बृहद्देशी (मतंग मुनि - राग-पद्धति का विश्व में सर्वप्रथम प्रतिपादक ग्रन्थ)

रागलक्षणम् । ९९
नत्वात् तेषां साधारणत्वम् । एतत् साधारणगीत्या गीयमान-
त्वात् । तथा चाह कश्यपः —
"पञ्च साधारणाः प्रोक्ताः सर्वगीतिसमाश्रयाः ।"
ननु काश्यपमुनिना न(क ?)र्तरागस्य किमित्यादौ नि-
र्देशः कृतः । उच्यते । उद्धटचारिमण्डलादौ विनियुज्यमान-
त्वाद् मुख्यत्वमिति कश्यपमते । दुर्गशक्तिमते तु षड्जकै-
शिक एव मुख्यः । कुतः । षाडवत्वेन क्रमायातत्वात् । त-
द्यथा —
पञ्चमांशो मध्यमान्तः पञ्चमीमध्यमोद्भवः ।
नर्तरागस्तु विज्ञेयः स्वल्प(वि?हि)श्रुतिकस्वरः ॥ ३५२ ॥
अस्यार्थः—नर्तरागः मध्यमग्रामसम्बन्धः, पञ्चमीम-
ध्यमोद्भवत्वात् । पञ्चमो ग्रहोऽशश्च । मध्यमो न्यासः निषादगा-
न्धारयोरत्राल्पत्वम् । निषादोऽत्र काकली । उद्धटचारिमण्डला-
(जौ ? दौ) चास्य विनियोगः । शृङ्गारादिरसः । पञ्चमादिमूर्छना-
अलङ्कारः प्रसन्नमध्यमः । वर्णः सञ्चारी इति कश्यपमते ।
दुर्गशक्तिमते तु अयमेव रागः पञ्चमीधैवतीजात्योर्जायते ।
षड्जग्रामसंबन्ध एव योद्धव्यः । कुतः। पञ्चमस्य चतुःश्रुति-
कत्वात्, धैवतस्य त्रिश्रुतिकत्वात् षड्जग्रामसंबन्धः ।
स्यात् पा(जि ? ङ्जी)धैवतीजात्योः षड्जन्यासांशसंयुतः ।
दुर्बलः पञ्चमो यत्र *काकल्यः (?)परिकीर्तितः ॥ ३५३ ॥
अस्यार्थः —शकः षड्जग्रामसम्बन्धः पाङ्गीधैव-
तीसमुत्पन्नत्वात् । षड्जोऽस्य ग्रहोऽशो न्यासश्च । (पञ्चमस्या-

• 'स शकः' इति पाठः स्यात् ।