बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

९८ बृहद्देश्यां
कैशिकीजातिसम्भूतः षड्जांशन्याससंयुतः ।
दुर्बलो धैवतेन स्याद् रागो मालवकैशिकः ॥ ३४६ ॥
पञ्चमं केचिदिच्छन्ति हास्याद्या + + कर्मणि ।
गान्धारं च तथा चान्ये तद्धि लक्ष्ये न दृश्यते ॥ ३४७॥
अस्यार्थः—मालवकैशिको मध्यमग्रामसम्बन्धः, कै-
शिकीजातेर्जातत्वात् । षड्जो ग्रहोंऽशो न्यासश्च। धैवतस्या-
त्राल्पत्वम् । प्रयोगो निषादोऽत्र काकलिः । पूर्णस्वरश्चायम् ।
विप्रलम्भे शृङ्गारे चास्य विनियोगः । वीरादिको रसः । षड्जा-
दिमूर्छना । आरोही वर्णः । अलङ्कारः प्रसन्नमध्यमः । दक्षिणे
कला वार्त्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादि-
तालः ।
इदानीं वेसराणां ग्रामविशेषो दृश्यते —
टक्करागश्च सौवीरस्तथा वै टक्ककैशिकः ।
बोट्टरागश्च षड्जाख्ये भवेद् वेसरषाडवः ॥ ३४८ ॥
हिन्दोलकस्तु विज्ञेयो मध्य(म)ग्रामसम्भवः ।
मालवपञ्चमश्चैव मालवकैशिकस्तथा ॥ ३४९ ॥
इति वेसरकाः प्रोक्ताः सर्वे निश्चितलक्षणाः ।
स्वराणां दृश्यते वेगस्तेन वेगस्वराः स्मृताः ॥ ३५० ॥
शुद्धा भिन्नाश्च गौडाश्च तथा वेगस्वराः परे ।
कथिताः साम्प्रतं वक्ष्ये सप्त साधारणंस्ततः ॥ ३५१ ॥
ननु साधारणा(नां) कथं साधारणत्वम् । उच्यते ।
पूर्वोक्तानां सर्वेषां रागाणां या गीतयस्ताभि(र्जीं ? र्जा)यमा

रागलक्षणम् । ९९
नत्वात् तेषां साधारणत्वम् । एतत् साधारणगीत्या गीयमान-
त्वात् । तथा चाह कश्यपः —
"पञ्च साधारणाः प्रोक्ताः सर्वगीतिसमाश्रयाः ।"
ननु काश्यपमुनिना न(क ?)र्तरागस्य किमित्यादौ नि-
र्देशः कृतः । उच्यते । उद्धटचारिमण्डलादौ विनियुज्यमान-
त्वाद् मुख्यत्वमिति कश्यपमते । दुर्गशक्तिमते तु षड्जकै-
शिक एव मुख्यः । कुतः । षाडवत्वेन क्रमायातत्वात् । त-
द्यथा —
पञ्चमांशो मध्यमान्तः पञ्चमीमध्यमोद्भवः ।
नर्तरागस्तु विज्ञेयः स्वल्प(वि?हि)श्रुतिकस्वरः ॥ ३५२ ॥
अस्यार्थः—नर्तरागः मध्यमग्रामसम्बन्धः, पञ्चमीम-
ध्यमोद्भवत्वात् । पञ्चमो ग्रहोऽशश्च । मध्यमो न्यासः निषादगा-
न्धारयोरत्राल्पत्वम् । निषादोऽत्र काकली । उद्धटचारिमण्डला-
(जौ ? दौ) चास्य विनियोगः । शृङ्गारादिरसः । पञ्चमादिमूर्छना-
अलङ्कारः प्रसन्नमध्यमः । वर्णः सञ्चारी इति कश्यपमते ।
दुर्गशक्तिमते तु अयमेव रागः पञ्चमीधैवतीजात्योर्जायते ।
षड्जग्रामसंबन्ध एव योद्धव्यः । कुतः। पञ्चमस्य चतुःश्रुति-
कत्वात्, धैवतस्य त्रिश्रुतिकत्वात् षड्जग्रामसंबन्धः ।
स्यात् पा(जि ? ङ्जी)धैवतीजात्योः षड्जन्यासांशसंयुतः ।
दुर्बलः पञ्चमो यत्र *काकल्यः (?)परिकीर्तितः ॥ ३५३ ॥
अस्यार्थः —शकः षड्जग्रामसम्बन्धः पाङ्गीधैव-
तीसमुत्पन्नत्वात् । षड्जोऽस्य ग्रहोऽशो न्यासश्च । (पञ्चमस्या-

• 'स शकः' इति पाठः स्यात् ।

१०० बृहद्देश्या
ल्पत्वम् ।) निषादगान्धारौ चात्र काकल्यन्तरौ । पूर्णस्वर-
श्चायम् । वीराद्भु(तो ? ते) हास्ये निर्वहणे चास्य विनियोगः ।
वीरादिको रसः । षड्जादिमूर्च्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्न-
मध्योऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके कला चित्रे कला ।
स्वरपदगीते चञ्चत्पुटादितालः ।
मध्यमापञ्चमीजात्योधैवत्याश्च विनिस्सृतः ।
ककुभः पञ्चमन्यासो धैवतांशस्तु निर्मितः ॥ ३५४ ॥
अस्यार्थः—ककुभः षड्जग्रामसम्बन्धः मध्यमापञ्चमी-
धैवतीसमुत्पन्नोऽपि षड्जग्राम एव । कुतः । पञ्चमस्य चतुःश्रुति
कत्वाद्, धैवतस्य श्रुतिकत्वाच्च धैवतोऽस्यांशो ग्रहश्च । पञ्चमो
न्यासः । पूर्णस्वरश्चायम्। मध्यमकरणेऽस्य विनियोगः । करु-
णोऽस्य रसः । धैवतादिमूर्च्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्नमध्यो-
ऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके कला चित्रे कला स्वरपद-
गीते चञ्चत्पुटादितालः ।
षड्जांशो मध्यमन्यासः स्वल्पद्विश्रुति(क)स्वरः ।
शुद्धमध्यमिकाजातेर्भवेद् भम्माणपञ्चमः ॥ ३५५ ॥
अस्यार्थः — भम्माणपञ्चमो मध्यमग्रामसम्बन्धः,
शुद्धमध्यमाजातेः समुत्पन्नत्वात् । षड्जो । ग्रहोऽशश्च मध्यमो
न्यासः । निषादगान्धारयोरल्पत्वम्। निषादोऽत्र काकली। पूर्ण-
स्वरश्चायम् । पथि ग्रीष्मे श्रान्तेष्वरण्येषु चास्य विनियोगः ।
वीरादिरसः । षड्जादिमूर्च्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्नमध्यो-
ऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके कला चित्रे कला । स्वर-
पदगीते चञ्चत्पुटादितालः ।

रागलक्षणम् । १०१
षड्जमध्यनिषादाभ्यां रूपसाधारितो भवेत् ।
षड्जांशो मध्यमन्यासः पञ्चमर्षभस्वल्पकः ॥ ३५६ ॥
अस्यार्थः—रूपसाधारितः षड्जग्रामसम्बन्धः, षड्ज-
मध्यमानिषादसकाशादुत्पन्नत्वात् । षड्जोऽस्य ग्रहोऽशश्च ।
मध्यमन्यासः । (पञ्चमर्षभयोरल्पत्वम्) । निषादोऽत्र काक-
ली । पूर्णश्चायम् । वीरकरुणेऽस्य प्रयोगः । वीरादिरसः ।
षड्जादिमूर्छना । आरोही वर्णः । अलङ्कारः प्रसन्नमध्यः ।
दक्षिणे कला वार्त्तिके कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चञ्च-
त्पुटादितालः ।
गान्धारीरक्तगान्धार्योर्जातो गान्धारपञ्चमः ।
गान्धारोऽस्य भवेदंशो न्यासो गान्धार एव च ॥ ३५७ ॥
अस्यार्थः—गान्धारपञ्चमो मध्यमग्रामसम्बन्धः, गा-
न्धारीरक्तगान्धारीसमुत्पन्नत्वात् । यद्यपि दुर्गशक्तिमते धैवती-
समुत्पन्नोऽसौ, तथापि पञ्चमस्य त्रिश्रुतिकत्वाद् उभय-
ग्रामजातिजातोऽपि मध्यसम्बन्ध एव । गान्धारोऽस्य ग्रहोऽशो
न्यासश्च । प्रयोक्तृप्रेक्षया गान्धारो धैवतो भवेत् । निषादोऽत्र
काकली । पूर्णश्चायम् । अद्भुते (ऽस्य विनियोगः ? ।) विस्मये
हास्ये चास्य विनियोगः । करुणो र(स)ः । गान्धारादिमूर्छना ।
सञ्चारी वर्णः । प्रसन्नमध्योऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके
कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चच्चत्पुटादितालः ।
धैवत्यार्ष(भी ? भिका)जात्योर्जातः पञ्चमषाडवः ।
ऋषभां (श) समायुक्तो मध्यमो न्यास एव च ॥ ३५८ ॥

१०२ बृहद्देश्यां
अस्यार्थः—पञ्चमषाड(वः) षड्जग्रामसंबन्धः । ऋ-
षभोऽस्य ग्रहोँऽशश्च । मध्यमो न्यासः, प्रयो(क्त ? क्तृ)-
प्रेक्षया क्वचिदंशोऽपि निषाँदोऽत्र काकली। पूर्णश्चायम्। उद्भ-
टचारिमण्डला(जौ ? दौ) विनियोगः । वीरादिरसः । ऋष-
भादिमूर्च्छना । प्रसन्नाद्यन्तोऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके
कला चित्रे कला । स्वरपदगीते चञ्चत्पुटादितालः ।
ऋषभांशो मध्यमान्तः संपूर्णस्व(र)कस्तथा ।
आर्षभीमध्यमाजात्यो रेवगुप्तः प्रकीर्तितः ॥ ३५९ ॥
अस्यार्थः—रेवगुप्तः षड्जग्रामसंबन्धः । आर्षभीमध्य-
मजात्योरुत्पन्नोऽपि षड्जग्रामसंबन्ध एव । पञ्चमस्य चतुः-
श्रुतिकत्वात्। ऋषभोऽस्य ग्रहोँऽशश्च । न्यासो मध्यम एव च ।
निषादोऽत्र काकली । पूर्णस्वरश्चायम् । उद्भटचारिमण्डला-
(जौ ? दौ) विनियोगः । वीरादिरसः । ऋषभादिमूर्च्छना ।
आरोही वर्णः । प्रसन्नाद्यन्तोऽलङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके
कला चित्रे कला । चञ्चत्पुटादितालः ।
[इदानीं साधारणानां ग्रामविभागः प्रदर्श्यते —
हर्म्याणपञ्चमे ज्ञेयो मध्यमग्रामसम्भवः ।
गान्धारपञ्चमो नर्तः षड्(ज)कैशिक एव च ॥ ३६० ॥
रूपसाधारणः ?]
स्यात् षाड्जीधैवतीजात्योष्टक्करागस्तु सैन्धवः ।
षड्जांशन्याससंयुक्तः पञ्चमेन तु दुर्बलः ॥ ३६१ ॥
अस्यार्थः — टक्कसैन्धवरागः षड्जग्रामसंबन्धः ,

[Header] रागलक्षणम् । १०३
षाड्जीधैवतीसमुत्पन्नत्वात् । षड्जोऽस्य ग्रहोऽंशो न्यासश्च ।
निषादगान्धारौ (चित्रे ? चात्र) काकल्यन्त(रेण ? रौ) पञ्चम-
स्याल्पत्वम्। पूर्णस्वरश्चायम्। शुद्धवी(र्य ? रे)ऽस्य विनियोगः ।
वीरादिको रसः । षड्जादिमूर्छना । आरोही वर्णः । प्रसन्ना-
न्तोऽलंङ्कारः । दक्षिणे कला वार्त्तिके कला चित्रे कला। स्वर-
पदगीते चच्चत्पुटादितालः ।
इदानीं साधारणानां ग्रामविभागः प्रदर्श्यते —
भम्माणपञ्चमो ज्ञेयो मध्यमग्रामसम्भवः ।
गान्धारपञ्चमो नर्तः षड्जकैशिक एव च ॥ ३६२ ॥
रूपसाधारितो रागः शकः ककुभ एव च ।
रेवगुप्तस्तु षड्जाख्ये ज्ञेयः पञ्च(म)षाडवः ॥ ३६३ ॥
सप्त साधारणाः प्रोक्ता ग्रामद्वयस(माश्र)याः ।
ननु पूर्वोक्तानां मूर्छनाविशेषनिर्देशः कस्माज्ज्ञायत
इति । उच्यते । (आप्तवचनाद्) मूर्छनाविशेषो ज्ञायने ।
तथाचाह काश्यपः—

१०४ 'बृहद्देश्यां
मन्द्रतारौ तथा ज्ञात्वा योजनीयं मनीषिभिः ।
ग्रामरागाः प्रयोक्तव्या विधिवद् दशरूपके ॥
प्रवेशाक्षे(म ? प)नि(प्रः ? ष्काम)प्रासादिकमथान्तरम् ।
गानं पञ्चविधं यत् तद् रागैरेभिः प्रयोजयेत् ॥
पूर्वरङ्गे(तु) शुद्धा स्याद् भिन्ना प्रस्तावनाश्रया ।
वेसरामुखयोः कार्या गर्भे गौडी विधीयते ॥
*साधारितावमर्शे स्या + हणे स्यात् + सर्वदा (?) ।"
इति मतङ्गमुनिविरचितबृहद्देश्यां
रागलक्षणं तृतीयं समाप्तम् ॥
अथ भाषालक्षणम् ।
ग्रामरागा मया सर्वे कथिता लक्षणान्विताः ॥ ३६४ ॥
भाषाणां तु प्रवक्ष्यामि लक्षणं च ततः शृणु ।
भाषा चतुर्विधा प्रोक्ता मूलसङ्कीर्णदेशजाः ॥ ३६५ ॥
छायामात्राश्रयाः प्रोक्ता ग्रामरागे व्यवस्थिताः ।
काश्यप उवाच ।
"कीदृशी तु भवेद् भाषा सङ्कीर्णा देशजातरे (?) ।
छायामात्रानुगाः प्रोक्ता ग्रहांशन्याससंयुताः ॥
कतमा, षाडबा तत्र कतमौडुबिता भवेत् ।

• पूर्णा तु कतमा ज्ञेया साधारणकृता तु सा ॥
  ग्रामरागेषु का कुत्र कीदृशी गी (तये ? यते) जनैः ।
  कतमा प्राप्यते भाषा विभाषा कतमा भवेत् ॥

• 'साधारितावमर्शे स्यात् सन्धौ निर्वहणे तथा' इति सङ्गीतरत्नाक-
  रोद्धृतं भरतवाक्यं दृश्यते ।

भाषालक्षणम् । १०५
कतमान्तरभाषा वै कतमा स्यादनुक्रमात् ।
एतन्मे ब्रूहि तत्त्वेन महत् कौतूहलं हि मे ॥
याष्टिक उवाच ।
शृणुष्वावहितो भूत्वा भाषालक्षणमुत्तमम् ।
यत् पृथिव्यां प्रयत्नेन गीयते गीतवेदिभिः ॥
प्रकाशं नच लक्ष्यन्ते यत्नहीनैस्तु गायकैः ।
प्रगीतास्तु प्रसिध्यन्ति सुस्वराणां विशेषतः ॥
अहं ते कथयिष्यामि सर्वं तत्त्वेन लक्षणम् ।
पूर्वं ग्रामद्वयं प्रोक्तं ग्रामरागास्तदुद्भवाः ॥
ग्रामरागोद्भवा भाषा भाषाभ्यश्च विभाषिकाः ।
विभाषाभ्यश्च सञ्जातास्तथा चान्तरभाषिकाः ॥
टक्करागे दश द्वे च केचिदिच्छन्ति षोडश ।
तत ऊर्ध्वं निगद्यन्ते चाष्टौ मालवकैशिके ॥
ककु(भैः ? भे) सप्त वै प्रोक्ताः पञ्च हिन्दोलके स्मृताः ।
पञ्चमे दश विख्याता भिन्नषड्जे नव स्मृताः ॥
सौवीरके चतस्रस्तु चतस्रो भिन्नपञ्चमे ।
घोट्टरागे तथाप्येका तथा मालवपञ्चमे ॥
टक्ककैशिकजास्तिस्रो द्वे च बेसरषाडवे ।
भिन्नताने तथा ह्येका चैका गान्धारपञ्चमे ॥
पञ्च(मा ? म) षाडवे ह्येका इत्येतास्तु समासतः ।
भाषा विभाषाः कथितास्त्र्यधिका सप्ततिर्बुधैः ॥

भाषाणां चैव नामानि लक्षणं च निबोधत ।
प्रथमा त्रवणा ज्ञेया द्वितीया त्रवणोद्भवा ॥
वेरञ्जिका तृतीया तु छेवाटी च चतुर्थिका ।
मालवेसरिका तत्र प्रयोक्तव्या तु पञ्चमी ॥
षष्ठी च गूर्जरी ज्ञेया सौराष्ट्री सप्तमी तथा ।
अष्टमी सैन्धवी चैव वेसरी नवमी तथा ॥
पञ्चमाख्या तु दशमी रविचन्द्रा तथा भवेत् ।
अम्ब्राहीरी तु ललिता स्मृता कोलाहली ततः ॥
मध्यमग्रामदेशा च तथा गान्धारपञ्चमी ।
इत्येताः प्रकटा भाषाष्ट(क)रागस्य षोडश ॥
शुद्धा तु प्रथमा ज्ञेया चाथवेसरिका ततः ।
हर्षपुत्री तृतीया तु माङ्गली च चतुर्थिका ॥
पञ्चमी सैन्धवी ज्ञेया आभीरी षष्ठिका मता ।
खञ्जरी गुर्जरी चैवमष्टौ मालवकैशिके ॥
काम्बोजा प्रथमा ज्ञेया मध्यमग्रामिका मता ।
सालवाहानिका चैव तदन्ते भागवर्धनी ॥
पञ्चमी मुहरी ज्ञेया षष्ठी च शकमिश्रिता ।
प्रयोक्तव्या प्रयत्नेन सप्तमी भिन्नपञ्चमी ॥
एतास्तु ककुभे सप्त भाषा ज्ञेया मनोहगः ।
प्रथमा वेसरी ज्ञेया द्वितीया चैव मञ्जरी ॥
ततः कार्या च छेवाटी चतुर्थी षड्जमध्यमा ।
पञ्चमी मधुरी ज्ञेया पञ्च हिन्दोलकोद्भवाः ॥

आभीरी भाविनी चैव माङ्गली सैन्धवी तथा ।
गूर्जरी दाक्षिणात्या च अन्ध्री तानोद्भवा परा ॥
नवमी श्रावणी ज्ञेया कैशिकी दशमी स्मृता ।
एता भाषास्तु विज्ञेया गायकैः पञ्चमोद्भवाः ॥
विशुद्धा दक्षिणात्या तु गान्धारी तदनन्तरम् ।
श्रीकण्ठी चैव पौराली माङ्गली सैन्धवी तथा ॥
कालिन्दी च पुलिन्दी च भिन्नपड्जोद्भवा नव ।
सौवीरी प्रथमा ज्ञेया द्वितीया वेगमध्यमा ॥
साधारिता तृतीया तु गान्धारी च चतुर्थिका ।
भाषा सैन्धविकी ज्ञेया ज्ञेयाः सौवीरकोद्भवाः ॥
शुद्धा भिन्ना तु वाराही तथा धैवतभूषिता ।
वराटी च ततः प्रोक्ता भिन्नपञ्चमसम्भवाः ॥
मालवपञ्चमे जाता भाविनी लोकभायिनी ।
मङ्गल्याख्या तु या भाषा बोट्टरागोद्भवा तु सा ॥
टक्ककैशिकजा ज्ञेया तृतीया वेगमध्यमा ।
मालवा भिन्नषालीका ++++++++॥
तृतीया द्राविडी तत्र भाषा लक्षितलक्षणा ।
बाह्यपाडनदाख्या + जाता वेसरषाडवे ॥
तानोद्भवा तु विज्ञेया भिन्नताने व्यवस्थिता ।
गान्धारपञ्चमे ह्येका भाषा ++++++॥
गान्धारी + + + + पञ्च + लोकरञ्जिका ।
रेवगुप्ते शकारैक्या प्रोक्ता पञ्चमषाडवे ॥

१०८ बृहद्देश्यां
इत्येताः प्रकटा भाषाः प्रजायन्ते ह्यनेकंशः ।
सोदाहरणमेतासां लक्षणं चाधुना शृणु ॥
मध्यमांशा तु षड्जाता पञ्चमेन विवर्जिता ।
धैवतस्य निषादस्य षड्जस्यैव तयोस्तथा ॥
परस्परं तु गमनं दृश्यतेऽत्र पुनः पुनः ।
स्वादियं पाडबा ज्ञेया मूलाख्या त्रवणा भवेत् ॥
उदाहरणम्—मासासासासासानिधानिधानीधागासासा ।
धानिसामागागागागामासासातथासासासासागामाधानीधाधा-
मारीगारीरीमरिगासासानिधासासा । नीधगासासानिधनिमा-
मानिधासासानिघासगभागासानीधनीसा । त्रिपणा ।
षड्जाता मध्यमांशा वै गान्धारबहुला सदा ।
पञ्चमेन विहीना तु मुहरी षड्जधैवतः ॥
सङ्कीर्णेयं सदा ज्ञेया पाडबा त्रवणोद्भवा ।
उदाहरणं — मानीनीनीसास । सारीरीरगिागाग-
माम । मामारी । गरिनिनिधा । धाधामामगारिगा । सामा
गारी । सानिनिगागानिनिधासरिगारीमा । गामामानीनीससा
त्रपणोद्भवा ।
(धे ? वे)रञ्जिका तु विज्ञेया गान्धारांशाल्पपञ्चमा ।
षड्जन्यासा तु कर्तव्या षड्जधैवतयोस्तथा ॥
गमनं संप्रयुज्या तु(?)गान्धार्व(भ)योस्तथा ।
एवं भाषा तु विज्ञेया पाडबा तु निगद्यते ॥

:
गार्गिग्नसासा or गार्निनिसासा?
Let's look at line 12 very carefully:
ध ा न ि स ा स ा स ध ा न ी ग ा र ी ग ा [भा/मा?] त्रा ग न ि स ा न ी [गार्गि / गार्नि?] न् गि [or न्नि?] स ा स ा । न ि -
Wait, look at "गार्गिग्निसासा":
Is that 'ग्न'? Look: ग with न below it: 'ग्न'!
Wait, could it be 'गार्गिग्निसासा'?
Let's look at the letters:
ग + ा + र् = गार्
then 'गि' or 'नि'? It has 'ि' matra.
then 'ग्न' with 'ि' matra? 'ग्नि'!
then 'स' + 'ा' + 'स' + 'ा' = सासा.
Yes: गार्गिग्निसासा or गार्निग्निसासा!

धावामागारीगासा । मानीधनीधासा । छेवाज
Wait, the last word of line 13:
छेवाज or छेवाजा?
It is छेवाज!
Wait, "छेवाज" is the name of the next Bhasha or Vibhasha!
Yes, "छेवाज" (Chhevāja) or "छे

११० बृहद्देश्यां
नि(पा)दांशा तु षड्जान्ता संपूर्णा नित्यमेव हि ।
सौराष्ट्रिका तु भाषेयं देश्याख्या गीयते जनैः ॥
उदाहरणं—निनिधानिदेसासानिरिगासासासागागा-
साधनिनिनिनिधामामानिनिनिनिधासासागासासागासास धा-
निधानिधामामामारिगासासागासनीसासासा । सौराष्ट्री ।
(प सैवमी मध्यमा ?)
सै(बमी ? न्धवी) मध्यमांशा तु षड्जान्ता धैवतोज्ज्वला ।
सुसम्पूर्णस्वरा ह्येषा षड्जधैवतयोस्तथा ॥
गामारभ्यमानां तु गमकं दृश्यते घनम् ।
देशभाषा तु देशाख्या सैन्धवी टक्करागजा ॥
उदाहरणं — सासासासा । सनीनीनीनी धाधासरि-
सानीधाधाधरिनिधाधा । धानिसा । गारीमामामा । गमागामा-
साधासारीमामामासारिगामापापाधानिपधापामागारीरी निरि-
निधाधाधनीसारीगामामागामामागामामामासासा । सैन्धवी ।
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता पञ्चमेन विवर्जिता ।
धैवतनिषादयोश्च षड्जधैवतयोस्तथा ॥
परस्परं तु गमनं दृश्यते च क्षणे क्षणे ।
भाषेयं षाडवा ज्ञेया वेसरीका प्रयोक्तृभिः ॥
उदाहरणं—सासा । सधानि । धासासासामामागा-
मागामासाधामागारीसासासा । वेसरिका ।

भाषालक्षणम् । १११
पञ्चमांशा तु षड्जान्ता सम्पूर्णा लोकरञ्जिका ।
पञ्चमर्षभसंवादः षड्जमध्यमयोस्तथा ॥
भाषेयं पञ्चमाख्या तु सम्पूर्णा समुदाहृता ।
उदाहरणं — पापापारिपा । रिपापापात्रमापापामपमा
सासात्तरीरिरि । निधावपापा । पसामामागिरीगगरिसपास्पात्र
गारिसागारिसारिपापारिरिगिरि । गाधामागारिरि धवरिगसासा ।
पञ्चमाख्या । रद्धि. च(?)
मध्यमन्द्रा तु षड्जान्ता गान्धारांशाल्पसप्तमा ।

• र्पगान्धारयोस्तु + षड्जमध्यमयोस्तथा ॥
  परस्परं तु गमनं यत्र तत् सम्प्रयोजयेत् ।
  सा सङ्कीर्णद्वयो ज्ञेया भाषा वै रविचन्द्रिका ॥
  टक्करागजा ।
  उदाहरणं—मागागामा । सासा । माग/मामागामासा-
  सासा । गागाधानिसासागाध

११२ बृहद्देश्या
धामानीमाधासनिनी । नीसाधानीमाधाधामागासानिसानि-
धा । माधाधा । साधानीधानीसासा । मामाधासासा । मा-
मागारीमागासासा । मासामामागारीमागासासा । मसानी
निनिमानि धाधानिधामागा । सानीमाधा । सासनीधा धनि-
साधाधा । धनिधानीसा । अभ्राहेरी ।
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता बाहुल्यान्मध्यधैवता ।
विश्रुतिभ्यां तु गमनं (भीत? हीन)त्वमृषभेण तु ॥
भाषा औडुविता ज्ञेया सङ्कीर्णा ललिता भवेत् ।
उदाहरणं—सागागाधागामामागा । धमधानीसासा ।
निधागागा । सासासामापाधानी धापामासा साधापाधानी-
धाघासानीधागारीगाधनी सरसा ललिता ।
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता पञ्चमेन विवर्जिता ।
विनिहिता सप्तमेन तु षड्जे मध्यमसङ्गता ॥
भाषा औडुविता ++ सङ्कीर्णा टक्करागजा ।
कोलाहली तु विख्याता गीयते गानवेदिभिः ॥
उदाहरणं— सामासामा । मामागाधामागारीसासा ।
धासागागारिसासा । माधसासारीरीरिग(गामामागारीगाधामा-
रीसासा । धानीसासामा धनीमाधनीनीधापागरीगासासासा-
मागारीसासागारीमागारीसाधाधामागारीसा । कोलाहली ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता षड्जमध्यमसङ्गता ।
असम्पूर्णा स्मृता नित्यं मध्यमग्रामिका मता ॥
सङ्कीर्णेयं सदा भिन्नटक्करागे व्यवस्थिता ।

भाषालक्षणम् । ११३
उदाहरणं-माधानी । गाधानी, ।, सानीधा । मामा-
माधानीमाधानीसासामाधानी । मा । धानीनी । धापागारी-
गासासा । गासासा, ।, नीनीसानी । धाधा । निधामामामा-
धानीधामामा धनीमाधानीसासा। आलापाकं मध्यमदेहा(?),।
धैवतांशा तु षड्जान्ता गान्धारस्वरभूषिता ।
गान्धारपञ्चमी ज्ञेया षड्जमध्यमसंयुता ॥
पूर्णा च + + सङ्कीर्णा गीयते पालकिन्नरैः ।
उदाहरणं - पधापापाधामामा, ।, धापामामा धापामा-
गारी । गागा । धापमागासा । सामासानीधाधा । माधानी-
सासा । सागागसागागधरिधामामाधारीगागामाधापामागासा
नीधानी सासापासा । गान्धारपञ्चमीका ।
एताश्च याष्टिके प्रोक्ताः टक्करागस्य षोडश ।
अतः परं प्रवक्ष्यामि लक्षणं च समासतः ॥
पञ्चमांशा तु षड्जान्ता शुद्धा मध्यमभूषिता ।
विभाषा टक्करागोत्था भाषान्तेषु च गीयते ॥
उदाहरणं - पापानीसासानीसारीमा धारीधापापामा-
गागा ।
अथ मालवकौशिके -
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता त्राहुली षड्जमध्यमौ ।

• संपूर्णस्वरा ज्ञेया पौरालीदेशसम्भवा ॥
  भाषेयं प्रथमा ज्ञेया मध्यमा मालकौशिके ।
  उदाहरणं-सागसागागाधरिगरिहरिमा । मममग।
  गरिसानीधाधा सागागा । गारीगारी, सासागामानीधाधापा-
  ९

११४ बृहद्देश्यां
मारीसासागानीधानी सासापासा । शुद्धाः । गमा । गागा-
गागापापा । मामागागा । सामामामा । मामा । मामारीरी ।
रिगागारीसासासारी । मगसासामागारीसानी । सासा । पौ-
राली ।
मध्यमांशा तु षड्जान्ता विभाषा पूर्णसुस्वरा ।
गीयतेर्ष + (?)संयुक्ता शुद्धमालवकैशिके ॥
उदाहरणं — मामाधासागारीसासा । निधासासा-
धानिमामाधानीसा । रिगामासा । साधाभागारिगासासा ।
शुद्धा ।
मध्यमांशा तु षड्जान्तसंपूर्णा चाथवेसरी ।
दुर्बला च निषादेन बहुलौ षड्जमध्यमौ ॥
सङ्कीर्णेयं यदा ज्ञेया भाषा गान्धर्ववेदिभिः ।
उदाहरणं— मामागामासासा । सामापापाधासाधा ।
पापामामा । गमगमाग । सासासासा । गामापापाद्यपापाध-
म्मपामा । गमगमगारीसा धासासागागधरि । मामागरि ।
साधासासा । सरिरिरिगागारी । सासासधाममगासससास ।
सासाधाधापापासपापञ्चमधाधापञ्चसापाधाधाधापा । पमा-
गासा । सासागारीगारी गाधासासा । अध्यवेसरी ।
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता मध्यमर्षभसंगता ।
द्विश्रुतिभ्यां तु रूढा तु काकल्यन्तरसङ्करः ॥
साधारणकृता ह्येषा देशारख्या हर्षपूरि(म ?)ता ।

उदाहरणं — सानीधानीसासामापा । माँगांधामा ।
गासासागा । गधानी । सासाधासा । नीधापापागगामगाम-
सासानीधासासा । पामागाधामागासासा । पामापापासरि-
सासासामागा । गपापानिधा । सरिनीपामागागानिधासासा-
सरीसरी । सासारिधापापा । मागारीसासासारीसासासासमा ।
गमागभागमागपापामागारीसरीसासा । सापामागारिसांगग ।
सरिमागारीसानीससा । हर्षपूरी ।
माङ्गली मध्यमांशा तु षड्जाता मध्यमोञ्ज्वला ।
मध्यमर्षभसं पूर्णा + ++ लोकरञ्जिका ॥
एषा भाषा तु विज्ञेया माङ्गली गेयवेदिभिः ।
उदाहरणं — मागामा । गासामापमा । गमपापास-
निसासानीपापापाम । गममगगमामा । सगम । पापानीसानि-
सासासनीसासासनीपापा.......पाम । पापामगा । पमगाप-
मगा । मामामग । सासागमापापासनीरीरी । मागारी । सनि
ससा । माङ्गली ।
सैन्धवी चैव कर्तव्या षड्जायन्तविभूषिता ।
षड्जमध्यमबहुला निषादर्षभयोस्तथा ॥
सधन्धुविषयसम्भूता देशाख्यां सैन्धवीं विदुः ।
उदाहरणं — सारी । मामा । माधापापापागा ।
पामागारी । पामागारी । सनी । साधासारीमरीमा । मामाधा-
पापा । पाधमापाधापामागारीसनीसासा । सैन्धवी ।

११९ बृहद्देश्यां
षड्जाद्यन्तसमायुक्ता सम्पूर्णदेशसम्भवा ।

• • • षड्जासंवादो द्विश्रुतिचाल्परूपिणौ (?) ॥
      साधारणकृता ह्येषा आभीरी गीयते जनैः ।
      उदाहरणं — सासारीरी । सासारीरीं । सासारी-
      सारी । सासानीसारीरी । सारीसारीसासानीसरीरीगारीगारी ।
      सनिसासा । गारीरी । गामागरी । गपापगारी । सनि-
      सासा । सनीसासाधारीगगमासा । पमागारी । सनीसासा ।
      धनीधानी । साधनिसा । रिरिगामा । गामारिरि । गापा-
      मापा । मागारीरी । सासारिसारी । सासानीसारी । रीरी-
      सासासानिरीरिंर्गारि । रिगागिरि । सनि । सासागारीरि ।
      गामगारी । सानि । गारीरी । मागागारी । गापागारी ।
      सनीसासासनी । सासा । रिगगमासा । पमागारी । सनि-
      ससा । सधनिसासा । सनिधान

भाषालक्षणम् । १४७
निषादांशा तु षड्जान्ता गूर्जरीदेशसम्भवा ।
निषादर्षभसंयोगो मध्यमर्षभयोस्तथा ॥
संपूर्णा चैव विज्ञेया पाण्ड्या गेयवेदिभिः ॥
उदाहरणं — निधानीनी । रिगानिधा । निसासा-
धनि । धाग । रि । सागरी । सानीधानी । गधासारी । गारी-
मागारी । सनिधाधानिधासरिगारी । सनीसासा । निधासा-
नीगरी । मगरि । मगरि । पापागारीमामा । रिधानिधानि-
धासरि । गरिसानीसासानीधासरीरि । निधासासा । धनी-
सागा । गारीरि । मगरीमगरि । मापागरि । मगरिसिनी ।
धाधानिधासरिगरि । सनिसासा ।
एता याष्टिकेन प्रयुक्ताः ।
अथ ककुभे —
धैवताद्यन्तसंयुक्ता काम्बोजा पूर्णसुस्वरा ।
षड्जधैवतसंवादः पञ्चमर्षभयोस्तथा ॥
एषा भाषा तु देशाख्या प्रथमा ककुभोद्भवा ।
उदाहरणं — धासागागा । मागारीसासासानिसासा ।
धापापा । धामासारिगा । मागारीसासा । सनिधाधापापा-
मधानिरिसनिधाधा ।
मध्यमांशा धैवतान्ता पूर्वमध्यमग्रामिका ।
परस्परं तु दृश्येत सहितावृषभधैवतौ ॥
एषा भाषा च सङ्कीर्णा रम्या ककुभसंभवा ।
उदाहरणं — मामा । गरिधासागीसामा । निगरि-
सनिसानिधा । साधासाधनिरिसा । धनिरिरि । मापाप-