बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

३. 'प्या', ४. 'स', ५. 'मवि' ल. पाठः.`

4. Confirm exact characters:
   • Top: जातयः । and ५७
   • Line 6: सोऽशः or सोऽंशः? The text clearly omits the anusvara: सोऽशः । (same in line 3: सोऽशो).
   • Line 6: यस्मोद्वारभ्य vs यस्मादारभ्य - let's look at यस्मोद्वारभ्य: it has an 'o' stroke on स्म. Let's keep यस्मोद्वारभ्य.
   • Line 17: गीतकेशी vs गीतदेशी?
     Look at line 17: यावत् । गीतकेशी गीतखण्डमिति यावत् । - the letter is क with े, श with ी -> गीतकेशी.
   • Line 18: इदानीं स न्यासोऽभिधीयते । - notice space after स? स न्यासोऽभिधीयते or संन्यासोऽभिधीयते?
     Wait! In line 18: इदानीं स न्यासोऽभिधीयते - there is a space and a faint dot or mark: `स न्यासोऽभिधीय

अंशस्य संवादी वा भवति यस्मोच्चैव प्रवर्तते ।
.नेता च तारमन्द्राणां योऽत्यर्थमुपलभ्यते ॥ १९७ ॥
ग्रहापन्यासत्रिन्याससंन्यासन्यासगोचरः ।
अनुवृत्तश्च यश्चेह सोऽशः स्या(दं? द् द)शलक्ष(णं ? णः) ॥
इति ।
इदानीं तारलक्षणमुच्यते — बलवति च श्रुतिकैऽशे
दुर्बर्बलेशांशे अंशस्वरप्रयोगादारभ्य पञ्चस्वरपरा तारगतिः ।
किमुक्तं भवति । पञ्चमस्वरमारोहणं तार इति चतुस्स्वरमारोहणं
तार इति । नन्दयन्ती यथा — सासरिगसा । इति पञ्च-
मांशत्वात् षड्जस्तारः । आपञ्चमादिति योजना । अष्टभ्या
विद्यार्थी बोद्धव्यः । पञ्चस्वरं यावत् तारविधिं यथा गा-
न्धार्यां—निधनिसा । इति । वाशब्दात् सप्तस्वरस्यापि ता-
रता भवति । चतुर्धा तार(गी ? ग)तिः तथाचाह भरतः—
[L1

जातयः । ५९
इदानीं षाडवमुच्यते— षट्स्वरं¹ षाडवमिति । चतु-
र्दशजातिविषयत्वाच्चतुर्दशवि(धि? ध)ः । चतसृणां जातीनां
नित्यसम्पूर्णत्वे²(न) तदभावाज्जात्यंशभेदेन तु सप्तचत्वारिंश-
त्प्रकारं च तद् भवति । तथाचाह भरतः — षट्स्वरं षाड-
(व ? धं) चतुर्दशविधं सप्तचत्वारिंशत्प्रकारं पूर्वोक्तं लक्षणं
चास्य । चतुःस्वरात् प्रभृति न मार्गः शबरपुलिन्दकाम्बोज-
वङ्गा(ङ्ग)किरातवाही(कर ? का)न्ध्रद्रविडवनादिषु प्रयुज्यते ।
अनियमाच्छ्रुतिमात्रमत्र ग्राह्यम् । यदा चतुःस्वरप्रयो(ग ? गो-
ऽपि) स्वरान्तर(महा ? माह) अवकृष्टध्रुवास्वेव वेदितव्यम् ।
(तमै ?) ध्रुवं मध्ये³ ये स्फुटीकरिष्यामः । तथाचाह भरतः—
“षट्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च ।
चतुःस्वरप्रयोगोऽपि ह्यवकृष्टध्रुवास्वपि ॥”
अपिशब्दादत्र संपूर्णोऽपि ग्राह्यः । एवं चतुर्विधः प्रयोगो ध्रु-
वाणां वेदितव्यः ।
इदानीमल्पत्वबहु(ते ? त्वे) ब्रवीमि। तत्र स्वराणामल्पशः
प्रयोगादल्पत्वं, बहुशः प्रयोगाद् बहुत्वम् । तथाल्पत्वं बहुत्वं
च द्विविधं सन्न्यासादिविगतो भवेत् तदान्तरमार्गेणेति । अन्तर-
मार्गस्य लक्षणं यथा जातिषु क्वचिद्वा अनंशां विनाल्पः ।
तथाच कार्मारभ्यां गान्धारस्य सर्वस्वरसङ्गत्या बहुत्वेनान्तर-
मार्गप्रयोग इति वक्ष्यते ।
गान्धारस्य विशेषेण सर्वतो गमनं भवेत् ।
१. ‘रा’ ख. पाठ . २. ‘स्व’ क पाठ . ३. ‘च’, ४. ‘ध्य’ ख. पाठ .

६० बृहद्देश्यां
इति । अथ बहुत्वमाह — अल्पवदत्र बहुत्वमिति । लक्षये-
दिति विशेषः । कथमित्याह — बलवदबलवतोर्विपर्यासो ब-
लमहपं तद्विपर्यये बलवदिति बलवलक्षणं गम्यते एव । अत
एवाह —
जातिस्वरैस्तु नित्यं (स्यात्) जात्यल्प(त्व ? त्वं) द्वि-
[(विधं ? धा) च तत् ॥ १९९ ॥
सञ्चा(रस्य ? रौऽश) बलस्थानामल्पत्वं दुर्बलासु च ।
द्विविधान्तरमार्गस्तु जातीनां व्यक्तिकार(कम् ? कः) ॥
इदानीं न्यासमाह — न्यस्यते त्यज्यते यस्मिन् येन वा
गीतं तन्न्यास इति । स न्यासः स एकविंशतिसंख्य इति ।
तद्यथा षड्जाया एकषड्जो नाम न्यासः । एवमादि बोद्ध-
व्यम् । अष्टादशजातिषु च न्यासाः । अंशः समाप्तौ कार्य
इत्यर्थः ।
इदानीमपन्यासमाह — अपन्यासोऽन्ते प्रयोगसमाप्तौ
अपन्यासः । सच षट्पञ्चाशद्भेदभिन्नो भवति गीतानां मध्ये
बोद्धव्यः । यथा यत्र समाप्तमिव गीतं प्रतिभासते सोऽप-
न्यासः । स च विदारीमध्ये भवति । गीतशरीरमध्यम इत्यर्थः
यथा षड्जग्रामे षड्जमध्ययाः सत्तापन्यासा भव(ति ? न्ति)
षड्जोदीच्यवायाश्च द्वौ पञ्चानां प्रत्येकं त्रयं त्रयमिति चतु-
र्विंशतिः शेषास्तु मध्यमग्रामे । तथाचाह भरतः —
“न्यासो ह्यंशसमाप्तौ स चैकविंशतिविधो विधातव्यः ।
षट्पञ्चाशतसंख्यो भवेदपन्याससंज्ञोऽसौ ॥”

जातयः । ६१

दशविधजातिलक्षणमिति ।
अंशाः स्युः पञ्च षड्जायां निषादर्षभवर्जिताः ।
अपन्यासस्तु गान्धा(रा? रः) पञ्चमश्चाथ स(ङ्गी ? ङ्ग)तिः ॥
षड्जगान्धारयोस्तु स्याद् षड्जधैवतयोस्तथा ।
षाडवं च निषादे स्यात् नास्यादौडुवितं भवेत् ॥ २०२ ॥
आर्षभ्यास्तु स्मृता अंशा निषादर्षभधैवताः ।
षड्जपञ्चमहीने च षाडवौडुविते क्रमात् ॥ २०३ ॥
धैवत्यां गुरुभिः प्रोक्तावंशावृषभधैवतौ ।
समध्यमा (चवना ? वपन्या)सौ प्रागु(ता ? क्तौ) हीनतो-
[क्रमात् ॥ २०४ ॥
अंशो निषादवत्यास्तु द्विश्रुती सर्षभौ स्मृतौ ।
धैवतीवद् भवेच्छेषो न्यासो नामकृदेव तु ॥ २०५ ॥
अंशास्तु षड्जकैशि(क्यात् ? क्यां) षड्जगान्धारपञ्चमाः ।
सनिषादा अगान्धारा अपन्यासास्त एव तु ॥ २०६ ॥
ऋषभोऽल्पप्रयोगः स्यान्न्यासो गान्धार इष्यते ।
नित्यं पूर्णस्वरा ह्येयमाचार्यैः परिकीर्ति(ताः ? ता) ॥ २०७ ॥
स्यात् षड्जोदीच्यवत्यंशैः षड्जमध्यमधैवतैः ।
सनिषादैरपन्यासौ विज्ञेयौ षड्जधैवतौ ॥ २०८ ॥
ऋषभेण विहीने (यां ? यं) द्वाभ्यां हे पञ्चमेन च ।
मन्द्रगान्धारभूयस्त्वमपन्यासस्तु मध्य(मा ? मः) ॥ २०९ ॥
सर्व्वाशानामकृन्न्यासां विज्ञेया षड्जमध्यमा ।
स्यातां निषादगान्धारावस्यां गीतत्वकारिणौ ॥ २१० ॥

यथेष्टं स्यात्तु सञ्चारो यथा ग्रामाविरोधकृत् ।
षड्जग्रामे तु सप्तै(नाः ? ताः) शेषा मध्यमजातयः ॥२११॥
गान्धार्या द्वावनंशौ च (गेआ ? हेया) वृषभधैवतौ ।
क्रमान्नित्यं त्वपन्यासौ विज्ञेयौ षड्जपञ्चमौ ॥ २१२ ॥
धैवतादृषभं गच्छेद्दे(व ? यं) स्यात् सर्वमेव तत् ।
प्रायशो रक्तगान्धार्यामपन्यासस्तु मध्य(मा ? मः) ॥२१३॥
बहुप्रयोगः कर्तव्यो धैवतोऽथ निषादवान् ।
षड्(जं ? ज)गान्धारसञ्चा(र ? रः)का(र्यं चा ? र्येश्चा)स्याः
[प्रयोक्तृभिः ॥ २१४ ॥
गान्धारोदीच्यवा प्रा(य ? यः) षड्जोदीच्यवतीसमा ।
षड्जश्च मध्यमश्चांशो न चौडुवितमिष्यते ॥ २१५ ॥
पञ्चांशा मध्यमायास्तु ज्ञेया द्विश्रुतिवर्जिताः ।
क्रमात् ताभ्यां च हीनत्वं बहुलौ षड्जमध्य(मौ) ॥
गान्धारोदीच्यवा (तुल्या मध्यमोदीच्यवा) भवेत् ।
सप्तस्वरं तु नित्यं स्यादन्यादंशस्तु पञ्चमः ॥ २१७ ॥
पञ्चम्यां गुरुभिः प्रोक्तावंशावृषभधैवतौ ।
समध्यमावपन्यासौ मध्यमर्षभसङ्गतिः ॥ २१८ ॥
षड्जमध्यमगान्धारा अल्पाश्च परिकीर्तिताः ।
स्यान्निषादाच्च गान्धारो अल्पस्य परिकीर्तिता ॥ २१९॥
स्यान्निषादाच्च + + + मध्यमा चद्य हीनता (?) ।
ज्ञेयो गान्धारपञ्चम्याः पञ्चमोऽंशः प्रयोक्तृभिः ॥ २२०॥
सर्भः स्यादपन्यासो (नासौ ? न्यासो) गान्धार इष्यते ।

गान्धा(र)मध् पञ्चम्या स्व॑त्सञ्चारादि कीर्तितः ॥
तदस्यामपि विज्ञेयं किन्तु पूर्णस्वरा सदा ।
अन्ध्रयामने॑शा विज्ञेयाः षड्जमध्यमधैवताः ॥
षाडवं षड्जहीनं स्यान्न्यासो गान्धार इष्यते ।
नन्दयन्त्यामपन्यासो ज्ञेयौ मध्यमपञ्चमौ ॥ २२३ ॥
ग्रहो न्यासश्च गान्धारः पञ्चमोऽंशः प्रकीर्तितः ।
आन्ध्रीवत् षाडवं ज्ञेयमनोडुवितमेव च ॥ २२४ ॥
स्यान्म(न्द ? न्द्र)र्षभसञ्चारो लङ्घनीयश्च स क्वचित् ।
कार्मारव्यामनंशास्तु षड्जगान्धारमध्यमाः ॥ २२५ ॥
पूर्णता पञ्चमो न्यासो गान्धारगमनं बहु ।
कैशिक्यामृषभोऽनंशो न्यासौ तु द्विश्रुतौ ++ ॥ २२६ ॥
ऋषभो धैवतश्चैव हेयावस्या यथाक्रमम् ।
पञ्चमोऽपि भ(व ? वे)न्या(सौ ? सो) निषादेंशेऽथ धैवते ॥
ऋषभः स्यादपन्यासः कैश्चिदुक्तोऽशवत् तथा ।
अस्मद्गुरुमते ऋषभस्तावदपन्यासो भवति । अनंशत्वात् ।
कैश्चित् पुनः अंशवद् (वृ ? ऋ)षभोऽप्यपन्या(सवी ? सः-
; [स्वी)कृ(तम् ? तः) ॥ २२८ ॥
पञ्चमो बलवा न स्यात् स्यान्निषादस्तथैव च ।
इति त्रिषष्टिरंशा ये तेषामेकैकशोऽशताम् ॥ २२९ ॥
प्रकल्प्यापोद्यते प्राप्तषाडवोडुवितं क्वचित् ।
अषाडवा एते ।
त्रिषष्टिरंशा एतेषामंशो न जाति +++++ ॥ २३० ॥

अंशावच्च ग्रहा ज्ञेया सर्वासामेव नित्यशः ।
सर्वासामेव जातीनां त्रि(षष्टि ? जाति)स्तु गणः स्मृतः ॥
लक्षणात् स च विज्ञेयो वर्धमानः स्वरो बुधैः ।
एकस्वरो द्विस्वरश्च त्रिस्वरश्च चतुःस्वरः ॥ २३२ ॥
पञ्चस्वरश्चतुर्धा च एकधा सप्त षट्स्वराः ।
अस्यार्थः — त्रिजातको (गु ? ग)ण इति संख्या
निदर्शनं तत्रैकस्वरांशास्तिस्रः मध्यमोदीच्यवा गान्धारप-
ञ्चमी नन्दयन्ती चेति । पपप । द्विस्वरांशास्तिस्रः । धैवती
गान्धारोदीच्यवा पञ्चमी चेति । धरि सम परि । त्रि-
स्वरांशास्तिस्रः आर्षभी नैषादी षड्जकैशिकी चेति । धनि-
सागरिससग(पः ? पाः) । चतुःस्वरांशास्तिस्रः । षड्जोदीच्य-
व(त्य ? त्या)न्ध्री कार्मारवी चेति । समधनि निगपनि । परि-
धनि । पञ्चस्वरांशाश्चतस्रः । षड्(ज ? जा)गान्धारी रक्तगा-
न्धारी मध्यमा चेति । सगमपध । सगमपनि सारिगमपध ।
सरिमपध । षड्जस्वरांशा कैशिकी । समगपधनि । सप्तस्वरांशा
षड्जमध्यमा । सरिगमपधनि । एवं त्रिषष्टिरंशा व्याख्याताः ।
मध्यमोदीच्यवा चैव तथा गान्धारपञ्चमी ॥ २३३ ॥
नन्दयन्ती च तिस्रस्ताः पञ्चमैकांशतः स्मृताः ।
'धैवती पञ्चमी चैव ज्ञेये धरिदिवांशके ॥ २३४ ॥
गान्धारोदीच्यवा द्वाभ्यां मध्य(म)र्षभ इत्यपि ।
आर्षभ्यां (तिरि ? निरि) धा अंशा नैषायां निरिगास्त्रयः ॥
सग(लाः ? पाः) षड्जकैशिक्यां तिस्रस्त्यंशाः प्रकीर्तिताः ।

चतुरंशा समनिधैः षड्जोदीच्यवती स्मृता ॥ २३६ ॥
कार्मारवी रिपनिधैरांध्री (च ?) गपनिपैरपि ।
सगमपधैः पाङ्जी स्यात् पञ्चभिश्चापि मध्यमा ॥ २३७॥
सरिमपधैरंशैः स्याद् गान्धारी सगमानिपैः ।
तद्वत् स्याद् रक्तगान्धारी पूर्वैरंशैश्च पञ्चभिः ॥ २३८ ॥
कैशिक्येका षडंशा स्यात् सगमपनिधैः स्मृता ।
षड्जमध्यमा तु सप्तांशा त्रिषष्टिरिति तेऽशकाः ॥ २३९॥
अंशकै(ग्रा ? र्ग्रा)मरागांस्तु जनयन्तीति जातयः ।
आसां प्रयोगकाले तु युग्मायुग्माश्रयो विधिः ॥ २४० ॥
मार्गैस्त्रिभिः प्रयोक्तव्याश्चित्रवार्तिकदक्षिणैः ।
पूर्वरङ्गे कृते शुद्धा कर्तव्यं गीतयोक्तृभिः ॥ २४१ ॥
आसारितं वाणिकादि ततो वात्यंशकल्पनम् ।
स्वराणामङ्गहारैर्यत एवासारितक्रमैः ॥ २४२ ॥
वर्धमानपदे तासां कार्या स्यादंशकल्पना ।
इति त्रिषष्टिरंशा ये तेषामेकैकशोऽशताम् ॥ २४३ ॥
प्रकल्प्यापोद्यते प्राप्तं पाड(वो ? वौ)डुवितं क्वचित् ।
इति त्रिषष्टिरंशा ये उक्तास्तेषां मध्ये ये अनंशास्तेषामनं-
शानां प्रत्येकमंशानां परिकल्प्य पाडवत्वमौडुवितत्वं प्राप्तं
क्वचिदिति जातिविषये अपोद्यते । एतदेव स्फुटयति
अपाडवा निषादेंऽशे सनि स्यात् षड्जमध्यमा ॥ २४४॥
गान्धारे च यतो लोपो नांशसंवादिनौ म(तं ? तः) ।
रु

६६ बृहद्देश्या
अस्यार्थः — निषादेंऽशे षड्जमध्य-जातिरपाडवा ।
कथम् । षड्जग्रामे पाडवविधौ गान्धारस्य लोपो नास्ति । गा-
न्धारेंऽशे निषादेन अपाडवा बोद्धव्याः । अंश(सञ्चा ? संवा)-
दिनो लोपाभावात् ।
कैशिकी रक्तगान्धारी गान्धारी चैव पञ्चमे । २४५ ॥
तथा पाड्जा तु गान्धारे धैवता तद्वादीच्यवा ।
निश ऋषभेण षड्जोदीच्यवा .... शे अपाडवा विज्ञेया ।
इदानीमौडुबितं प्राप्तमपोद्यते —
गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥ २४६ ॥
सनिषादाः स्मृता अंशा अनौडुबितभागिनः ।
एतच्चासङ्गतम् । औडुबितप्राप्तेरभावात् । सत्यमुक्तम् । औडु-
बितनिषेधवचनानि विधेश्चाप्राप्तमेवौडुबितत्वं निषिध्यते ।
षड्जमध्यमजातौ तु गान्धारोऽथ निषादवान् ॥ २४७ ॥
कैशिक्यामथ पञ्चम्यां क्रमा दृषभधैवतौ ।
गान्धारोऽथ निषादवानौडुबितभागी । कैशिक्याम्-
पभः पञ्चम्यां धैवतश्चानौडुबितभागी स्यात् । तत्र प्राप्तमेवा-
नौडुबितत्वं 'निषिध्यते अंशता चाप्राप्तैव कल्प्यते ।
इदानीं ये अपवादीभूताः स्वराः पाडवौडुबितविधौ
तानुद्दर्शयति ।
योज्याः सप्ताधिकाश्चैव चत्वारिंशाच्च पाडवे ॥ २४८ ॥
अस्यार्थः — पाडवे विधौ क्रियमाणे सप्ताधिकश्चैवं
चत्वारिंशाच्च पाडवे अस्यार्थविधौ क्रियमाणे सप्ताधिका-

श्चत्वारिंशदंशाका अपवादस्वररहिता योजनीया इत्यर्थः । चत-
सृणां जातीनां नित्यसम्पूर्णानां नवांशाः पातनीयाः त्रिषष्टि-
मध्ये । तद्यथा—रिपधनिपसग । पध । एषु नवांशेषु पाति-
तेषु चतुष्पञ्चाशदंशा वशिष्यन्ते । तत्रापि षड्जमध्यमा
षड्जोदीच्यवा कैशिकी गान्धारी रक्तगान्धारी धैवती आसां
षड्जातीनां सप्तांशाः पातनीयाः । तेषु सप्तांशेषु पतितेषु
सप्तचत्वारिंशदंशा भवन्ति । तद्यथा —
मध्यमोदीच्यवायां वा तथा गान्धारपञ्चमी ।
कार्मारवी रिपनिधैः सगपैः षड्जकैशिकी ॥ २४९ ॥
सगमपधैः स्मृता +++++++++।
नन्दयन्ती भवेत् पागा गान्धारोदीच्यवासमा ॥
तेषु चत्वारिंशदंशेषूक्तपरैः पाडवविधिः कर्तव्यः ।
इदानीमौडुवितविधौ येषु अनपवादिनः स्वरास्तान्
दर्शयति ।
तथापवादनिर्मुक्तस्त्रिंशदौडुविते भवेत् ॥ २५० ॥
अस्यार्थः—तथा तेन प्रकारेण अपवादनिर्मुक्तस्त्रिंश-
त्प्रका(रं ? रो) बोद्ध(व्यम् ? व्यः) । तद्यथा — त्रिषष्टिमध्ये
नित्यसंपूर्णानां चतसृणां जातीनां नवांशाः पातनीयाः । तेषु
पतितेषु चतुष्पञ्चाशदंशास्तत्रावशिष्य(स्त ? न्ते ।) तत्रापि
चतुष्पञ्चाशन्मध्ये चतसृणां जातीनां नित्यसंपूर्णपाडवानां
द्वादश सप्तांशाः पातनीयाः । तेषु पतितेषु द्विचत्वारिंशदं-
शेषूक्तस्वरैरौडुवितविधिर्भवतीति । तथाचाह भरतः —

६८ बृहद्देश्यां
“षट्स्वरा सप्तमे त्वंशे नेष्यते षड्जमध्यमा ।
संवाद्यलोपाद् गान्धारे तद्वद् धैवतहीनता ॥
गान्धारीरक्तगान्धारीकैशिकीनां च पञ्चमः ।
षड्जायाश्चैव गान्धारमंशो मध्यमषाडवौ ॥
षाडवं धैवते नास्ति षड्जोदीच्यंशके द्विजाः ।
गान्धारीरक्तगान्धार्योः षड्जमध्यमपञ्चमाः ॥
सप्तमश्चैव विज्ञेयो यैः स्वनौडुबितं भवेत् ।
द्वौ षड्जमध्यमांशौ तु गान्धारः स निषादवान् ॥
ऋषभश्चैव पञ्चम्यां कैशिक्यां धैवतस्तथा ।
एवं च द्वादशैवैते व(र्गाः ? र्याः) पञ्चस्वरे सदा ॥
सर्वस्वराणां नाशोऽत्र विहितः सर्वजातिषु ।
न मध्यमस्य लोपो हि कर्तव्यस्तु कदाचन ॥
सर्वस्वराणां प्रवर अनाशी मध्यमस्वरः ।
गान्धर्वकल्पो विहितः सामस्वपि च मध्यमः ॥”
इदानीं षाडवौडुवितविधिस्तु उत्सर्गापवादविधिस्तु
विकृतास्वेव जातिषु बोद्धव्यः । ननु शुद्धासु जातिषु तासां
शुद्धानामन्यजात्युत्पत्तौ मूलत्वाद् एता एव शुद्धा विकृता
भवन्ति । कथं —
तद्ग्रहा तदपन्यासा तदंशा च यदा भवेत् ।
मन्द्रन्यासा च पूर्णा च शुद्धा जातिस्तथोच्यते ॥ २५१ ॥
इति शुद्धलक्षणमुक्तम् ।

एतेन लक्षणेनैकेन द्वाभ्यां वा विकृता भवन्ति । पुन-
र्न्यासवर्ज्यमिति । न्यासेन विकृतं च नास्ति न्यासवर्ज्यमिति
वचनात् । विकृता षाड्जी(द्वि)विधा नित्यसम्पूर्णा षाडवा
चेति । नामांशेन षाड्जी शुद्धविकृता षाड्जी गान्धारांशेन
संपूर्णा अंशासंवायलोपात् । मध्यमपञ्चमधैवतांशे निषादेन
षाडवा यदा तु षाड्जी शुद्धा गीयते तदा पञ्चमस्यांशत्वेन
शेषाणां स्वराणां बहुत्वम् । बहुत्वेन षड्जपञ्चमयोस्त्रिंशदंशा
भवन्ति । षड्भिश्चतुर्दशविधो भवति । गान्धारश्चैकोनविंश-
तिविधः । मध्यमश्चतुर्दशविधः । मिलित्वा सप्तस्वरा अष्टा-
विंशत्यधिकं शतं भवतीत्यलम् ॥
इदानीं दशलक्षणमध्ये यद्यस्यां जातौ भवति तत्
तस्या दर्शयति । तत्र षाड्ज्याः षड्जग्रामसम्बन्धाया अंशा
ग्रहाः पञ्च भवन्ति । तथथा षड्जगान्धारमध्यमपञ्चमधैवता
(ग्रहाः अंशा ?) ग्रहा अंशाश्च । गान्धारपञ्चमावपन्या(सो ?
सौ) । निषादहीना षाडवो षड्जो न्यासः । षड्जगान्धारयोः
षड्जधैवतयोश्च सङ्गतिः । गान्धारोऽतिवेलापादित्वात् पर-
स्परगमनं च सङ्गतिः । पञ्चस्वरपरा तारगतिः । षड्जस्वरात्
परा वा म(न्त्र ?न्द्र)गतिः । षड्जधैवतयोश्च औडुवितत्वं च
सर्वथैव नास्ति । सम्पूर्णा षाडवा । यदा सम्पूर्णा गीयते तदा
ऋषभपञ्चमयोर्निषादपञ्चमयोल्पत्वं कार्यम् । कुतः —
यं विना हीनता यस्यां स्यात् चेत्तस्यां तु सोऽल्पकः ।
इति वचनात् । य(था ? दा) षाडवा गीयते तदा ऋषभस्या-

७० देश्यां
ल्पत्वं कार्यम् । शेषाणां स्वराणां बहुत्वम् । अस्याश्च दशां-
शकाः । तद्यथा । शुद्धा विकृताश्च पञ्च पूर्णाश्चत्वारः
षाडबाः गान्धारेंऽशे षाडबापवादात् तेनांशाः स्फुटयन्ते तेन
लिखिताः षड्जांशेन शुद्धत्वं षड्जश्चापन्यासः संपूर्णाव-
स्थायामष्टविधलक्षणम् । षाडवावस्थायां न(य ? व)विधत्वम् ।
शुद्धं परित्यज्य चतुर्विधा षाड्जी विकृता बोद्धव्या । अ-
स्याश्च धैवतादिमूर्च्छना पञ्चपाणिश्चित्रे मार्गे मागधी
गीतिः पञ्चपाणिद्विकलः वार्तिकमार्गे सम्भाविता गीतिश्च-
तुष्कलः पञ्चपाणिः दक्षिणे मार्गे पृथुला गीतिः । अनेन क्र-
मेण सर्वासां जातीनां बोद्धव्यम् । वीररौद्राद्भुता रसाः
कार्याः । प्रथमोपक्षेपगे ध्रुवागाने विनियोगः ॥
आर्षभी शुद्धा गीयते । निषादपञ्चमाल्पत्वं ऋषभगा-
न्धारमध्यमपञ्चमधैवतनिषादाः षड्जषड्जः मिलित्वा ....
षभ्याम् । ऋषभधैवतनिषादा ग्रहाः स्वयमेवांशाः । त एवा-
पन्यासाः । पञ्चस्वरपरस्तारः निषादः ऋषभो न्यासः न्यास-
परस्तत्परो वामन्द्रः षड्जधैवतपञ्चमः ऋषभगान्धारयोश्च
सङ्गतिः । षड्जहीनं षाडवम् । षड्जपञ्चमहीनम् औडु-
बितम् । पूर्णावस्थायां षड्जगान्धारपञ्चमानामल्पत्वम् ।
औडुबि गान्धारमध्यमयोरल्पत्वं शेषाणां च बहुत्वम् । दश-
विधत्वं चास्याः दशांशाः शुद्धविकृताः पूर्णास्त्रयः । पञ्चमा-
दिमूर्च्छना चच्चत्पुटस्तालः । एककलेन चित्रेण मागधी । द्वि-
कलेन वार्तिकेन सम्भाविता । चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला
मात्रा ॥ ६९ ॥

जातयः । ७१
दक्षिणे कला । वीररौद्राद्भुता रसाः । प्रथमप्रेक्षणके
नैष्क्रामिकी ध्रु(वं ? वा)गाने विनियोगः । धैवतादिमूर्च्छना धै-
व(न्या ? त्या) धैवतं महौ ग्रहौ अंशौ च । शुद्धावस्थायां धै-
वत्येव न्यासः । विकृताववस्थायां च धैवतर्षभमध्यमा अप-
न्यासाः । धैवतो न्यासः । पञ्चमहीनं पाडवं पञ्चमषड्जहीनं
पाडवं पञ्चमषड्जहीनमौडुवितम् । तावेव षड्जपञ्चमस्वरौ
तु बलौ कर्त(व्य ? व्यौ ।) क्वचिल्लङ्घनीयौ । पञ्चस्वरपर-
स्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । पूर्णावस्थायां षड्जगा-
न्धारमध्यमपञ्चमनिषादानामल्पत्वं पञ्चमषड्जवर्जं च । एते-
षामौ(डु)विते अल्पत्वम् । शेषाणां च बहुत्वम् । विवि-
धत्वमस्याः सप्तांशकाः शुद्धा विकृताः पूर्णा ऋषभादिमूर्च्छना
तालः पञ्चपाणिः एककलश्चित्रो मार्गः मागधी गीतिः ।
द्विकलो (वा)र्तिकः सम्भाविता । चतुष्कलो दक्षिणः पृथुला
कला (धतर ?)दक्षिणे कलाः द्वादश वार्तिके कला अष्ट-
चत्वारिंशद् । रसा वीरवीभत्सभयानकाः । ध्रुवागाने प्रथमे
प्रेक्षणके विनियोगः । निषादवत्या निषादर्षभ गान्धारा ग्रहाः
अं(शा)श्च । अपन्यासाश्च निषादगान्धारर्षभाः । निषाद एको
न्यासः । पञ्चमहीनं पाडवं पञ्चमषड्जहीनमौडुवितम् । पूर्णा-
वस्थायां षड्जगान्धारमध्यमपञ्चमानामल्पत्वम् । औडुविते
मध्यमधैवतयोरल्पत्वम् । पञ्चस्वरपरा तारगतिः । न्यास(प)र-
स्तत्परो वा मन्द्रः । गान्धारादिमूर्च्छना तालश्चञ्चत्पुटः दक्षिणे
कला चतुष्षष्टिः चित्रेऽष्टौ । दशविधत्वं चास्याः दशांशाः
शुद्धास्त्रयो विकृताः पूर्णा । रसश्च करुणः । ध्रुवागाने प्रथम-
प्रेक्षणके विनियोगः ॥

७२ बृहद्देशी

षड्जकैशिक्या षड्जगान्धारपञ्चमा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । नित्यसम्पूर्णा
च । धैवतनिषादग्रहा । मध्यमानामल्पत्वम् । ऋषभस्याल्प-
तरत्वं शेषाणां बहुत्वम् । (ना ? न्या)सस्तु गा(मागा ? न्धा)रः
षड्जनिषादपञ्चमाः अष्टधैव अस्याः शुद्धत्वमंशकाः पूर्णा-
श्चच्चत्पुटस्तालः । एककले चित्रे मागधी गीतिः । द्विकले
वार्तिके सम्भाविता । चतुष्कले दक्षिणे पृथुला । रसश्च क-
रुणः । प्रथमप्रवेशगीते द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जो-
दी(व्य ? च्य)वायाः षड्जमध्यमधैवतनिषादा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋषभहीनं पा-
डवं ऋषभपञ्चमहीनमौडुबितम् । पूर्णावस्थायाम्ृ .. षड्ज-

दशविधत्वम् अस्या एतदंशकाश्चत्वारः षाडवाः । तथैव धैवतें-
तेंशे षाडवानाम् औडुविताश्च शुद्धत्वं नास्ति । मध्यमादिमूर्-
च्छना तालः पञ्चपाणिः एककलेन चित्रेण मागधी द्विकले(न)
वार्तिकेन सम्भाविता चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला सर्वरसा-
त्मिका ध्रुवागाने द्वितीये प्रेक्षणके विनियोगः । एताः षड्जग्रा-
मसंबन्धाः सप्त जातयः । इदानीं मध्यमग्रामसंबन्धा जातय उ-
च्यन्ते । तत्र गान्धारी गान्धारषड्जमध्यमपञ्चमनिषादा ग्रहाः
त एवांशाः । पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋ-
षभहीनं षाडवम्, ऋषभधैवतहीनमौडुवितम् । पूर्णावस्थायामृ-
षभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बहुत्वम् । स्वरजातित्वाद् गान्धारो
न्यासः षड्जमध्यमावपन्यासौ धैवतर्षभयोः स

षड्जकैशिक्यां षड्जगान्धारपञ्चमा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । नित्यसम्पूर्णा
च । धैवतनिषादग्रहा । मध्यमानाल्पत्वम् । ऋषभस्याल्प-
तरत्वं शेषाणां बहुत्वम् । (ना ? न्या)सस्तु गा(मागा ? न्धा)रः
षड्जनिप(दपञ्चमाः अष्टधैव अस्याः शुद्धत्वमंशकाः पूर्णा-
श्चच्चत्पुटस्तालः । एककले चित्रे मागधी गीतिः । द्विकले
वार्तिके सम्भाविता । चतुष्कले दक्षिणे पृथुला । रसश्च क-
रुणः । प्रथमप्रवेशगीते द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जो-
दी(व्य ? च्य)वायाः षड्जमध्यमधैवतनिषादा ग्रहाः अंशाश्च ।
पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋषभहीनं पा-
डवं ऋषभपञ्चमहीनमौडुवितम् । पूर्णावस्थायाम् .... षड्ज-
गान्धारपञ्चमयोरल्पत्वं गान्धारस्यांशत्वे प्राप्तौ बाहुल्यं षाडबे
पञ्चमस्याल्पत्वं औडुविते न कस्याप्यल्पत्वमशेषाणां बहुत्वं
मध्यमो न्यासः । ऋषभधैवतावपन्यासौ । अंशानां परस्पर-
गमनम् । दशविधत्वमस्याः सप्तांशक....तत्र सप्त पूर्णा पञ्च
षाडवाः पञ्च औडुवगान्धारमूर्च्छनातालः पञ्चपाणिः । एक-
कलेन चित्रेण मागधी । द्विकलेन वार्तिकेन सम्भाविता ।
चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला । रसौ शृङ्गारहास्यौ । ध्रुवागाने
द्वितीयप्रेक्षणके विनियोगः । षड्जमध्यमाया ग्रहाः अंशाश्च
सप्तैव स्वराः । पञ्चस्वरपरस्तारः । न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः ।
निषादहीना षाडवा । निषादगान्धारहीना औडुबिता । ग्रामा-
विरोधेन यथेष्टं सञ्चारः । पूर्णावस्थायां निषादगान्धारयोर-
ल्पत्वम् । षड्जमध्यमौ न्यासौ । सप्तस्वरापन्या(सः ? सा)

जातयः । ७३

दशविधत्वम् अस्या एतदंशकाश्चत्वारः षाडवाः । तथैव धैव-
तेंऽशे षाडवानाम् औडुविताश्च शुद्धत्वं नास्ति । मध्यमादिमूर्-
र्छना तालः पञ्चपाणिः एककलेन चित्रेण मागधी द्विकले(न)
वार्तिकेन सम्भाविता चतुष्कलेन दक्षिणेन पृथुला सर्वरसा-
त्मिका ध्रुवागाने द्वितीये प्रेक्षणके विनियोगः। एताः षड्जग्रा-
मसंबन्धाः सप्त जातयः । इदानीं मध्यग्रामसंबन्धा जातय उ-
च्यन्ते। तत्र गान्धार्या गान्धारषड्जमध्यमपञ्चमनिषादा ग्रहाः
त एवांशाः । पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो वा मन्द्रः । ऋ-
षभहीनं षाडवम्, ऋषभधैवतहीनमौडुवितम् । पूर्णावस्थायामृ-
षभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बहुत्वम् । स्वरजातित्वाद् गान्धारो
न्यासः षड्जमध्यमावपन्यासौ धैवतर्षभयोः सङ्गतिः । त-
द्यथा — गान्धारी यदा संपूर्णा गीयते तदा माधारिगा इति
गायन्ति इति प्रयो(गि ? गः) स्यात् । यदा ऋ(ष)भहीना
गीयते धरस्वरप्रवेशनं(१) माधाधागा इति प्रयोगः स्यात्।
यदा औडुविता गीयन्ते तदा उत्तर(स्वर?)स्वरप्रवेशे मागागा
इति प्रयोगः स्यात्, मापरिध इति प्रयोगः कदाचिदपि न
स्यात् । दशविधत्वमस्याः एकादशांशकाः शुद्धा विकृताः
पूर्णाः पञ्च चत्वारः षाडवाः औडुवित एकः मूर्छना धैवतादिः
चञ्चत्पुटस्तालः एककलविधिः चित्रमार्गे मागधी द्विकले
वार्तिके सम्भाविता चतुष्कले दक्षिणे पृथुला रसः करुणः
मात्रा दक्षिणे वार्तिके चित्रे कला ध्रुवागाने तृतीयप्रेक्षणके
विनियोगः ।
रक्तगान्धा(र्य्य ? र्याष्प)ङ्जमध्यमपञ्चमगान्धार-
निषादा ग्रहा अंशाश्च । पञ्चस्वरपरस्तारः न्यासपरस्तत्परो
L

वा मन्द्रः। ऋषभहीनं षाडवम् ऋषभधैवतहीनमौडुवितम्।
पूर्णावस्थायामृषभधैवतयोरल्पत्वं शेषाणां बाहुल्यम्। निशा-
दस्यांशत्वादबहुत्वे प्राप्ते वचनादबहुत्वं (?), धैवतस्यानंश-
त्वादल्पत्वे प्राप्ते वचनाद् बाहुल्यं, षाडवे धैवतस्याबाहुल्यम्।
ऋषभस्य न कदाचिदपि। औडुविते सर्वेषामंशत्वान्न तस्या-
ल्प(श?)त्वम्। उक्तभङ्ग्या शेषाणां बाहुल्यम्। न्यासो गा-
न्धार एव च। अपन्यासस्तु मध्यम एव। षड्जगान्धारयोस्तु
सञ्चारः दशविधत्यमस्याः द्वादशांशक्रमः पूर्णाः पञ्च च-
त्वारः षाडवे पञ्चप्यंशेऽपवाद(?)। ऋषभादि मूर्च्छना। करुणो
रसः। तालः पञ्चपाणिः। एककले चित्रे मागधी। द्विकले-
वार्तिके सम्भाविता*।
(षड्? अंशाः) सप्त स्वराः षड्जमध्यमाया मिथश्च ते ॥
सङ्गच्छन्ते निरल्पोंऽशा(गा?ङ्गा)दृते वा(नि?दि) तां विना।
निलोपे नीगलोपे च षाडवौडुविते मते ॥ २५३ ॥
षाडवौडुवयोः स्यातां द्विश्रुती तु विरोधिनी ।
गीतितालकलादीनि षाड्जीवन्मूर्च्छना पुनः ॥ २५४ ॥
मध्यमादिरिह ज्ञेया पूर्ववद् विनियोजनम् ।
अस्यां षड्जमध्यमौ न्यासौ। सप्त स्वरा अपन्यासाः।
प्रस्तारैः — मागासगप(धप) मानिधनिमा (१)। मामासरी
गरिनि(ध)पधापा (२)। मागारीगा मामासासा(३)। धागधप-
रिरिगगरिगसधसधा। रिगरिगसासा। सासारिगरिग (५) (?)।

• इतःपरमादर्शे ४ पत्राणि लुप्तानि।