोर, अभिचार (वशीकरण, उच्चाटन, विद्वेषण,
मारण आदि को जानने वाले), दूत, नपुंसक, हँसी उड़ाने वाले, भूत-प्रेत के तन्त्र को
जानने वाले, इन्द्रजाल को जानने वाले, रक्षक, नाचने वाले, घृत, तेल, स्नेह (तिल-
अक्षोट आदि), बीज, तिक्त (निम्बादि), व्रती (ब्रह्मचारी आदि), रसायन को जानने
वाले, वेसर (अश्वविशेष)—इन सबों का स्वामी बुध है॥१५-१९॥
लोहित्यो नदः। सिन्धुनदश्च। सरयूर्नदी गाम्भीरिका रथाख्या च। गङ्गा जाह्नवी।
कौशिकी। आदिग्रहणाद्विपाशा सरस्वती चन्द्रभागा च ज्ञेया। एताः सरितो नद्यः। वैदेहा
जनाः। काम्बोजा जनाः।
मथुरायाः पूर्वमर्द्धम्। हिमवान् पर्वतः। गोमन्तो गोमिनः पर्वतो वा। चित्रकूटश्च
पर्वतः। एतेषु ये स्थिता जनाः। सौराष्ट्रा जनाः। सेत्वाश्रयिणः सेतुगामिनः। जलमार्गाश्रयिणो
जलमार्गेण ये गच्छन्ति। पण्याश्रयिणः पण्यवृत्तयः। बिलाश्रयिणो बिलनिवासिनः।
पर्वताश्रयिणः पर्वतवासिनः।
उदपानं वापीकूपतडागादि। यन्त्रविदो यन्त्रज्ञाः। गान्धर्वविदो गेयज्ञाः। लेख्यविदो
लेख्यज्ञाः। मणिविदो मणिलक्षणज्ञाः। रागयुक्तिविदो रागो रञ्जनं तद्युक्तिज्ञाः। गन्धयुक्ति-
विदो गन्धयुक्तिज्ञाः। आलेख्यं चित्रकर्म तज्ज्ञाः। शब्दज्ञा वैयाकरणाः। गणितज्ञाः। एषां
प्रसाधका निरताः। आयुषो हितमायुष्यं रसायनवाजीकरणादि तज्ज्ञाः। शिल्पज्ञास्तक्षककार-
लेखकलेपकरकुम्भकारायस्कारकर्मविदः।
चरपुरुषा गूढार्थवेदिनः। कुहकजीवकाः कुहकेनाद्भुतेन प्रसेनादिदर्शनेन ये जीवन्ति।
शिशुर्बालः। कविः काव्यकर्ता। शठः परकार्यविमुखः। सूचकः पिशुनः। अभिचारो वश्यो-
च्चाटनविद्वेषणमारणादिकस्तत्र ये रताः। दूता गमागमिनः। नपुंसकाः क्लीबाः। हास्यज्ञा
उपहासकुशलाः। भूततन्त्रज्ञाः। इन्द्रजालज्ञाः।
आरक्षको रक्षाधिकृतः। नटाः प्रसिद्धाः। नर्तको नर्तनं शिल्पमस्य स नर्तकः।
घृतमाज्यम्। तैलं प्रसिद्धम्। स्नेहस्तिलाक्षोटादि। बीजानि प्रसिद्धानि। तिक्तं निम्बादि।
व्रतचारिणो ब्रह्मचारिप्रभृतयः। रसायनकुशला रसायनसाधने शक्ताः। वेसरा अश्वविशेषाः।
एते सर्वे चन्द्रपुत्रस्य बुधस्य। तथा च काश्यपः—
चित्रकूटगिरी रम्यो हिमवान् कौशिकी तथा।
मथुरायाश्च पूर्वार्द्धं लोहित्यः सिन्धुरेव च।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२८४ बृहत्संहिता
गाम्भीरिका च सरयू रथाख्या गण्डकी नदी।
गान्धर्वा लेखहाराश्च तथोदाराश्च कृत्रिमाः॥
वैदेहाः सर्वजलजाः काम्बोजाश्च सुराष्ट्रिकाः।
गन्धयुक्तिविदो ये च सौगन्धिपदलेपनाः॥
सुवर्णरजतं रत्नं मातङ्गतुरगादि यत्।
पौरा जनपदाः सौम्याः सोमपुत्रवशे स्थिताः॥ इति॥१५-१९॥
अथ गुरोराह—
सिन्धुनदपूर्वभागो मथुरापश्चार्द्धभरतसौवीराः।
स्रुघ्नौदीच्यविपाशासरिच्छतद्रू रमठशाल्वाः॥२०॥
त्रैगर्तपौरवाम्बष्ठपारता वाटधानयौधेयाः।
सारस्वतार्जुनायनमत्स्यार्द्धग्रामराष्ट्राणि ॥२१॥
हस्त्यश्वपुरोहितभूपमन्त्रिमाङ्गल्यपौष्टिकासक्ताः ।
कारुण्यसत्यशौचव्रतविद्यादानधर्मयुताः ॥२२॥
पौरमहाधनशब्दार्थवेदविदुषोऽभिचारनीतिज्ञाः ।
मनुजेश्वरोपकरणं छत्रध्वजचामराद्यं च॥२३॥
शैलेयकुष्ठमांसीतगररससैन्धवानि वल्लीजम्।
मधुररसमधूच्छिष्टानि चोरकश्चेति जीवस्य॥२४॥
सिन्धु नद के पूर्व भाग, मथुरा के पश्चिमार्द्ध, भरत, सौवीर, स्रुघ्न, उत्तर दिशा में रहने
वाले, विपाशा नदी, शतद्रू नदी, रमठ, शाल्व, त्रैगर्त, पौरव, अम्बष्ठ, पारत, वाटधान,
यौधेय, सारस्वत, अर्जुनायन और मत्स्य देशों के ग्राम और राष्ट्र का आधा भाग, हाथी,
घोड़ा, पुरोहित, राजा, मन्त्री, मङ्गल कार्य ( विवाह, उपनयन आदि ) में सक्त, पौष्टिक
कार्य में संलग्न, दयालु, सत्य भाषण करने वाले, शौचयुत ( शुद्ध = दूसरे के धनादि को
नहीं चाहने वाले ), तपस्वी, विद्वान्, दानी, धर्मी, ग्राम में उत्पन्न होने वाले, वैयाकरण,
अर्थ को जानने वाले, वेद को जानने वाले, अभिचारज्ञ, नीतिशास्त्र को जानने वाले, राजा
के उपकरण ( आयुध, सन्नाह आदि ), छत्र, ध्वजा, चामर आदि, सुगन्ध द्रव्य, कुष्ठ,
मांसी, तगर, रस ( बोल ), नमक, मूंग आदि, मधुर रस, मधूच्छिष्ट (सिक्थक =
मोम ), चोरक, सुगन्ध द्रव्य—इन सबों का स्वामी गुरु है॥२०-२४॥
सिन्धुनदस्य पूर्वभागः। मथुरायाः पश्चार्द्धम्। भरता जनाः। सौवीराः। स्रुघ्नो देशः।
औदीच्या उत्तरदिङ्निवासिनो जनाः। विपाशा सरिन्नदी। शतद्रूः। रमठा जनाः। शाल्वाः।।
त्रैगर्ताः। पौरवाः। अम्बष्ठाः। पारताः। वाटधानाः। यौधेयाः। सारस्वताः। अर्जुना-
यनाः। मत्स्या जनास्तद्विषयाद् ग्रामराष्ट्राद्धम्।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८५
हस्ती। अश्वस्तुरगः। पुरोहितो नृपाचार्यः। भूपो राजा। मन्त्री सचिवः। मङ्गलकार्येषु
विवाहोपनयनादिषु पौष्टिकेषु य आसक्ता रताः। कारुण्ययुता अनुकम्पाशीलाः। सत्ययुताः
सत्यभाषिणः। शौचयुताः शौचरताः परधनादिष्वलुब्धाः। व्रतयुतास्तपस्विनः। विद्यायुताः।
दानयुताः। धर्मयुताः।
पौराः पुरे भवाः। महाधना ईश्वराः। शब्दविदुषो वैयाकरणाः। अर्थविदुषः पण्डिताः।
वेदविदुषो वेदज्ञाः। अभिचारज्ञाः। नीतिज्ञा नीतिशास्त्रविदः। मनुजेश्वरोपकरणं मनुजेश्वरो
राजा तदुपकरणमायुधसन्नाहादि। छत्रमातपत्रम्। ध्वजो बहुपटविनिर्मितं चिह्नम्। चामरं
बालव्यजनम्। आदिग्रहणात्तालवृन्तादिकम्।
शैलेयं सुगन्धद्रव्यम्। कुष्ठम्। मांसीतगरम्। रसं वोलम्। सैन्धवं लवणम्। वल्लींजं
मुद्गादि। मधुरा ये च रसाः। मधूच्छिष्टं सिक्थकम्। चोरकं सुगन्धद्रव्यम्। एते सर्व
एव जीवस्य गुरोः। तथा च काश्यपः—
त्रैगर्तसिन्धुसौवीराः शतद्रूमथुरे अपि।
स्रुघ्नौदीच्यविपाशाश्च पारताम्बष्ठकास्तथा।।
राजा पुरोहितो मन्त्री माङ्गल्यं पौष्टिकं व्रतम्।
कारुण्यं कर्म सिद्धानां विद्याशौचतपस्विनाम्।।
मत्स्याश्च वाटधानाश्च यौधेयाश्चार्जुनायनाः।
सारस्वताश्च रमठा हस्त्यश्वध्वजचामराः।।
शब्दार्थविदुषः पौरा नीतिज्ञाः शीलसंयुताः।
मांसीतगरकुष्ठं च शैलेयं लवणं रसाः।।
मधुरस्वादवल्लींजं विप्राणां चाधिपो गुरुः। इति।।२०-२४।।
अथ शुक्रस्याह—
तक्षशिलमर्तिकावतबहुगिरिगान्धारपुष्कलावटकाः। ।
प्रस्थलमालवकैकयदाशार्णोशीनराः शिबयः॥२५॥
ये च पिबन्ति वितस्तामिरावतीं चन्द्रभागसरितं च।
रथरजताकरकुञ्जरतुरगमहामात्रधनयुक्ताः ॥२६॥
सुरभिकुसुमानुलेपनमणिवज्रविभूषणाम्बुरुहशय्याः।
वरतरुणयुवतिकामोपकरणमृष्टान्नमधुरभुजः ॥२७॥
उद्यानसलिलकामुकयशःसुखौदार्यरूपसम्पन्नाः। ।
विद्वदमात्यवणिग्जनघटकृच्चित्राण्डजास्त्रिफलाः ॥२८॥
कौशेयपट्टकम्बलपत्रोर्णिकरोध्रपत्रचोचानि ।
जातीफलागुरुवचापिप्पल्पश्चन्दनं च भृगोः॥२९॥

२८६ बृहत्संहिता
तक्षशिला नगरी, मार्तिकावत देश, बहुगिरि, गान्धार, पुष्कलावतक, प्रस्थल, मालव,
कैकय, दशार्ण, उशीनगर, शिवि, वितस्ता, ऐरावती और चन्द्रभागा नदी के जल पीने
वाले, रथ, चान्दी, आकर ( अर्थोत्पत्ति स्थान ), हाथी, घोड़ा, महामात्र ( हस्ती के
अधिप ), धनी, सुगन्ध द्रव्य, पुष्प, चन्दन, मणि ( पद्मराग आदि ), वज्र ( हीरक ),
भूषण, अम्बुरुह ( कमल आदि ), शय्या, प्रधान, युवा, स्त्री, कामोपकरण ( पुष्प, धूप,
माला, चन्दन आदि ), मृष्ट ( शोधित ) अन्न का भोजन करने वाले, मधुर भोजन करने
वाले, उद्यान, जल, कामी, यशस्वी, सुखी, दाता, सुन्दर, विद्वान्, मन्त्री, क्रय-विक्रय से
जीवनयात्रा चलाने वाले, कुम्भार, चित्राण्डज ( नाना प्रकार के पक्षी ), फलत्रय ( एला,
लवङ्ग, कक्कोल ), कौशेयपट ( नेत्रपट ), कम्बल, पत्रोर्णिक ( धौतकौशेय ), रोध्र
( एक प्रकार का सुगन्ध द्रव्य ), पत्र ( सुगन्ध पत्र ), चोच ( नारिकेल ), जातीफल
( जायफल ), अगुरु, वचा ( वच ), पिप्पली ( पीपल ), चन्दन—इस सबों का स्वामी
शुक्र है।।२५-२९।।
तक्षशिला नगरी। मार्त्तिकावतो देशः। बहुगिरिः। गान्धारा जनाः। पुष्कलावतको
देशः। प्रस्थलाः। मालवाः। कैकयाः। दशार्णाः। उशीनराः। शिबयः।
ये च पिबन्ति वितस्तां नदीम्। तथैरावतीं ये च पिबन्ति। चन्द्रभागसरितं चन्द्रभागां
सरितं ये च पिबन्ति। रथा गन्त्यः। रजतं रूप्यम्। आकरमर्थोत्पत्तिस्थानम्। कुञ्जरा
हस्तिनः। तुरगा अश्वाः। महामात्रा हस्त्यधिपतयः। धनयुक्ता ईश्वराः।
सुरभिः सुगन्धद्रव्यम्। कुसुमानि पुष्पाणि। अनुलेपनं समालम्भनम्। मणयः
पद्मरागप्रभृतयः। वज्रं हीरकम्। विभूषणान्यलङ्करणानि। अम्बुरुहः पद्मादि। शय्या आस्त-
रणम्। वराः प्रधानाः। तरुणा यौवनोपेताः। युवतयः स्त्रियः। कामोपकरणं मदनोपयोग्यं
यद्वस्तु पुष्पधूपमाल्यानुलेपनादि। मृष्टान्नभुजो ये नराः। तथा मधुरभुजः।
उद्यानमुपवनम्। सलिलं जलम्। कामुकाः कामिनः। यशःसम्पन्ना यशस्विनः।
सुखसम्पन्नाः सुखिनः। औदार्यसम्पन्ना दातारः। रूपसम्पन्नाः सुरूपाः। विद्वांसः पाठकाः।
अमात्या मन्त्रिणः। वणिग्जनाः क्रयविक्रयजीविनः। घटकृत् कुम्भकारः। चित्राण्डजा
नानाप्रकाराः पक्षिणः। त्रिफलाः फलत्रयमेलालवङ्गकक्कोला इति।
कौशेयपट्टो लोके नेत्रपट्ट इति प्रसिद्धः। कम्बल और्णिकः। पत्रोर्णिकं धौतकौशेयम्।
रोध्रं प्रसिद्धं सुगन्धद्रव्यम्। पत्रं सुगन्धपत्रम्। चोचं मलिनपत्रं नारिकेलं च। जातीफलं
प्रसिद्धम्। अगुरु सुगन्धद्रव्यम्। वचा प्रसिद्धा। पिप्पल्यः कणाः। चन्दनं मलयजम्।
एतद् भृगोः शुक्रस्य। तथा च काश्यपः—
चन्द्रभागां वितस्तां चैरावतीं च पिबन्ति ये।
पुष्करावतकैकया गान्धारप्रस्थलास्तथा।।
दशार्णा मालवास्तक्षशिला मौक्तिकमेष च।
धनाढ्याः कुञ्जरा अश्वाः प्रस्थलं च विलेपनम्।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८७
सुरूपसुभगोद्यानकामुकाः कामचारिणः।
वेसरा मधुरा हृद्याः सलिलाशयजीविनः।।
तरुणा योषितः क्रीडाविदुषो जनगोष्ठिकाः।
चित्राण्डजाश्च कौशेयं पत्रोर्णं काशिकौशिकाः।।
पिप्पल्यश्चन्दनं जातीफलमामलकानि च।
गन्धपत्रस्य लोध्रस्य शुक्रश्चाधिपतिः स्मृतः।। इति।।२५-२९।।
अथ शनैश्चरस्याह—
आनर्ताबुर्दपुष्करसौराष्ट्राभीरशूद्ररैवतकाः ।
नष्टा यस्मिन् देशे सरस्वती पश्चिमो देशः ॥३०॥
कुरुभूमिजाः प्रभासं विदिशा वेदस्मृती महीतटजाः ।
खलमलिननीचतैलिकविहीन सत्त्वोपहतपुंस्त्वः ॥३१॥
बान्धनशाकुनिकाशुचिकैवर्तविरूपवृद्धसौकरिकाः ।
गणपूज्यस्खलितव्रतशबरपुलिन्दार्थपरिहीनाः ॥३२॥
कटुतिक्तरसायनविधवयोषितो भुजगतस्करमहिष्यः ।
खरकरभचणकवातलनिष्पावाश्चार्कपुत्रस्य ॥३३॥
आनर्त, अर्बुद, पुष्कर, सौराष्ट्र, आभीर, शूद्र, रैवतक, सरस्वती नदी जहाँ पर अलक्षित
हुई है—वह प्रदेश ( पश्चिम प्रदेश ), कुरुभूमि में उत्पन्न मनुष्य ( स्थानेश्वर में निवास
करने वाले ), प्रभास क्षेत्र, विदिशा नगरी, वेदस्मृती नदी, मही नदी के तट में उत्पन्न
मनुष्य, खल, मलिन, नीच, तेली, निर्बल, नपुंसक, बन्धन-स्थानस्थित, पक्षियों को मारने
वाले, अशुचि में रत ( अपवित्र ), धीवर, कुरूप, वृद्ध, सूअर पालने वाले ( डोम ),
सङ्घियों में प्रधान, नियम को नहीं पालन करने वाले, शबर, पुलिन्द ( म्लेच्छ जाति ),
दरिद्र, कटु द्रव्य ( मरीच आदि ), तिक्त ( निम्ब आदि ), रसायन, विधवा स्त्री, सर्प,
चोर, महिषी ( भैंस ), गदहा, ऊँट, चना, वातल ( मटर-राजमाष आदि ), धान्य—इन
सबों का स्वामी शनि है।।३०-३३।।
आनर्ता जनाः। आर्बुदाः। पुष्कराः। सौराष्ट्राः। आभीराः। शूद्राः। रैवतकाः। यस्मिन्
देशे सरस्वती नष्टा अदर्शनं गता। स पश्चिमो देशः।।
कुरुभूमिजा जनाः। स्थानेश्वरे ये निवसन्ति। प्रभासं स्थानम्। विदिशा नगरी।
वेदस्मृती नदी। महीनदीतटे ये जाताः। खला दुर्जनाः। मलिना मलोपेताः। नीचा अध-
मकर्मकराः। तैलिकाः प्रसिद्धाः। विहीन सत्त्वा निःसत्त्वाः। उपहतपुंस्त्वा उपहतो नष्टः
पुम्भावो येषां षण्ढप्राया इत्यर्थः।
बन्धना बन्धनपाला बन्धनस्थाश्च। शाकुनिकाः पक्षिघातकाः। अशुचिरताः। कैवर्ता
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२८८ बृहत्संहिता
नाविका धीवराश्च। विरूपा दुराकृतयः। वृद्धाः स्थविराः। सौकरिकाः सूकरबन्धकाः।
गणपूज्या गणप्रधानाः। स्खलितव्रताश्चलितनियमाः। शबरा जनाः। पुलिन्दाश्च। अर्थ-
परिहीना दरिद्राः।
कटुद्रव्यं मरिचादि। तिक्तं निम्बादि। रसायनं प्रसिद्धम्। विधवयोषितो भर्तृहीनाः
स्त्रियः। भुजगाः सर्पाः। तस्कराश्चौराः। महिष्यः प्रसिद्धाः। खराः गर्दभाः। करभा उष्ट्राः।
चणकाः प्रसिद्धाः। वातला राजमाषप्रभृतयः। निष्पावाः शालयः। एते सर्व एव अर्कपुत्रस्य
शनैश्चरस्य। तथा च काश्यपः—
अर्बुदो रैवतगिरिः सौराष्ट्राभीरकास्तथा।
सरस्वतीपश्चिमाशा प्रभासं कुरुजाङ्गलम्।।
आनर्तशूद्रा विदिशा खलतैलिकनीचकाः।
वेदस्मृती सौकरिकाः मलिनश्च महीतटम्।।
दुःशीलशाकुना हीनाः पशुबन्धनकास्तथा।
पाखण्डिनश्च वैतण्डा निर्ग्रन्थाः शबराः कृशाः।।
विरूपाः कटुतिक्तानि रसायनविषादिनः।
पुलिन्दास्तस्कराः सर्पा महिषोष्ट्रखराः शुनी।।
चणका वातला वल्लाः पुंस्त्वसत्त्वविवर्जिताः।
काकगृध्रशृगालानां वृकाणां च प्रभुः शनिः।। इति।।३०-३३।।
अथ राहोराह—
गिरिशिखरकन्दरदरीविनिविष्टा म्लेच्छजातयः शूद्राः।
गोमायुभक्षशूलिकवोक्काणाश्वमुखविकलाङ्गा ।।३४।।
कुलपांसनहिंस्रकृतघ्नचौरनिःसत्यशौचदानाश्च ।
खरचरनियुद्धवित्तीव्ररोषगर्त्ताश्रया नीचाः।।३५।।
उपहतदाम्भिकराक्षसनिद्राबहुलाश्च जन्तवः सर्वे।
धर्मेण च सन्त्यक्ता माषतिलाश्चार्कशशिशत्रोः।।३६।।
पर्वत के शिखर, कन्दरा (पर्वतीय निम्न स्थान) और दरी (गुहा) में रहने वाले,
म्लेच्छ जाति, शूद्र, सियार को खाने वाले, शूलिक, वोक्काण, अश्वमुख, अङ्गहीग मनुष्य,
कुल में कलङ्क लगाने वाले, क्रूर, कृतघ्न (उपकार को नहीं मानने वाले), चोर, मिथ्या
व्यवहार करने वाले, शौचरहित, कृपण, गदहा, गुप्तचर, बाहुयुद्ध को जानने वाले, अति
क्रोधी, गर्त में रहने वाले, नीच, उपहत (कुत्सित पुरुष), मिथ्याधर्मी, राक्षस, अधिक
सोने वाले सभी जन्तु, धर्महीन, उड़द, तिल—इन सबों का स्वामी राहु है।।३४-३६।।
गिरिशिखरेषु पर्वतशृङ्गेषु। कन्दरेषु गिरिखातासु नीचस्थानेषु। दरीषु गुहासु च ये
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८९
विनिविष्टाः स्थिता म्लेच्छजातय एकवर्णाः। शूद्राः। गोमायुभक्षाः शृगालादाः। शूलिका
जनाः। वोक्काणाः। अश्वमुखाः। विकलाङ्गा अङ्गहीनाः।
कुलपांसनाः कुलकलङ्ककारिणः। हिंस्राः क्रूराः। कृतघ्ना अनुपकारशीलाः।
चौरास्तस्कराः। निःसत्याः सत्यरहिताः। निःशौचाः शौचरहिताः। निर्दानाः कदर्याः।
खरा गर्दभाः। चराश्चरपुरुषाः। नियुद्धविदो बाहुयुद्धज्ञाः। तीव्ररोषा अतिक्रोधिनः। गर्तश्रया
गर्तस्थाः। नीचा अधमकर्मकराः।
उपहताः कुत्सिताः। दाम्भिका मिथ्याधर्मिणः। राक्षसा रक्षोजातयः। ये च निद्राबहुलाः
सर्व एव जन्तवः। धर्मेण च सन्त्यक्ता रहिताः। तथा माषतिलाः। एते सर्वे अर्कशशिशत्रो
राहोः। तथा च काश्यपः—
बुभुक्षितास्तीक्ष्णरोषा विभिन्नाः कुलपांसनाः।
नीचा म्लेच्छोत्सादकाश्च गर्तस्थाः पारदारिकाः।।
सत्यधर्मविहीनाश्च गिरिस्थाः कन्दराश्रिताः।
प्रतापसत्यहीनाश्च शृगालादा महाशनाः।।
तिलाश्च बाहुयुद्धज्ञा माषाश्चौराः खराश्वराः।
यज्ञान् हिंसन्ति ये नित्यं राहुस्तेषामधीश्वरः।। इति।।३४-३६।।
अथ केतोराह—
गिरिदुर्गपह्नवश्वेतहूणचोलावगाणमरुचीनाः ।
प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यवसायपराक्रमोपेताः ।।३७।।
परदारविवादरताः पररन्ध्रकुतूहला मदोत्सिक्ताः।
मूर्खाधार्मिकविजिगीषवश्च केतोः समाख्याताः ।।३८।।
गिरिदुर्ग, पह्नव, श्वेत, हूण, चोल, आवगाण, मरुभूमि, चीन, गुहा में निवास करने
वाले, धनी, महेच्छ (उदार), व्यवसायी, पराक्रमी, परस्त्रीगामी, विवादी, दूसरे का दोष
सुनने के लिये उत्कण्ठित, मत्त (पागल), मूर्ख, अधार्मिक, जीतने की इच्छा रखने
वाला—इन सबों का स्वामी केतु है।।३७-३८।।
गिरिदुर्गः पर्वतदुर्गः। पह्नवा जनाः। श्वेताः। हूणाः। चोलाः। आवगाणाः। मरुभूः।
चीनाः। प्रत्यन्ता गहरवासिनः। धनिन ईश्वराः। महेच्छा विपुलाशाः। व्यवसायोपेता
निपुणाः। पराक्रमोपेता बलिनः।
परदाररताः। विवादरताः। पररन्ध्रे कुतूहलो विस्मयो येषां ते पररन्ध्रकुतूहलाः।
मदोत्सिक्ता मत्ताः। मूर्खा अज्ञाः। अधार्मिका धर्मरहिताः। विजिगीषवो विजेतुमिच्छवः।
एते सर्व एव केतोः शिखिनः समाख्याता उक्ताः। तथा च काश्यपः—
प्राकाराभ्युच्छ्रिताः शृङ्गगिरिस्था विजिगीषवः।
प्रत्यन्तवासाभिरताः परच्छिद्रविशारदाः।।
बृ० भ० प्र०-१९
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२८८ बृहत्संहिता
नाविका धीवराश्च। विरूपा दुराकृतयः। वृद्धाः स्थविराः। सौकरिकाः सूकरबन्धकाः।
गणपूज्या गणप्रधानाः। स्खलितव्रताश्चलितनियमाः। शबरा जनाः। पुलिन्दाश्च। अर्थ-
परिहीना दरिद्राः।
कटुद्रव्यं मरिचादि। तिक्तं निम्बादि। रसायनं प्रसिद्धम्। विधवयोषितो भर्तृहीनाः
स्त्रियः। भुजगाः सर्पाः। तस्कराश्चौराः। महिष्यः प्रसिद्धाः। खराः गर्दभाः। करभा उष्ट्राः।
चणकाः प्रसिद्धाः। वातला राजमाषप्रभृतयः। निष्पावाः शालयः। एते सर्व एव अर्कपुत्रस्य
शनैश्चरस्य। तथा च काश्यपः—
अर्बुदो रैवतगिरिः सौराष्ट्राभीरकास्तथा।
सरस्वतीपश्चिमाशा प्रभासं कुरुजाङ्गलम्॥
आनर्तशूद्रा विदिशा खलतैलिकनीचकाः।
वेदस्मृती सौकरिकाः मलिनश्च महीतटम्॥
दुःशीलशाकुना हीनाः पशुबन्धनकास्तथा।
पाखण्डिनश्च वैतण्डा निर्ग्रन्थाः शबराः कृशाः॥
विरूपाः कटुतिक्तानि रसायनविषादिनः।
पुलिन्दास्तस्कराः सर्पा महिषोष्ट्रखराः शुनी॥
चणका वातला वल्लाः पुंस्त्वसत्त्वविवर्जिताः।
काकगृध्रशृगालानां वृकाणां च प्रभुः शनिः॥ इति॥३०-३३॥
अथ राहोराह—
गिरिशिखरकन्दरदरीविनिविष्टा म्लेच्छजातयः शूद्राः ।
गोमायुभक्षशूलिकवोक्काणाश्वमुखविकलाङ्गा ॥३४॥
कुलपांसनहिंस्रकृतघ्नचौरनिःसत्यशौचदानाश्च ।
खरचरनियुद्धवित्तीव्ररोषगर्त्ताश्रया नीचाः ॥३५॥
उपहतदाम्भिकराक्षसनिद्राबहुलाश्च जन्तवः सर्वे।
धर्मेण च सन्त्यक्ता माषतिलाश्रार्कशशिशत्रोः ॥३६॥
पर्वत के शिखर, कन्दरा (पर्वतीय निम्न स्थान) और दरी (गुहा) में रहने वाले,
म्लेच्छ जाति, शूद्र, सियार को खाने वाले, शूलिक, वोक्काण, अश्वमुख, अङ्गहीन मनुष्य,
कुल में कलङ्क लगाने वाले, क्रूर, कृतघ्न (उपकार को नहीं मानने वाले), चोर, मिथ्या
व्यवहार करने वाले, शौचरहित, कृपण, गदहा, गुप्तचर, बाहुयुद्ध को जानने वाले, अति
क्रोधी, गर्त में रहने वाले, नीच, उपहत (कुत्सित पुरुष), मिथ्याधर्मी, राक्षस, अधिक
सोने वाले सभी जन्तु, धर्महीन, उड़द, तिल—इन सबों का स्वामी राहु है॥३४-३६॥
गिरिशिखरेषु पर्वतशृङ्गेषु। कन्दरेषु गिरिखातासु नीचस्थानेषु। दरीषु गुहासु च ये
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहभक्तियोगाध्यायः २८९
विनिविष्टाः स्थिता म्लेच्छजातय एकवर्णाः। शूद्राः। गोमायुभक्षाः शृगालादाः। शूलिका
जनाः। वोक्काणाः। अश्वमुखाः। विकलाङ्गा अङ्गहीनाः।
कुलपांसनाः कुलकलङ्ककारिणः। हिंस्राः क्रूराः। कृतघ्ना अनुपकारशीलाः।
चौरास्तस्कराः। निःसत्याः सत्यरहिताः। निःशौचाः शौचरहिताः। निर्दानाः कदर्याः।
खरा गर्दभाः। चराश्चरपुरुषाः। नियुद्धविदो बाहुयुद्धज्ञाः। तीव्ररोषा अतिक्रोधिनः। गर्तश्रया
गर्तस्थाः। नीचा अधमकर्मकराः।
उपहताः कुत्सिताः। दाम्भिका मिथ्याधर्मिणः। राक्षसा रक्षोजातयः। ये च निद्राबहुलाः
सर्व एव जन्तवः। धर्मेण च सन्त्यक्ता रहिताः। तथा माषतिलाः। एते सर्वे अर्कशशिशत्रो
राहोः। तथा च काश्यपः—
बुभुक्षितास्तीक्ष्णरोषा विभिन्नाः कुलपांसनाः।
नीचा म्लेच्छोत्सादकाश्च गर्तस्थाः पारदारिकाः।।
सत्यधर्मविहीनाश्च गिरिस्थाः कन्दराश्रिताः।
प्रतापसत्यहीनाश्च शृगालादा महाशनाः।।
तिलाश्च बाहुयुद्धज्ञा माषाश्चौराः खराश्चराः।
यज्ञान् हिंसन्ति ये नित्यं राहुस्तेषामधीश्वरः।। इति।।३४-३६।।
अथ केतोराह—
गिरिदुर्गपह्नवश्वेतहूणचोलावगाणमरुचीनाः।
प्रत्यन्तधनिमहेच्छव्यवसायपराक्रमोपेताः॥३७॥
परदारविवादरताः पररन्ध्रकुतूहला मदोत्सिक्ताः।
मूर्खाधार्मिकविजिगीषवश्च केतोः समाख्याताः॥३८॥
गिरिदुर्ग, पह्नव, श्वेत, हूण, चोल, आवगाण, मरुभूमि, चीन, गुहा में निवास करने
वाले, धनी, महेच्छ (उदार), व्यवसायी, पराक्रमी, परस्त्रीगामी, विवादी, दूसरे का दोष
सुनने के लिये उत्कण्ठित, मत्त (पागल), मूर्ख, अधार्मिक, जीतने की इच्छा रखने
वाला—इन सबों का स्वामी केतु है।।३७-३८।।
गिरिदुर्गः पर्वतदुर्गः। पह्नवा जनाः। श्वेताः। हूणाः। चोलाः। आवगाणाः। मरुभूः।
चीनाः। प्रत्यन्ता गह्वरवासिनः। धनिन ईश्वराः। महेच्छा विपुलाशाः। व्यवसायोपेता
निपुणाः। पराक्रमोपेता बलिनः।
परदाररताः। विवादरताः। पररन्ध्रे कुतूहलो विस्मयो येषां ते पररन्ध्रकुतूहलाः।
मदोत्सिक्ता मत्ताः। मूर्खा अज्ञाः। अधार्मिका धर्मरहिताः। विजिगीषवो विजेतुमिच्छवः।
एते सर्व एव केतोः शिखिनः समाख्याता उक्ताः। तथा च काश्यपः—
प्राकाराभ्युच्छ्रिताः शृङ्गगिरिस्था विजिगीषवः।
प्रत्यन्तवासाभिरताः परच्छिद्रविशारदाः।।
बृ० भ० प्र०-३७ CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२९० बृहत्संहिता
मूर्खा विज्ञानहीनाश्च निर्मर्यादा नरास्तथा।
परदाररता नीचाः केतोरिति विनिर्दिशेत्॥
तथा च समाससंहितायाम्—
भानोरङ्गकलिङ्गवङ्गयमुनाः श्रीपर्वताः पारता
बाह्लीकोत्कटसुह्यशोणमगधाः प्राङ्नर्मदार्धशकाः।
कौशाम्बी शबरान्ध्रपौण्ड्रयवना याम्याश्रिता मेकला-
श्रीनोदुम्बरवर्धनमानविकटाश्मपेक्ष्मुमत्याश्रिताः ॥
जलपर्वतदुर्गकोशला वनिताराज्यतुषारतङ्गणाः।
वनवासहलाः सरस्वती शीतांशोर्भ्रुकच्छरोमकाः।
क्षितिजस्य महानदी पयोष्णी वेणा वेत्रवती च मालती।
मलयद्रविडाश्मकान्ध्रचोला भीमार्थे त्वपरे च ये स्थिताश्च॥
पारेविन्ध्यं पश्चिमः शोणभागो गोदावर्याः कूलमद्रिर्महेन्द्रः।
सिप्रा सिन्धुर्भुमिजस्येति देशा वैदेहाख्याः कोङ्कणाः केरलाश्च॥
सौम्यस्य सौराष्ट्रिकभोजदेशा गङ्गाश्रिताश्चोत्तरकूलनद्यः।
विन्ध्यार्धमन्त्यं मथुरापुरस्तात् सुवास्तुसिन्ध्वद्रिगुहाश्रिताश्च॥
जीवस्य सारस्वतमत्स्यशाल्वाः प्राक्सिन्धुभागो मथुरापरार्धम्।
स्रुघ्नः शतद्रू रमठा विपाशा त्रैगर्त्तयौधेयकपारताश्च॥
देशा भृगोस्तक्षशिला वितस्ता गान्धारकाः कैकयमालवाश्च।
दाशार्णकौशीनरचन्द्रभागाश्चैद्याह्वसिप्रास्थलकालकाख्याः ॥
सरस्वती यत्र गता प्रणाशं वेदस्मृती मालवकाः सुराष्ट्राः।
पाश्चात्यदेशा विदिशा मही च सौरेः स्मृताः पुष्करमर्बुदश्च॥
राहोः कृतघ्नकुलपांसननीचशूद्रा वोक्काणशूलिकनियुद्धविदुग्रकोपाः।
गोमायुभक्षगिरिदुर्गनिवासिनश्च गर्भस्थहिंस्रपरदाररताः खलाश्च॥
शिखिनो वनसंस्थितावगाणा मरुभूपह्लवचोलहूणचीनाः।
व्यवसायपराक्रमोपपन्नाः परदारानुरता मदोत्कटाश्च॥ इति॥३७-३८॥
अथैतेषां प्रयोजनमाह—
उदयसमये यः स्निग्धांशुर्महान् प्रकृतिस्थितो
यदि च न हतो निर्घातोल्कारजोग्रहमर्दनैः।
स्वभवनगतः स्वोच्चप्राप्तः शुभग्रहवीक्षितः
स भवति शिवस्तेषां येषां प्रभुः परिकीर्तितः ॥३९॥
उदय समय में निर्मल, विपुल, स्वभावस्थित, निर्घात, उल्का, धूलि तथा ग्रहयुद्ध से
अहत, अपनी राशि में स्थित, उच्चगत या शुभग्रह ( चन्द्र, बुध, गुरु और शुक्र ) से दृष्ट
ग्रह जिनका स्वामी हो, उनके लिये शुभ करने वाला होता है॥३९॥
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jamṁmu. Digitized by S3 Foundation USA

ग्रहभक्तियोगाध्यायः २९१
यो ग्रह उदयसमये क्षितिजात् प्रत्युद्गमकाले स्निग्धांशुर्निर्मलरश्मिर्दृश्यते। महान्
विस्तीर्णबिम्बः। प्रकृतिस्थितः स्वभावस्थः। यदि वा निर्घातेन न हतो न चोल्कया न च
रजसा न ग्रहयुद्धेन हतः। तथा यश्च स्वभवने स्वराशौ गतः प्राप्तः। स्वोच्चे आत्मीयोच्चराशौ
च प्राप्तः। शुभग्रहैः सौम्यग्रहैः शशिबुधजीवशुक्राणामन्यतमेन वीक्षितो दृष्टः स ग्रहो
येषां प्रभुः स्वामी परिकीर्तित उक्तस्तेषां शिवः श्रेयस्करो भवति।।३९।।
अन्यदप्याह—
अभिहितविपरीतलक्षणे क्षयमुपगच्छति तत्परिग्रहः।
डमरभयगदातुरा जना नरपतयश्च भवन्ति दुःखिताः ॥४०॥
यदि न रिपुकृतं भयं नृपाणां स्वसुतकृतं नियमादमात्यजं वा।
भवति जनपदस्य चाप्यवृष्ट्या गमनमपूर्वपुरद्रिनिम्नगासु ॥४१॥
इति श्रीवराहमिहिरकृतौ बृहत्संहितायां ग्रह-
भक्तियोगाध्यायः षोडशः ॥१६॥
जो ग्रह पूर्वोक्त शुभ लक्षणों से विपरीत लक्षण वाला हो, वह अपने परिग्रह वर्ग का
शत्रुयुद्ध और रोग से नाश करता है तथा राजाओं को दुःखी करता है। इस तरह के उत्पात
होने पर यदि राजा या लोगों को शत्रु, पुत्र या निश्चित करके मन्त्री का भय न हो तो उनका
तथा लोगों को अवृष्टि होने के कारण अपूर्व पुर, पर्वत और नदियों में गमन होता है। अर्थात्
इस तरह के उत्पात होने पर राजा या लोगों को शत्रु, पुत्र या मन्त्री का भय अवश्य
होता है। यदि किसी तरह इन आपत्तियों से मुक्ति हो जाय तो भी प्राप्त अवृष्टि के कारण
अन्न, शाक, जल के लिये जहाँ पर कभी नहीं गया था, उन पुर, पर्वत और नदियों में जाना
पड़ता है।।४०-४१।।
इति 'विमला' हिन्दीटीकायां ग्रहभक्तियोगाध्यायः षोडशः ॥१६॥
उदयसमये यः स्निग्धांशुरित्यनेन यल्लक्षणमभिहितमुक्तं तस्मिन् विपरीतलक्षणे
दृष्टे तत्परिग्रहस्तस्य ग्रहस्य यः परिग्रह उक्तः स क्षयमुपगच्छति विनाशं प्राप्नोति। तथा
जना लोका डमरगदभयातुराः। डमरः शस्त्रकलहः। गदो रोगः। भयं भीतिः। एतैरातुराः
पीडिता भवन्ति। तथा नरपतयो राजानो दुःखिताश्च भवन्ति।
एवंविधे उत्पाते सति नृपाणां राज्ञां यदि रिपुकृतं भयं न भवति स्वसुतकृतमात्मीयपुत्रकृतं
वा नियमान्निश्चयादमात्यजं मन्त्रिकृतं वा भयं न भवति। यतोऽस्मिन् ग्रहोत्पाते दृष्टे एत
एवोपसर्गा नृपाणामाशङ्क्यन्ते। एषां मध्यादन्यतमो न भवति तदा जनपदस्य लोकस्यापि
यथा तथा भयं न भवति। तदा अवृष्ट्या अवर्षणेन। पुरेषु नगरेषु। अद्रिषु पर्वतेषु। निम्न-
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

२९२ बृहत्संहिता
गासु नदीषु। अपूर्वं गमनं भवति। यत्र न कदाचिज्जनपदो गतस्तत्र गच्छति। एतदुक्तं
भवति—अवृष्ट्या सर्वमुत्साद्यते। अतो हेतोरत्नशाकजलार्थी जनोऽपूर्वपुराद्रिनिम्नगामुप-
गच्छति यत्र न कदाचिदपि गत इति। तथा च गर्गः—
स्निग्धरश्मिविशालश्च प्रकृतिस्थश्च यो ग्रहः।
ग्रहयुद्धरजोधूमनिर्घातोल्काघनाहतः ।।
स यदा स्वोच्चराशिस्यो मित्रभे स्वगृहेऽपि वा।
स्थितः शुभग्रहैर्दृष्टः स पुष्णाति परिग्रहम्।।
स्वमन्यथा हन्ति वर्गं जननाशं करोति च।
नृपाणां भयदः प्रोक्तस्त्ववृष्टिभयकारकः।। इति।।४०-४१।।
इति श्रीभट्टोत्पलविरचितायां संहिताविवृतौ ग्रह-
भक्तियोगोनाम षोडशोऽध्यायः ।।१६।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammmu. Digitized by S3 Foundation USA

अथ ग्रहयुद्धाध्यायः
अथ ग्रहयुद्धाध्यायो व्याख्यायते। तत्रादावेवोपोद्घातमाह—
युद्धं यथा यदा वा भविष्यमादिश्यते त्रिकालज्ञैः।
तद्विज्ञानं करणे मया कृतं सूर्यसिद्धान्ते ॥१॥
जिस समय जिस प्रकार से ताराग्रहों का युद्ध त्रिकालज्ञों ने कहा है, उसको सूर्यसिद्धान्त
से लेकर मैंने करण ( पञ्चसिद्धान्तिका ) में कहा है॥१॥
यदा यस्मिन् काले यथा वा येन प्रकारेण वा ताराग्रहाणां युद्धं जयपराजयं त्रिकाल-
ज्ञैस्त्रिकालविद्भिरतीतवर्तमानानागतकालज्ञैर्भविष्यं भावि यदादिश्यते कथ्यते तद्विज्ञानं
तस्य ग्रहयुद्धस्य विज्ञानं यथा ज्ञायते तथा मया करणे पञ्चसिद्धान्तिकायां सूर्यसिद्धान्ते
कृतमिति। केचित् सूर्यसिद्धान्तादिति पठन्ति। सूर्यसिद्धान्ताद् भगवद्रविप्रणीतात् सिद्धान्ता-
दानीय कृतमिति॥१॥
अथ युद्धकारणमाह—
वियति चरतां ग्रहाणामुपर्युपर्य्यात्ममार्गसंस्थानाम्।
अतिदूराद् दृग्विषये समतामिव सम्प्रयातानाम् ॥२॥
आसन्नक्रमयोगाद् भेदोल्लेखांशुमर्दनासव्यैः।
युद्धं चतुष्प्रकारं पराशराद्यैर्मुनिभ

चतुर्विधमुक्तं कथितम्। कैर्भेदोल्लेखांशुमर्दनासव्यैः। भेदेनोल्लेखेनांशुमर्दनेनापसव्येन।
यत्र ग्रहद्वयमप्येकबिम्बमिव लक्ष्यते स भेदः। अधःस्थेनोर्ध्वस्थश्छाद्यत इति यावत्।
यत्र ग्रहस्य ग्रहेण बिम्बपरिधिसंस्पर्शः क्रियते स उल्लेखः। अंशवो रश्मयस्तेषामंशूनां
किरणानां परस्परं मर्दनम्। मृद् क्षोदे। भेदोल्लेखस्य व्यतिरेकेण आसन्नयोर्द्वयोर्ग्रहयोः
परस्परं रश्मयः संयुक्ता विहन्यमाना इव लक्ष्यन्ते तदंशुमर्दनं कथ्यते। अपसव्यः प्रदक्षिण
उच्यते समं कृत्वा दक्षिणोत्तरावस्थानमपसव्यमुच्यते। आचार्येण चन्द्रग्रहसमागमे अपसव्य-
लक्षणं कृतम्—'शशिनि फलमुदक्स्थे यद् ग्रहस्योपदिष्टं भवति तदपसव्ये सर्वमेव
प्रतीपम्' इति। एतदुक्तं भवति—ग्रहस्योत्तरदिक्स्थे शशिनि क्वचित्—
हस्तमात्रं भवेद्युद्धं बाहुमात्रं समागमः।
वितस्तिमात्रमुल्लेखो भेदश्चैव निरङ्गुलः।। इति।
नियतफलमपसव्ये दक्षिणदिक्स्थे तदेव फलं विपरीतम्। अमुमेवार्थमृषिपुत्र आह—
दक्षिणेनापसव्यं स्यादुत्तरेण प्रदक्षिणम्।
ग्रहाणां चन्द्रमा ज्ञेयो नक्षत्राणां तथैव च।।
ननु ग्रहाणां नक्षत्राणां च चन्द्रमाः प्रदक्षिणश्चापसव्यश्च पठितो न परस्परं
ग्रहाणामपसव्यता प्रदक्षिणता च। अत्र वृद्धगर्ग आह—
ग्रहाणां विजये भङ्गे नक्षत्राणां च संश्रये।
कथं प्रदक्षिणं ज्ञेयमपसव्यं तथैव च।।
नक्षत्राणां ग्रहाणां वा यदा तूत्तरगः शशी।
तत्प्रदक्षिणमित्याहुर्भवोत् क्षेमसुवृष्टये।।
नक्षत्राणां ग्रहाणां वा यदा दक्षिणतो व्रजेत्।
अपसव्यं तदैव स्यादवृष्टिभयलक्षणम्।।
सर्वेषां सामान्यमपसव्यलक्षणमपसव्ये वायं न भवति। अपसव्येऽर्थे यदेवापसव्यं
तदेव सव्यमिति। भेदश्चोल्लेखश्चांशुमर्दनं चाऽसव्यं च भेदोल्लेखांशुमर्दनासव्यानि, तैश्च-
तुर्भिर्गतिविशेषैर्ग्रहाणां चतुष्कारमेव युद्धं पराशराद्यैर्मुनिभिरुक्तं पराशरगर्गकाश्यपवज्र-
वसिष्ठैरभिहितम्।
पराशराद्यैरित्यनेन मुनीनां वचनभेदं प्रदर्शयति। यथा ऋषिपुत्रादिभिर्ग्रहयुद्धपञ्चदश-
प्रकारमुक्तम्।
पाराशरादीनामेव यन्मतं तच्चाऽऽचार्यस्यापि स्वसिद्धान्ते येन स्थानस्थानेष्वाह—
गर्गवसिष्ठपराशरमतमेतदिति। तथा च पराशरः—
भेदनमारोहणमुल्लेखनं रश्मिसंसर्गश्चेति ग्रहयुद्धं चतुर्विधमाचक्षते कुशलाः। तेषां
पूर्वात् पूर्वो गरीयान्। तथा च गर्गः—
छादनं रोधनं चैव रश्मिमर्दस्तथैव च।
अपसव्यं ग्रहाणां च चतुर्धा युद्धमुच्यते।।

तथा च काश्यपः—
सर्वग्रहेभ्यः शीघ्रेन्दुस्ततस्तस्यैव चात्मजः।
भार्गवो रविभौमौ च जीवो मन्दः शनैश्वरः।।
शीघ्रगा मन्दगाश्चैते काले त्वेकर्शगामिनः।
ततो योगो भवेदेषां यतोंऽशत्वैकमाश्रिताः।।
उपर्युपरिसंस्थास्ते दृश्यन्ते युगपत् स्थिताः।
भेदोल्लेखांशुमर्दाश्चापसव्यश्च तथापरः।।
चतुष्प्रकारः संयोगो युद्धे तु दिविचारिणाम्।। इति।
एवमन्योन्यापेक्षयाऽपसव्यमुच्यते।।२-३।।
अथ चतुष्प्रकारस्य युद्धस्य प्रत्येकं फलमाह—
भेदे वृष्टिविनाशो भेदः सुहृदां महाकुलानां च।
उल्लेखे शस्त्रभयं मन्त्रिविरोधः प्रियान्नत्वम् ।।४।।
अंशुविरोधे युद्धानि भूभृतां शस्त्ररुक्क्षुदवमर्दाः।
युद्धे चाप्यपसव्ये भवन्ति युद्धानि भूपानाम् ।।५।।
[

२९६ बृहत्संहिता
यायी श्रेष्ठो विनाशमुपयाति' इत्येवमादिकं तदेव फलमुक्तं चन्द्रग्रहसमागमोक्तेन 'शशिनि
फलमुदक्स्थे यद्ग्रहस्योपदिष्टं भवति तदपसव्ये सर्वमेव प्रतीपम्' । यस्य येनार्थसम्बन्धो
दूरस्थस्यापि तदित्यनेन न्यायेन फलं वैपरीत्येन कल्प्यत इत्याचार्याऽऽर्यभटोपनिबद्धाप-
सव्यसंस्थाने च ग्रहयुद्धस्यापसव्यसंज्ञितस्य फलं कल्प्यत इति। आचार्याऽऽर्यभटश्च
प्राग्दक्षिणपरोत्तरानुक्रमेण द्रष्टुर्गहाणां परिभ्रमो यस्तमपसव्यमाह—
देवाः पश्यन्ति भगोलार्द्धमुदङ्मेरुसंस्थिताः सव्यम्।
अपसव्यं तथार्द्धं दक्षिणवडवामुखे प्रेताः।। इति।
एतैरनेकाकारैराचार्याणां दर्शनैर्मन्दधियां शिष्याणां खिलीभूतचित्तानां विकल्पिता-
विकल्पमाशङ्क्याऽऽचार्येणेदमपसव्यसंज्ञितं चतुर्थं युद्धभेदं कल्पयित्वा फलमुक्तं परा-
शरादिभिर्बहुभिरुक्तं न स्वमनीषया यथा यदेवोत्तरे स्थिते ग्रहे जेतरि फलं दक्षिणदिक्स्थे-
ऽप्यपसव्यसंज्ञिते ग्रहे जेतरि तदेव फलम्। किमत्राप्येवं मन्यसे यथा सव्यापसव्यमाचा-
र्येणानियमेनैवाभिहितम्। तथा चाह—
गन्धर्वनगरमुत्थितमापाण्डुरमशनिपातवातकरम् ।
दीप्ते नरेन्द्रमृत्युर्वार्मेऽरिभयं जयः सव्ये।।
वामपार्श्वस्थे अरिभयं जयः सव्ये। लोके च वामपार्श्वं यत्तत्सव्यमुच्यते। तथा च
भगवान् व्यास आह—
युध्यतः प्राङ्मुखस्यास्तु सुपर्णोऽयं ममाग्रतः।
सव्ये पार्श्वे च प्रद्युम्नस्तथा मे दक्षिणो भवान्।।
तथा च बादरायणः—
तत्रापि हरेर्नयनं दक्षिणमर्कः शशी सव्यम्।
'वामेऽरिभयं जयः सव्ये' इत्यस्यान्य एवार्थ उच्यते—क्षितिस्थानामन्यथा सव्याऽप-
सव्यं ग्रहर्क्षाणामन्यथा। प्राचीं दिशं गच्छतां यियासूनामुत्तरदिक्स्थः शकुनः प्राचीं दिशमा-
सादयन् दक्षिणं पर्यैति यः स प्रदक्षिण उच्यते। सव्यश्च प्रदक्षिणम्। सव्याऽपसव्ययोरभेद
एवाऽऽचार्य आह—
ऐन्द्रानलदिशोर्मध्ये त्रिभागेषु व्यवस्थिताः।
कोषाध्यक्षानलाजीवितपोयुक्ताः प्रदक्षिणम्।। इत्यादि।
आ...र्यभटेन सव्यापसव्यं भूगतानां सत्त्वानाममुक्तमतः कस्माद् ग्रहर्क्षाणामुक्तमप्यु-
च्यते। मेरुमूलनिवासिनि यानि सत्त्वानि तानि मिथुनान्तगमप्यर्कं क्षितिजलेखासन्नमेव
पश्यन्ति तथैव वडवामुखनिवासिनि। अत्रोक्तमेवाऽऽचार्येण—
यन्मात्रं भूवृत्तात् क्षणद्वयेनोन्नतिं व्रजत्यर्कः।
तन्मात्रान्तरचारिणममराः पश्यन्ति नोर्ध्वमधः।।
CC-0. JK Sanskrit Academy, Jammpu. Digitized by S3 Foundation USA