बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

जातयः । ५९
इदानीं षाडवमुच्यते— षट्स्वरं¹ षाडवमिति । चतु-
र्दशजातिविषयत्वाच्चतुर्दशवि(धि? ध)ः । चतसृणां जातीनां
नित्यसम्पूर्णत्वे²(न) तदभावाज्जात्यंशभेदेन तु सप्तचत्वारिंश-
त्प्रकारं च तद् भवति । तथाचाह भरतः — षट्स्वरं षाड-
(व ? धं) चतुर्दशविधं सप्तचत्वारिंशत्प्रकारं पूर्वोक्तं लक्षणं
चास्य । चतुःस्वरात् प्रभृति न मार्गः शबरपुलिन्दकाम्बोज-
वङ्गा(ङ्ग)किरातवाही(कर ? का)न्ध्रद्रविडवनादिषु प्रयुज्यते ।
अनियमाच्छ्रुतिमात्रमत्र ग्राह्यम् । यदा चतुःस्वरप्रयो(ग ? गो-
ऽपि) स्वरान्तर(महा ? माह) अवकृष्टध्रुवास्वेव वेदितव्यम् ।
(तमै ?) ध्रुवं मध्ये³ ये स्फुटीकरिष्यामः । तथाचाह भरतः—
“षट्स्वरस्य प्रयोगोऽस्ति तथा पञ्चस्वरस्य च ।
चतुःस्वरप्रयोगोऽपि ह्यवकृष्टध्रुवास्वपि ॥”
अपिशब्दादत्र संपूर्णोऽपि ग्राह्यः । एवं चतुर्विधः प्रयोगो ध्रु-
वाणां वेदितव्यः ।
इदानीमल्पत्वबहु(ते ? त्वे) ब्रवीमि। तत्र स्वराणामल्पशः
प्रयोगादल्पत्वं, बहुशः प्रयोगाद् बहुत्वम् । तथाल्पत्वं बहुत्वं
च द्विविधं सन्न्यासादिविगतो भवेत् तदान्तरमार्गेणेति । अन्तर-
मार्गस्य लक्षणं यथा जातिषु क्वचिद्वा अनंशां विनाल्पः ।
तथाच कार्मारभ्यां गान्धारस्य सर्वस्वरसङ्गत्या बहुत्वेनान्तर-
मार्गप्रयोग इति वक्ष्यते ।
गान्धारस्य विशेषेण सर्वतो गमनं भवेत् ।
१. ‘रा’ ख. पाठ . २. ‘स्व’ क पाठ . ३. ‘च’, ४. ‘ध्य’ ख. पाठ .