बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

' with 'ा': 'षा'!
Wait, let me double check if it's 'पा':
In षाडव (hexatonic), it's definitely षा!
And in parentheses: "(वा)".
Then: "चेयं भाषा तानोद्भवा भवेत् ।"

Line 7:
उदाहरणं -- मामागमगासारिरिनिसागरि । सानिनि-
Wait, let's look at the dash after उदाहरणं:
It's a long dash: "उदाहरणं —" or "उदाहरणं --"
Then: "मामागमगासारिरिनिसागरि । सानिनि-"
Wait, is there a hyphen after सानिनि?
Yes, a hyphen at the end of the line: "-"

Line 8:
गागागसानिपापापासानिसासासानिसानिनिधधिनिनिसागरि-
Wait, let's look at that spot again:
"गागागसानिपापापासानिसासासा" (gā gā ga sā ni pā pā pā sā ni sā sā sā)
Then: "निसानिनि" (ni sā ni ni)
Then: look at the characters:
ध
ध
नि
नि
सा
ग
रि

Wait, is there an 'ि' on the second ध, or is it:
ध ध नि नि?
Wait, look at:
Is it ध ध नि नि?

भाषालक्षणम् । १२५
उदाहरणं — पामाधानिधापापाधानीधाधाधामा-
मामा धामाधाधानीसासारिरीपापामाधामाधमधमधमामाधा ।
निरिपापा । कैशिकी ।
एषा वार्त्तिकनिर्दिष्टा एकादश च पञ्चमे ।
अतःपरं प्रवक्ष्यामि भाषा वै भि(न ? ज्ञ)पड्जके ॥
धैवतांशा तदन्ता च पञ्चमर्षभवर्जिता ।
पड्जगान्धारसञ्चारा पञ्चमस्य प्रयोक्तृभिः ॥
एषा विशुद्धा विज्ञेया पड्जहीनौंडुवा भवेत् ।
उदाहरणं — धाधामागामामागगसनसनिसनिधनि-
धाधानिमामामागामागसानिधिनिनिधाधानिसापामागासनि -
निनिधाधाधागामधमागासगसगामागमधमधधसाग(सासामा -
धामा(न्म ? म)धमगागमसासासागासानिनिनिसनिधाधाधा-
निधाममधमधमस(गामधामामासासानिधानिधानीगासानिधा-
निधा । विशुद्धा दाक्षिणात्या ।
धैवतांशा धैवतान्ता पड्जधैवतसङ्गता ।
पड्जधैवतयोस्तु + ऋषभमध्यमयोस्तथा ॥
विभाषा षाडवा ज्ञेयं देश्याख्या पड्जसम्भवा ॥
उदाहरणं — धाधासासागधरिंगारिसागनिरीगासा-
धासानीनीनीनी । धाधाधानिधापापामाधासाधानिनिधाधा-
पागागाधारिगामामाधानिनिधाना । दाक्षिणात्या ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारो धैवतश्चात्र गमनं दृश्यते घनम् ॥

Here is the line-by-line transcription of the text from the image:

१२६ बृहद्देश्यां
• भाषाङ्गा + तु सङ्कीर्णा गान्धारी समुदाहृता ।
उदाहरणं— धाधागागागारिरिगमगामाधारिरिरि रि-
गामापामा । मापामापामापासगारिरिगागाधापाधागागारी-
सासासा । निसासानिग।मापासासानीगारीमागमागामामामा-
मानिनीनीनि । मधाधाधाधा । गान्धारी ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता पाडवा पञ्चमा हिता ।
मध्यमर्षभसंवादो द्विश्रुतीनां च गीयते ॥
विभाषा चैव श्रीकण्ठे प्रयोगे ललितास्तुते ।
उदाहरणं — धानिमागाग(धारिमाग(गाधारिमाग-
रिगारिरिगा(रिगाभागारिगाधारिरिरीनिसानिनिधाधा । श्री-
कण्ठी ।
मध्यमांशा धैवतान्ता ऋषभेण (तु) दुर्बला ।
मध्यमर्षभपञ्चमगमनं दृश्यतेन्धनन् (?)॥
[L1

भाषालक्षणम् । १२७
बङ्गालदेशसम्भूता वङ्गाली दिव्यरूपिणी ।
एषा भाषा रसा च + धैवतस्यापि वल्लभा ॥
प्रयोगे श्लक्ष्णसूक्ष्मश्च गायकैः स्वरशोभितैः ।
उदाहरणं — धारीसारीगागाधारीसारीमानीसानीनी-
सांसासं। रिधामापाधाधारिसामाध। निधाधा । वङ्गाली ।
मध्यमांशा धैवतान्ता पञ्चमर्षभदुर्बला ।
षड्जमध्यमसंवादः षड्जगान्धारयोस्तथा ॥
सिन्धुविषयसंभूता देशाख्यां सैन्धवीं विदुः ।
उदाहरणं — नी। माधानीधानीसागासामासासागा-
मागामागासानिसानिधामापासामामासामाधा मानिसासासा -
सागारीधानिधापामाधानीथामाधाधाधा । सैन्धवी । (सै-
न्धर्वी ?)।
गान्धारांशा तु कालिन्दी धैवतान्ता चतुःस्वरा ।
पञ्चमर्षभहीना च निषादेन च दुर्बला ॥

• एषा ह्यन्तरभाषा वै कालिङ्गे सा तु गीयते ।
• हृद्या मनोहरा ह्येषा पञ्चमाद्वानुगीयते ॥
  उदाहरणं — गासामागामागासासासासाधामासा-
  साधामांनीमामासासासासामाधामामाधासासाधानीगाधा ।
  कालिन्दी ।
  षड्जान्ता धैवतान्न्यासा हीनौ गान्धारपञ्चमौ ।
  षड्ज + + + + + + + , धैवतयोस्तथा ॥
  एषा ह्यन्तरभाषा वै पुलिन्देन तु गीयते ।
  पुलिन्दके तु विख्याता षड्जऔडुवितारतधा ॥

उदाहरणं— धाधानिधासासानिधाधानिधाधाधापामा-
गारिरि रिगमपापाधापगारिरिधमाधापापाधापामरिगामानीधा-
वाधाधाधामपाधापानिरिगरिसारिधारिधारिधारिपाधाधाधाधा-
नि । सासारिगागामसामपमाधाधाधापाधासानिधैवतधाधा ।
धैवतभूषिता ।
विशाला पञ्चमांशा तु धैवतान्ता मनोहरा ।
सुसंपूर्णस्वरा ह्येषा सञ्चारो धैवतस्ततः ॥
एषा भाषा तु विज्ञेया किन्नरैर्गीयते सदा ।
उदाहरणं — पाधासासाधानीगासानिधाधा । पा-
धाधा । निसासानीधापामागानिनिनिरिगामामागाममधानी-
धानिसारिगारिसासानिधारिगसासनिसानिधानिनीधापधधध-
पापामागारिरिधारिरिममध्यमगमपापापापानिधधधधपामाधा-
निसासासारिरिरिममपमपापाधानीसानीधापाधाधापानिनि-
नि । सासामधापाधानिधा । विशाला । एता याष्टिकप्रोक्ता
भिन्नप(ञ्च)मभाषा(ः) ।
अथ पोट्टरागे —
पञ्चमांशा मध्यमान्ता संपूर्णा मध्यमोज्ज्वला ।
धैवतनिषादःसञ्चारो दृश्यते बहुलः सदा ॥
एषा वङ्गालभाषा (तु) पोट्टरागे प्रगीयते ।
सर्वेषां मङ्गलानां च गायकैर्गीयते सदा ॥
मङ्गल्या च प्रशस्ता च तेनासौ मङ्गला स्मृता ।
उदाहरणं— पाधापाधा । भाधापामागारिरि रिगमपा-
धासागासानिधापापामा । माङ्गली ।

भाषालक्षणम् । १३१
अथ टक्ककैशिके —
धैवताद्यन्तसंयुक्ता ज्ञेया मालवपञ्चमी ।
षड्जऋषभसंवादो बहुधैव तयोस्तथा ॥
संपूर्णा सुस्वरा ह्येषा देशभाषा मनोहरा ।
उदाहरणं — धैवत । धापाधैवतधाधाधारिमामाधा ।
पामधाधापामागरिमाधापाधा । मालवा ।
षड्जांशा धैवतन्यासा विज्ञेया भिन्नलालिका ।
धैवतनिषादबाहुल्या दृश्यते च परस्परम् ॥
किञ्चिद् दृष्टं न दृष्टं च भिन्नपञ्चमसंज्ञिता ।
एषा तु कथिता लोके भाषा सङ्कीर्णशोभना ॥
उदाहरणं — सासासागासाधानीसासाधानीमधनि-
धाधाधानिधामाधानिमधापाधाधाधा । भिन्नलालिता ।
गान्धारांशा धैवतान्ता द्राविडी संप्रकीर्तिता ।
द्विश्रुतीनां च गमनं षड्जधैवतयोस्तथा ॥
द्राविडविषये ह्येषा देशाख्या सुमनोहरा ।
उदाहरणं— धानिमधानिंधाधाधानिधामधापाधाधा-
धापामाधाधागामाधाधासागासानिधाधापामागाममनि । द्रा-
विडी । एताष्टक्कैशिकभाषास्तिस्रः ।
अथ वेसरषाडवे—
मध्यमाद्यन्तसंयुक्ता विज्ञेया ब्राह्मषाड(वे ? वा) ।
(वि ? द्वि)श्रुतिभ्यां च संवादो मध्यमर्षभयोस्तथा ॥
सुसंपूर्णस्वरा ह्येषा क्रिया चै गीयते जनैः ।
ब्राह्मषाडविका तत्र भाषा वेसरषाडवे ॥

? Wait, after रि रि, is that पिorविorधि? Wait, look at धरिin line 3:ग ग ध रि मा. In line 17: ऋ ष भाthenरि रिthenपिorयि? Wait, if svaras are being sung: रि रिthenप(पञ्चम)?रि रि पि? No, maybe पिकां? Wait, could it be ऋषभारिरिपिका ।orऋषभारिरिपिकां? Let's look at the character before कां: It has िand the letter isप? Yes, पि. Wait, why भा? If it's ऋषभ, why is it ऋषभा? Ah, because of sandhi or a-kara: ऋषभ+आ... or ऋषभारिरिपिकां! Wait, could it be ऋषभारिरिपिकां? Let's look at the image very carefully: रि रि सा गा रिThenऋwith a vertical stroke below? No, it'sऋ! Then ष भा रि रि पि कां । रेवगुप्ता ।`
Wait, look

भाषालक्षणम् । १३३
इत्येताः प्रकटा लोके भाषा बहुमताः स्मृताः ।
यथा यथा प्रयुञ्जीत तस्य सा तु विवर्तिता ॥
तथा सर्वप्रयत्नेन गीयते लक्षणान्विता ।
श्रोतव्या गायकैर्नित्यं परिहासार्थकौशिलि(?) ॥
यत्किञ्चिदाह्वये + + समस्तं नाशयेत् + तत् ।
सर्व+न्त्रामरागेषु भाषाणामुपलभ्यते ॥
सर्वागमसंहितायां याष्टिकप्रमुखभाषा(ख्या ? )लक्षणा-
ध्यायः चतुर्थः ॥
अतःपरं प्रवक्ष्यामि शार्दूलमते भाषालक्षणं —
पञ्चमांशा तु षड्जा(ता ?न्ता) भाषाभाषे प्रयोजयेत् ।
देवालवर्धनी पूर्णा भाषा चैषामनुक्रमात् ॥
उदाहरणं — पापानीसासा। नीसारीरीधापापामामा
मामाधासासासानिसारिरीनिधमागाप/धासासानीधानीधा
देवालवर्धनी ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता पौराली देशसम्भवा ।
संपूर्णा गीयते नित्यं भाषा वै टक्करागजा ॥
उदाहरणं — मामामामागारीरीरीसारिमरिगागारिग-
रिगसासानिधामाधामामाधाधनिसानिगागागागानिधानिसा-
सामानीगमापधानीनिधपधानि धापाममामामागामागारि-
रि । गासानिसा । पौराली ।
(वैध?धैव)तांशा तु षड्जान्ता पञ्चमर्षभवर्जिता ।
शकभाषा त्वौडुविता त्रावणी कामिनीषु च ॥

१३४ बृहद्देश्यां
उदाहरणं — धामगाधामागमामागधानिसासा । गा-
गामधामागसासा । मागा । सागा । धामामाधमागसासासा ।
त्रावणी ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता मानवलितिका विभा ।
विभाषा टक्करागस्यैषा गीयते मूढलालिता(?) ॥
उदाहरणं — मापाधापामासापधानीधापापा । मामा-
गरिसा धामाधाधामाधाधामाधानी । सासा । रिरिधारिरिमा-
गामारीसासा । साधाधनिसासा । तानललितिका ।
साधारणा तु षड्जांशान्ता दोद्धा पञ्चमस्वरा शुभा ।
पञ्चमर्षभहीनं तु ञ्व(?)देशाख्या टक्करागजा ॥
उदाहरणं — गासानीधधानीसानीसाधाधा । मामा-
धानि । सामागामाधाधामागामानीसासा । दोद्धा ।
निषादांशा तु षड्जेन वि(ही)ना पञ्चमस्वरा ।
टक्करागे (तु) शार्दूली ++ ऋषभ दुर्बला (ज्ञेया) ॥
उदाहरणं — नोंनिनि । सारीरीमारीरीपानिधापानि-
सारिरिमधामारिधानिरिसा । शार्दूली ।
षड्जायन्तममायुक्ता अलघ्वी देशसम्भवा ।
संपूर्णा टक्करागजाया स्वपाणिनि गीयते(?) ॥
उदाहरणं — सासासासा । धसासासासारीगामासानि-
धामामानीधापासामामा । मापाधामासाधागाग्सारिमानिधा-
निसासा । अलघ्वी ।
टक्करागे शार्दूलमते भाषा समाप्ता ।
भिन्नवलितिका रविचन्द्रा भिन्नपौराली द्राविडी पिञ्जरी पार्वती
(द्वे ? च)हिन्दोलके भाषाः ।

भाषालक्षणम् । १३५
गान्धारांशा तु षड्जान्ता षाडवा धैवतवर्जिता ।
हिन्दोले भिन्नवलिता गीयते विद्रुमैर्जनैः ॥
उदाहरणं—गागारीसनिनिध्रासनीपापापनीसासागा-
सानि । सासापानीसागामापापानीपामासारीसानिनिनिनी-
नीमागागासानीनीनीनीसामागासानिसामा । भिन्नवलितका ।
निषादांशा तु + + + षट्स्वरा धैवतान्विता ।
रविचन्द्रा तु + + + + + + + + क्रमात् ॥
उदाहरणं—निनिपासामागारी । सागारीसामासामामा-
गानिनिनिसासानिसासानिपापापनीसनिसासानिगागा । पम-
ममारीमापाधापापापममपारीमपानिसारिनिसासा । रविचन्द्रा ।
मध्यमांशां तु षड्जान्ता संपूर्णा श्रोत्रकैः स्मृता ।
भाषा सा भिन्नपौराली गीयते सुस्वरा सदा ॥
उदाहरणं — मामामध्यमामामामायामापानिसासाग-
मगानिसाधाधागामामपरिसानिनिसामागरिसामागरिसानिसा ।
भिन्नपौराली ।
पञ्चमांशा तु षड्जान्ता पूर्णा द्राविडडे(शा ? शजा) ।
गीयते नित्यमेवैषा परिटस्य + गीयते(?) ॥
उदाहरणं — पानिनिधासासागारिमागारिसासानिरि-
निपापानिसागरिमामरि । सासासानि रिमधापापानिनिनि-
धासासा । द्राविडी ।
गान्धारांशा तु षड्जान्ता पूर्णा द्राविडदेशजा ।
गीयते नित्यमेवैषा विभाषा(बिजरा ? पिञ्जरी) शुभा ॥

१३६ बृहद्देशी

षड्स्वरा निपादद्दीना उमादेव्या च गीयते ।
उदाहरणं — गागागारिसाधासासारिगागामागारी-
सा । धासापाधापगापाधासररिगापा । भागारिसामानिसाध-
रीसासारी । धासारिगागामामाग रिसारिरिगारिरिसारीसापा ।
धासपा । सारीमापा । धापासारीगामारिरिसा । पिञ्जरी ।
षड्जांशन्याससंयुक्ता पूर्णा पर्वतदेशजा ।
गीयते ऋपवीराणां भाषा हिन्दोलके शुभा ॥
उदाहरणं — सासानिम् । पामापानिधानिधापामा-
पा ' रीसापानिनिमारिमागनि सानिनिसागापानिसासानिनि-
पामापानिमा । धानिधापामामारिमामापानिसामागा । रिसा-
मागारीसानीसासासा । पार्वती ।
इति शार्दूलमते हिन्दोलिकभाषाः समाप्ताः ।
विभाविनी तु *पौ पापा वेगवन्ती तु पञ्चमा ।
आन्ध्री गान्धारिका चैव षट् स्युर्माळवपञ्चमे ॥
पञ्चमाद्यन्तसम्पूर्णा + देशं भा(?)विभाविनी ।
गीयते केशरचनाकामिनीभिति(?)सङ्गमे ॥
† [उदाहरणं — सासासासा धसासासासारीमामासा-
नीधासासानीधापसामामाभापाधा । सासा । धागारिसारिसा-
निधानि । सासा । अलघ्वी ।
टक्कराग शार्दूलमते भाषाः समाप्ताः ।

• पौराली इति स्यात् । † वलयान्तर्गतं वाक्यजातं लेखकप्रमादात्
  प्रक्षिप्तमिति भाति ।

भाषालक्षणम् । - १३७
भिन्नवलितिका रविचन्द्रा भिन्नपौराली द्राविडी ।
पिञ्जरी पार्वती चैव हिन्दोलके ?]
*पनिनिमागारिसानिरिनिसारिगामापापामागारिमानिनिधा-
नीनीधामापापा । पौराली ।
पञ्चमांशा तु संपूर्णा + + + + + + + ।
+भाषाकरणे चैवमुद्धारे चैव गीयते ॥
उदाहरणं — पापानिधाधानिधागासासासानिधाधा-
निनिपाधमा । गागाधामामापापाधानीसासारीगारी । सनि-
धापापा । वेगवती ।
पञ्चमार्षे तु संपूर्णा मूलभाषा तु पञ्चमा ।
प्रगल्भमनसे गीते भाषा मालवपञ्चमे ॥
उदाहरणं—पापापामामारिरिगारिनिधाधा । धाधारि-
निगारिमागरिनीधापापापाधापामामापामाधानिरिमागामागा-
रीसासानिसानिधापापा । पञ्चमा ।
मध्यमांशा पञ्चमान्ता भावनास्था ध्रुवेशजा ।
अन्ध्री तु विश्रुता लोके व्याधा दुष्टेषु (?) गीयते ॥
उदाहरणं — सामपामापापानिधाधानिपापानिपमा-
रिसानिधापामा । सामाधानिधापापापासापानिगारिसानिनी-
सानिसानिधामामानिधापापा । अन्ध्री ।
गान्धारांशा तु गान्धारी संपूर्णा पञ्चमानुगा ।
विभाषा च सानुना गीयते(?) मालवपञ्चमे ॥
उदाहरणं—गागानिनिधाधाधानिरिरिगापमागारीरि-
सनीसासा । धाधासाधानी । सागासानिधापापा । गान्धारी ।
इति शार्दूलमते पञ्चमभाषाः समाप्ताः ॥

• विभावन्त्या उदाहरणं पौराल्या लक्षणं च न दृश्यते ।
  T

१३८ बृहद्देश्यां
त्रावणी षड्जभाषा च मालवी गुर्जरी तथा ।
बाह्य(पौढकौसन्ध्ये? पाडवकौसल्यौ)गान्धारी परवन्दित॥
ललिता निषाद्वत्या च स्वरगान्धारवर्जिता ।
देशाख्या त्रावणी चैव नीपोमुप च(?) गीयते ॥
उदाहरणं — रिरिधाधाधनीनीधाधा । मधानिरिर्ध,
धानिनिसानिनिधाधानिधामाधा । निर्रिधाधामधाधानिरिरि,
निगामागाधामारी(सानिधानिधानिधामामधानिनिरिधाधा
त्रावणा ।
धैवतान्तसंयुक्ता मूलभाषा तु दुर्बलम् ।
देवताराधने गीता षड्जभाषा तु षट्स्वरा ॥
उदाहरणं — पानिधाधा । सानिधाधा । समानिधा ।
मागागामा । निधाधा । गामागामा । गमाधाधा । गरिसानिधा।
पमामा । पामाधानी । धाधा । षड्जभाषा ।
*मध्यमांशा धैवतान्ता पाडवा ऋषभान्विता ।
गीयते यज्ञकाले या सा ख्याता बाह्यपाडवा ॥
उदाहरणं—माधा । मानिनिपामापा । धाधा । मा-
धामागा । गागागामा । ममनिध । मापापानि । धाधाधा ।
बाह्यपाडवा ।
निषादांशा धैवतान्ता पाडवा षड्जवर्जिता ।
कोसलदेशसम्भूता प्रतीहारेषु गीयते ॥
उदाहरणं — निनिधा । पामामा । मागमा । सासा-
सासासा । मागमानिधाधा । कौसली ।

• मालवीगुर्जयोर्लक्षणमुदाहरणं च न दृश्यते ।

भाषालक्षणम् । १३९
गान्धारां(श ? शा) मध्यमान्ता गान्धारी मध्यमाश्रिता ।
एकान्तवासिभिर्गीता मूलभाषा तु षड्जगा ॥
उदाहरणं — गामापानीसासा । निधाधामामामागा-
माधा । निसारी । सापामामा । धानीसारी । गारीसानी ।
धामामा । गान्धारी ।
धैवताद्यन्तषड्जर्षभहीना षाडवस्वरा ।

• • वलितगा एषा गीयते दृढमानसैः ॥
    उदाहरणं — धाधामापा । गागामाधानिसानिधाधा-
    पापागामाधासनिधानिसासागामापापाधाधा । मधापामामाग-
    धगामधानिसासा । निसानिगागामासानीधाधापभामागाधा ।
    सामाधानीससाधापामाधाधा । स्वरवलिता ।
    धैवताद्यन्तललिता षड्जपञ्चमवर्जिता ।
    पञ्चस्वरा तु गीयते प्रकृष्ट सा मता क्रमात् ॥
    उदाहरणं—धासाधागासानिसामानि । मानिधा-
    मागा । गामाधानी । धामामागा । रिनिधाधा । ललिता ।
    निषादपतरख्याता (?) धैवताद्यन्तरा + + ।
• • • म्या + भाषा च गीतान्त्येन विवर्जिता ॥
      उदाहरणं—धामागापा । पास्तापापा । गमामापानि-
      धाधाधाधा । पामाधागागा । सनिधाधापापा । धासागमागाप-
      निधाधानीसरिसामापानिधापामामागाप्सधानीधाधा । निष्पा-
      दवती ।
      धैवताद्यन्तसंयुक्ता षाडवा तुम्बुरु स्मृता ।
      ऋषभेण विहीना तु गीयते ब्रह्मवादिभिः ॥

१३८ बृहद्देश्यां
त्रावणी षड्जभाषा च मालवी गुर्जरी तथा ।
बाह्य(पौढकौसन्ध्ये? पाडवकौसल्यौ)गान्धारी परवन्दित॥
ललिता निषाडवत्या च स्वरगान्धारवर्जिता ।
देशाख्या त्रावणी चैव नीषोमुप च(?) गीयते ॥
उदाहरणं — रिरिधाधाधनीनीधाधा । मधानिरिरिं
धानिनिसानिनिधाधानिधामाधा । निर्रिधाधामषाधानिरिरिं
निगामागाधामारि(सानिधानिधानिधामामधानिनिरिधाधा
त्रावणा ।
धैवताद्यन्तसंयुक्ता मूलभाषा तु दुर्बलम् ।
देवताराधने गीता षड्जभाषा तु षट्स्वरा ॥
उदाहरणं — पानिधाधा । सानिधाधा । समानिधा ।
मागागामा । निधाधा । गामागामा । गमाधाधा । गरिसानिधा।
पमामा । पामाधानी । धाधा । षड्जभाषा ।
*मध्यमांशा धैवतान्ता पाडवा ऋषभान्विता ।
गीयते यज्ञकाले या सा ख्याता बाह्यपाडबा ॥
उदाहरणं—माधा । मानिनिपामापा । धाधा । मा-
धामागा । गागागामा । ममनिध । मापापानि । धाधाधा ।
बाह्यपाडबा ।
निषादांशा धैवतान्ता पाडवा षड्जवर्जिता ।
कोसलदेशसम्भृता प्रतीहारेषु गीयते ॥
उदाहरणं — निनिधा । पामामा । मागमा । सासा-
सासासा । मागमानिधाधा । कौसली ।

• माल्वीगुर्जयोर्लक्षणमुदाहरणं न च दृश्यते ।

भाषालक्षणम् । १३५
गान्धारां(श ?शा) मध्यमान्ता गान्धारी मध्यमाश्रिता ।
एकान्तवासिभिर्गीता मूलभाषा तु षड्जगा ॥
उदाहरणं — गामापानीसासा । निधाधामामामागा-
माधा । निसारी । सापामामा । धानीसारी । गारीसानी ।
धामामा । गान्धारी ।
धैवताद्यन्तषड्जर्षभहीना षाडवस्वरा ।

• • वलितगा एषा गीयते दृढमानसैः ॥
    उदाहरणं — धाधामापा । गागामाधानिसानिधाधा-
    पापागामाधासनिधानिसासागामापापाधाधा । मधापामाभाग-
    धगामधानिसासा । निसानिगागामासानीधाधापमामागाधा ।
    सामाधानीससाधापामाधाधा । स्वरवलिता ।
    धैवताद्यन्तललिता षड्जपञ्चमवर्जिता ।
    पञ्चस्वरा तु गीयते प्रकृष्टा सा मता क्रमात् ॥
    उदाहरणं — धासाधागासानिसामानि । मानिधा-
    मागा । गामाधानी । धामामागा । रिनिधाधा । ललिता ।
    निषादपतरख्याता (?) धैवताद्यन्तरा + + ।
• • • भ्या + भाषा च गीतान्त्येन विवर्जिता ॥
      उदाहरणं — धामागापा । पासापापा । गमामापानि-
      धात्राधाधा । पामाधागागा । सनिधाधापापा । धासागमागाप-
      निधाधानीसरिसामापानिधापामामागाप्सधानिधाधा । निषा-
      दवती ।
      धैवताद्यन्तसंयुक्ता षाडवा तुम्बुरु स्मृता ।
      ऋषभेण विहीना तु गीयते ब्रह्मवादिभिः ॥

१४२ बृहद्देश्यां
*आद्यः प्रबन्धः क(जा?न्दा)ख्यो वृत्ता नाम द्वितीयकः ।
गद्यरूपस्तृतीयः स्याद् दण्डकः स्याच्चतुर्थकः ॥ ३७८ ॥
पञ्चमो वर्णकः ख्यातः षष्ठ आर्यापिधायकः ।

• सप्तमी कशिता गाथा ततो द्विपथकोऽष्टमः ॥ ३७९ ॥
  वर्धटी नवमी प्राहुरङ्गिला दशमी भवेत् ।
  एकादश मयेस्याते (?) गदिता सा चतुष्पदी ॥ ३८० ॥
  दोथको द्वादशः प्रोक्तस्तोटकः स्यात् त्रयोदश ।
  ततश्चतुर्द(शा? शो) ज्ञेयो वस्त्वाख्यस्तु प्रबन्धकः ॥ ३८१॥
  ततः क्रौञ्चपदस्तूर्ध्वं हंसपात् षोडशः स्मृतः ।
  सप्तदशः प्रबन्धस्तु शुकसारितसंज्ञकः ॥ ३८२ ॥
  अष्टादशश्चाश्मलीला एकोनो दशलीलकः (?) ।
  द्वाविंशतिमः सिंहलीलः शरभलीलैकविंशतिः (?) ॥ ३८३॥
  द्वाविंशति मः स्यात्तु शुकचुञ्चुरितीह यः ।
  त्रयोविंशो विचित्रः स्याच्चतुर्विंशस्त्रिभङ्गिकः ॥ ३८४ ॥
  पञ्चविंशतिमस्थाने चतुरङ्ग उदाहृतः ।
  जयवर्धनसंज्ञश्च ततः परतरो भवेत् ॥ ३८५ ॥
  सप्तविंशतिमा सा स्यादङ्कचारिणिका मता ।
  †द्वात्रिंशतिमस्थाने + त्रिपदी पद्पदी क्वचित् ॥ ३८६ ॥
  त्रयस्त्रिंशत्तमं प्रोक्तं (तं ? तद्) बन्धकरणं पुनः ।
  चतुस्त्रिंशत्तमः पाटकरणं समुदाहृतम् ॥ ३८७ ॥
  पञ्चत्रिंशत्तमः प्रोक्तः कैवाट इति तद्विधैः (?) ।
  षट्त्रिंशत्तमसंज्ञस्तु द्विपदीति सतां मता ॥ ३८८ ॥
• अत्र प्रकरणे उद्दिष्टेषु केषाञ्चिल्लक्षणादर्शनं, लक्षितेषु च केषाञ्चि-
  दनुद्देश , उद्देशलक्षणवाक्येषु नामभेदश्च वर्तते । † अष्टाविंशादिकं लुप्तं स्यात् ।

सप्तत्रिंशत्तमा या तु मुनिना वर्तनी मता ।
अष्टत्रिंशत्तमा त्वेला बहुभेदप्रविस्तरा ॥ ३८९ ॥
चत्वारिंशद्वैकोना(?) मतो झोंव(न्ध? ड)कस्तथा ।
चत्वारिंशत् ततो ज्ञेया ततोऽथ ध्वनिकुट्टनी ॥ ३९० ॥
एकाधिको भवेद् ढेङ्की ह्यथेका(?) चैकतालका ।
एतेषामधिकः ख्यातः प्रबन्धो मातृकाह्वयः ॥ ३९१ ॥
चतुर्भिरधि + + + चत्वारिंशत्ततः पुनः ।
प्रबन्धोऽयं स्वरार्थः स्याद् ज्ञेयोऽसौ गीतवेदिभिः॥३९२॥
चत्वारिंशत्तमं प्रोक्तं करणं पञ्चभिर्युतम् ।
चत्वारिंशद्यु(ताः? तः) षड्भिश्चासौ वर्णस्वरः स्मृतः ॥
चत्वारिंशत् सप्तयुता ज्ञेया मुक्तावलीति या ।
प्रतापवर्ध(त? न)श्चाष्टचत्वारिंशत् प्रकीर्तितः ॥ ३९४ ॥
पञ्चधा मुनिना ख्याता चत्वारिंशत् सुसंयुता ।
एतेषां लक्षणं व्यञ्छितमासाद् विदुषात्तमम् (?) ॥३९५॥
यथोक्तं चात्र नियमै ++++++++।
रागैर्यथावदुक्तैस्तु गातव्या गीतकोविदैः ॥ ३९६ ॥
तालशून्यादि तु यः पाटैर्विरुतैश्च समन्वि(ताः? तः) ।
स कन्द इति कर्णाटभाषादिपदमिश्रितः ॥ ३९७ ॥
क(दा? न्दा)दिप्रबन्धा लक्ष्यतः प्रसिद्धा एव ।
आर्याया द्विपथे वृत्ते गाथाया जेथके तथा (?) ।
तोटकेन च तालस्य नियमो नास्ति कदाचन ॥ ३९८ ॥
मुख्यता तेषु निर्दिष्टा मुनिभिश्छन्दसा स्फुटम् ।
अन्तःस्वर + विन्यासः ++++++++ ॥ ३९९ ॥

१४४ बृहद्देश्यां
++++++++++ क्षोन्ति तदपि सम्मतः ।
व्रातो यस्य भवेत् तालो वर्णनीयस्य संज्ञया ॥ ४०० ॥
गीयते यत् तदत्राहूर्गद्यं गीतविशारदाः ।
तालयुक्तं स्वरोपेतं मध्ये पाटविराजितम् ॥ ४०१ ॥
पुनः पदसमायुक्तं गानं + दण्डको बुधैः (?)।
विभूत्याग + सौभाग्यविरुतैः समलङ्कृ(तम्?तः) ॥४०२॥
तालेनापि च युक्तः स्याद् वर्णः कर्णाटभाषया ।
स्वरावाटसमायुक्ता तालेन च समन्विता ॥ ४०३ ॥
कया विभाषया युक्ता निरुतैः सा तु पाटली ।
यत्र स्यात् स्वरविन्यासः प्रतिपादान्त(दु ? मु)ज्ज्वलः॥४०४॥
तालेन च समायुक्तः अर्धिला नाम सो भवेत् (?) ।
परुप्रतिपदार्थं तु गीतं तालयुतं भवेत् ॥ ४०५ ॥
तातेन्तकैस्वासंयुक्तै स्वाचतुष्पीटिका भवेत् (?) ।
अर्धे गीत्वा परार्थं तु ततापरि ततस्वरा (?) ॥ ४०६ ॥

• • • • श्वतेन्नाश्च (?) शेषं भवेत् ततो वरी ।
        देशीगीतेऽपि वस्तु स्यान्नाटकेऽपि प्रयुज्यते ॥ ४०७ ॥
        गीते तु प्रति(ना ? ता)लेन पदस्थरसमायुतः ।
        मतः क्रौञ्चपदो नाम स तु गान्धर्ववेदिनाम् ॥ ४०८ ॥
        संस्कृतं पादमेकं तु द्वितीयं देशसंयुक्तम् ।
        सप्रासं गीयते यत्र गीतं हंसपदं विदुः ॥ ४०९ ॥
        यस्तु तालद्वयोपेतपदपाटविराजितः ।
        प्रश्नोत्तरसमायु(क्तेः?क्तः) सदोक्तः शुकसारितः ॥४१० ॥

प्रबन्धाध्यायः । १४५

• • कर्णाटभाषायामथवा मिश्रिता यदि ।
    संवादकपदोपेतः स भवेच्छुकशारिकः ॥ ४११ ॥
    अ(थे ? धैं) यत्र स्वरैर्गात्वा यत्यास्तुरगलीलया ।
    गीयते विरुतैर(र्थे ? धै) हयलीलेति सा स्मृता ॥ ४१२ ॥
    गजलीलाकृतं सर्वं तालोऽपि गजलीलकः ।
    क्रियते यन्न सा ज्ञेया गजललेति नामतः ॥ ४१३ ॥
    छन्दसा सिंहलीलेति स्व(र ? रा)न्ते नत संयुक्तः ।
    गीयते यस्तु विरुतैः स भवेत् सिंहलीलकः ॥ ४१४ ॥
    स्वरपाटैर्निबद्धं च भवेत् यत्र पदाष्टकम् ।
    मतः शरभलीलोऽसौ रागतालाष्टकान्वितः ॥ ४१५ ॥
    आदौ रागः स(ग)मकरतालेन तु समन्वितः ।
    स्वरपाटप्रगीतस्तु नानादेशादिभाषया ॥ ४१६ ॥
    गीयते यः स उद्दिष्टः शुकचञ्चुर्जनप्रियः ।
    अनेकदेशभाषाभिः पादैर्विरुदतेनैंकैः ॥ ४१७ ॥
    चित्रितः स्वरतालैश्च विचित्र इति कीर्तितः ।
    पदैः स्वरैस्तथा पादैर्वृत्तत्रयपदेन च ॥ ४१८ ॥
    तालत्रयविमिश्रेण त्रिभङ्गिरभिधीयते ।
    रागतालचतुष्केण यत्र भाषाचतुष्टयम् ॥ ४१९ ॥
    गीयते गीतचतुरैश्चतुरङ्गः स उच्यते ।
    जयमालापदैर्युक्त + +स्तु विजयो जयः ॥ ४२० ॥
    जयार्थं गीयते यत्र ज्ञेयोऽसौ जयवर्धनः ।
    आदितालेन संयुक्तं यत्र खण्ड(श्व? च)तुष्टयम् ॥ ४२१ ॥