भुशुण्डि रामायण (काकभुशुण्डि एवं गरुड़ संवाद - पूर्वखण्ड सविस्तार व्याख्या)

• १६१ -
  चेतयिष्यति सा देवी ततः कार्यं भविष्यति ।
  इत्युदीर्यं महाराव तूष्णीमासान्तरिक्षगोः ।
  तत्त्वानि तुष्टुवुस्तां च ब्रह्मशक्तिं परात्पराम् ॥ २४ ॥
  तत्त्वान्यूचुः
  नमस्तेऽम्ब पराशक्त्यै वस्तुसौन्दर्यमूर्तये ।
  सकलारम्भसाफल्यजीवातुतममूर्तये ॥ २५ ॥
  अमूर्तये समूर्तये सहजस्फूर्तये नमः ।
  कलाकाष्ठामुहूर्तायै कालशक्त्यै च ते नमः ॥ २६ ॥
  कालशक्त्यै क्रियाशक्त्यै स्वभावशक्तिमूर्तये ।
  अवस्तुवस्तुरूपायै ब्रह्मचित्यै नमो नमः ॥ २७ ॥
  कलायै चित्कलायै ते निष्कलायै कलात्मने ।
  सकलायै सुरूपायै परशक्त्यै नमोऽस्तु ते ॥ २८ ॥
  भेदाभेदविहीनायै विस्फुरन्त्यै परात्मनिः ।
  आधाराधेयरूपायै ब्रह्मशक्त्यै नमो नमः ॥ २९ ॥
  [

• १६२ -
  तत आविर्भूद्ब्रह्मा देवः शब्दमयः स्वराट् ।
  हिरण्यगर्भो भगवांस्ततोऽण्डं समवर्तत ॥ ३९ ॥
  ततो विराडभूद्धीशः पुरुषः सर्वसंश्रयः ।
  एवं प्रवृत्ते विश्व यदनुग्रहतः पुरा ॥ ४० ॥
  सेयं जनक पुत्रीत्वं तव प्राप्ता न संशयः ।
  इयं हनिष्यतितरां दैत्यान् भुवनभीषकान् ॥ ४१ ॥
  इयं करिष्यतितरां केलीमन्यैरगोचराम् ।
  स्वानन्दमात्रसम्पत्तिरसिकानन्दरूपिणी ॥ ४२ ॥
  इयं भक्तिमयी भूत्वा भावुकान् रञ्जयिष्यति ।
  इयं स्यन्मयी भूत्वा भुवनं भूषयिष्यति ॥ ४३ ॥
  रघोवंशं निमेवंशं स्वभावान्यावयिष्यति ।
  यावन्ति चरितान्यद्धा राघवेन्द्रः करिष्यति ॥ ४४ ॥
  तेषामियमधिष्ठात्री भविष्यति न संशयः ।
  गास्यन्ति चास्याश्चरितं गङ्गाजलसुपावनम् ॥ ४५ ॥
  महौषधं भवातीनां नारदाद्याः सुरर्षयः ।
  रामस्य नाम्नि या शक्तिर्भुवनत्रयपावने ॥ ४६ ॥
  सैवास्या नामसम्बन्धाद्यथावदवधार्यताम् ।
  यज्ञदानतपस्तीर्थस्वाध्यायाध्यात्मबोधतः ॥ ४७ ॥
  कोटिसंख्यं रामनाम्नि पावित्र्यं वर्तते नृपः ।
  ततः कोटिगुणं पुण्यमस्या नाम सनातनम् ॥ ४८ ॥
  इति मत्वा भजन्त्येनां मुनयो नारदादयः ।
  यावन्न कीर्तयेदस्या नाम कल्मषनाशनम् ॥ ४९ ॥
  अनेककोटिजप्तोऽपि न रामः फलसाधकः ।
  सरय्वाः पारद्वये हि रामधाम प्रतिष्ठितम् ॥ ५० ॥
  रामधामोपरि स्पष्टं तव पुत्र्याः पर पदम् ।
  यत्र रामोऽपि भगवान् पूर्णः श्रीपुरुषोत्तमः ॥ ५१ ॥
  स्त्रीवेशेन निजात्मानं वेषयित्वा प्रयात्यहो ।
  इयं हि सहजानन्दा तल्लोकस्याधिराज्यभाक् ॥ ५२ ॥
  श्रीनन्दनाख्यगोपस्य दुहिता ब्रह्मरूपिणी ।
  श्रीराजिमातृगर्भस्य रत्नमद्भुतमाधुरी ॥ ५३ ॥
  ऊढा राघवेन्द्रेणैव रससाम्राज्यमूर्तये ।
  रमिता रामचन्द्रेण राजरूपेण भोगिना ॥ ५४ ॥

• १६३ -
  रसभावमये सौधे दूतीसख्यावलीवृता।
  रसस्यैष परः पन्था नात्र कार्या विचारणा ॥ ५५ ॥
  विचारतः पतेदाशु प्रभोर्द्वेषी भवेच्च सः।
  न हीदृशे महाभावे कस्याप्यनाधिकारिता ॥ ५६ ॥
  अनेकभवसंशुद्धवीतकल्मषमानसः ।
  कोटिष्वपि मनुष्याणां भावकः स्यादसंशयः ॥ ५७ ॥
  तस्यैषा चिन्मयी लीला सहजानन्दिनीशितुः ।
  भावनापथमभ्येत्य भवदुःखं विनाशयेत् ॥ ५८ ॥
  कामानुग्राहिका लीला निष्कामं कुरुते जनम् ।
  जन्मान्तरसहस्रेण शुद्धे भक्तिपथे स्थितम् ॥ ५९ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकोपगीतसीताजन्मोपाख्याने एकपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५१ ॥
  ✤
  द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  यद्धि मायामयं विश्वं तदर्वाक् सम्प्रतिष्ठितम् ।
  नित्यं चिदानन्दमयं सरयूतीरभूमिगम् ॥ १ ॥
  अरूपवच्च तत्सर्वं ज्ञानिनामप्यगोचरम् ।
  तथापि खलु भक्तानां दृश्यते रूपसुन्दरम् ॥ २ ॥
  तेजोमयं रसमयं भक्तिप्रेमोपबृंहितम् ।
  इच्छया रामचन्द्रस्य परस्य ब्रह्मणः खलु ॥ ३ ॥
  सर्वे तन्मयता याता नामधामवपुर्गुणाः ।
  लीलादिकं तत्र विश्वं परं ब्रह्मैव केवलम् ॥ ४ ॥
  एतद्धि सहजानन्दामनोरथस्य पूर्तये ।
  आदावेव स्वयं रामो रमते वै प्रमुद्वने ॥ ५ ॥
  यत्र कल्पद्रुमारामवेष्टितं पुरमुत्तमम् ।
  अयोध्याख्यं परं स्थानं रत्नप्रासाददीपितम् ॥ ६ ॥

hook at the top right!
Wait, is there an ा? Yes, there is a vertical line.
Then the next letter:
Wait! Is that नि?
Wait, it is नि!
Wait, could it be र्वा नि धिः?
Wait, what is before र्वा?
Before र्वा is: वा!
Wait, so it is वा + र्वा + नि + धिः?
Wait, why would it be वार्वानिधिः?
Wait, could it be वार्वारिनिधिः? No, there is no रि.
Wait! Could the typesetter have meant वात्सल्यवारिनिधिः and made a bizarre typo?
Wait, what if the letter is NOT वा + र्वा?
What if it is:
वा with... wait!
Look at the space between वात्सल्य and the next word:
There is a space: रामवात्सल्य वार्वा...?
Wait, is there a space?
Yes! There is a clear space between रामवात्सल्य and वार्...!
Wait! Look at the space:
रामवात्सल्य (space) वा... wait, is that a space?

• १६५ -
  तस्य पत्नी सदादीक्षा तदाहितमनोगतिः ।
  कौसल्या श्रीमती ज्येष्ठा केकयी तदनन्तरम् ॥ १० ॥
  सुमित्रा च ततः पश्चात्तिम्रोऽप्यस्यातिसौख्यदाः ।
  तस्य पुत्रः स्वयं रामः श्रीमांश्चन्द्राननस्तु यः१ ॥ ११ ॥
  एष एव स्वलीलाभिमर्यादापुरुषोत्तमः ।
  अनुकूलः सदा सीतास्वाधीनपतिकारतः ॥ १२ ॥
  अनन्यप्रेयसीकान्तः श्रुतिधर्मपथेश्वरः ।
  प्रमोदवनवासी तु परमः पुरुषोत्तमः ॥ १३ ॥
  विशुद्धप्रेमभक्त्यैकप्राप्यरूपो महाप्रभुः ।
  सर्वोत्तमः सदा सेव्यो हृदि भावैकवेदिभिः ॥ १४ ॥
  यस्य लीला रसमयी सर्वात्माभावभूषिता ।
  ब्रह्मधर्मस्य मर्यादा सर्वा यत्र विवर्जिताः ॥ १५ ॥
  निःसाधनपथस्थानां पराविर्भावकारणम् ।
  प्रमोदवनमात्रैकविश्रान्तसुखवारिधिः ॥ १६ ॥
  प्रमोदवनसामग्री प्रेमभक्तिमयी सदा ।
  सहजानन्दिनी तत्र मोदिनी चापि विश्रुता ॥ १७ ॥
  आह्लादिनी परा शक्तिः सर्वलीलाधिदेवता ।
  अनेककोटिलक्ष्मीनामंशिती परदेवता ॥ १८ ॥
  परलक्ष्मीः परब्रह्मरूपिणी परमेश्वरी ।
  स एतया सुसम्पन्नः प्रमोदवनचन्द्रमाः ॥ १९ ॥
  क्रीडति क्रीडनैर्दिव्यैः परमानन्दसिन्धुभिः ।
  वासन्तैः शारदैश्चैव तथान्यै ऋतुरञ्जितैः ॥ २० ॥
  सुखितस्य गृहे साक्षात्कल्याणगुणमण्डितः ।
  माङ्गल्यायाः सुतः श्रीमान् ज्ञानिनामप्यगोचरः ।
  कुतस्तरां कर्मजुषां भक्त्यैकसुलभः प्रभुः ॥ २१ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे श्रीशुकजनकसंवादे त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५३ ॥
  ✤
  १. खण्डितं - बड़ौ० ।

• १६६ -
  चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  जनक उवाच
  कोऽयं सुखितना मास्तिमहाभागो महोन्नतः ।
  यद्गृहे भगवान् रामः पूर्णः श्रीपुरुषोत्तमः ।
  नित्यं विहरति स्वच्छैर्विलासैर्बुद्धयगोचरैः ॥ १ ॥
  का च माङ्गल्यका देवी महोदारा मनस्विनी ।
  यदगर्भरत्नमभवद्रामो राजीवलोचनः ॥ २ ॥
  श्रीशुक उवाच
  तावेतस्यैव पितरौ परब्रह्मस्वरूपिणः ।
  ययोर्गृहे करोत्येष रसलीलामयीं क्रियाम् ॥ ३ ॥
  अन्यावेतस्य पितरौ १कौसल्यादशरथाभिधौ ।
  यश मर्यादामालम्ब्य भवत्येष सुखप्रदः ॥ ४ ॥
  एतौ त्वमर्यादरसलीलासुखरसेशितुः ।
  पितरौ खलु गोपालौ माङ्गल्यासुखिताभिधौ ॥ ५ ॥
  कर्दमो देवहूतिश्च पुरा कल्पे बभूवतुः ।
  ययोः कपिलरूपेण साक्षाद्विष्णुरवातरत् ॥ ६ ॥
  योगाचार्येण तेनैतौपरां सिद्धिमवापितौ ।
  विरजापरपारस्थौ परब्रह्मारसस्पृशौ ॥ ७ ॥
  मुक्तौ लीलातनुं धृत्वा पितृभावेन भावितौ ।
  जुषेते परमं सौख्यं माङ्गल्यासुखिताभिधौ ॥ ८ ॥
  तत्रैतयोः कदाचित्स स्वं रूपं मङ्गलालयम् ।
  प्रभुर्दर्शितवान् रामो निजलोकप्रतिष्ठयोः ॥ ९ ॥
  प्रमोदवनमध्यस्थं नीलनीरदविग्रहम् ।
  द्विभुजं चरणाम्भोजरणन्नूपुरमण्डितम् ॥ १० ॥
  मुखचन्द्रपरिभ्राजदलकावलिवेष्टितम् ।
  बिम्बोष्ठं चारुनयनं मञ्जुलं बालकेलिभिः ॥ ११ ॥
  रूपमत्यद्भुतं दृष्ट्वा दम्पती तौ सलालसौ ।
  बभूवतुरतीवास्य स्वपुत्रत्वाय कर्हिचित् ॥ १२ ॥
  तदा सोऽन्तर्हितो भूत्वा व्योमवाण्या जगाद ह ।
  ज्ञातो वां मयका तावद् दुर्घटोऽसौ मनोरथः ॥ १३ ॥
  १. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• १६७ -
  अपि¹ पूर्वजन्मनि पुत्रो जातो वां कपिलाह्वयः ।
  ज्ञानशक्त्यैव सम्पन्नो न त्वनेन स्वरूपतः ॥ १४ ॥
  ज्ञानक्रियोभययुतं स्वरूपमिदमद्भुतम् ।
  कथं वां पुत्रभावेन प्राप्नुयादितरार्भवत् ॥ १५ ॥
  अयमप्युदितो भावो वैकल्यमपि नैष्यति ।
  तस्मादागन्तुके कल्पे युवां सारस्वताभिधे ॥ १६ ॥
  अपि मां पुत्रभावेन प्राप्स्यथः पुरुषोत्तमम् ।
  मुक्तौ लीलातनुं धृत्वा पितृभावेन भावितौ ॥ १७ ॥
  प्राप्स्यथः परमं सौख्यं माङ्गल्यासुखिताभिधौ ।
  तावद्युवां परं भावं वात्सल्यरसरञ्जितम् ॥ १८ ॥
  मयि जुष्टं वितनुतामेतद्वां परमं तपः ।
  अनेन भावरूपेण तपसानन्यगामिना ॥ १९ ॥
  अचिरादेव वै पूर्णो भविता वां मनोरथः ।
  इति दत्त्वा वरं त

बान्धवा निधनं प्राप्तास्तस्याः कालक्रमेण वै।
पितृभ्रातृमुखाः सर्वे सानूढैव वयोन्विता ॥ २८ ॥
वेश्याभिस्तु कृता वेश्या नित्यमुद्विग्नमानसा।
शोचन्ती स्वकुलं भूयः परहस्तगतावशा ॥ २९ ॥
अहो मे क गता माता क च योनिप्रदः पिता।
क वा भ्रात्रादयः सर्वे हा धात्रा भ्रंशितास्म्यहम् ॥ ३० ॥
किं करोमि क गच्छामि वेश्याहस्तगतावशा।
अपि मे कापि भूयोऽपि लप्स्यते कुलमुज्ज्वलम् ॥ ३१ ॥
धिगीदृशीमवस्थां मे देहान्तश्च कथं भवेत्।
इति चिन्तासमायुक्ता सोद्वेगतरमानसा ॥ ३२ ॥
अकुर्व्वती जनैः संग स्वरविद्यामशिक्षयत्।
गन्धर्वैः कुशलैस्तत्र नानादेशसमागतैः ॥ ३३ ॥
नृत्यविद्यामशिक्षच्च गायनैर्नृत्यकारिभिः।
इत्येवं वर्त्तमाना सा पुरुषैः संगवर्जिता ॥ ३४ ॥
तां विद्यां जीवनीकृत्य निजवृत्तिमकल्पयत्।
कुलस्त्रीणां गतिं दृष्ट्वा तुतोष च मुमोद च ॥ ३५ ॥
ततः कालवशात्सा वै जरती पञ्चतां गता।
ब्रह्मावर्ते सम्भवत् कन्यका नन्दशर्मणः ॥ ३६ ॥
आख्यया सुभगा नाम रामभक्तिपरायणा।
अतीवरूपलावण्यवेशालंकारभूषिता ॥ ३७ ॥
तस्या मातोर्जला नाम महोर्जितवती तु सा।
ताभ्यां पितृभ्यां सा नित्यं पाल्यमाना दिने दिने ॥ ३८ ॥
ववृधे रूपलावण्यवयःशीलगुणान्विता।
तस्या लोकोत्तरं रूपं तेजश्चातिमनोहरम् ॥ ३९ ॥
विलोक्य मातापितरौ चिन्तायुक्तौ बभूवतुः।
अहो इयं वरतमा कन्या कस्मै प्रदीयताम् ॥ ४० ॥
नास्या रूपसमो भर्त्ता लभ्यते धरणीतले।
इति चिन्तासमायुक्तौ निद्रां न समुपेयतुः ॥ ४१ ॥
सा तु चन्द्रमुखी कन्या स्वभावादेव सुव्रता।
रामभक्तिपरा नित्यमेकादश्यामुपोषिणी ॥ ४२ ॥
कार्तिकव्रतिनी चैव माघवैशाखसंयमा।
औत्पत्तिकज्ञानयुक्ता शुचिः प्रयतमानसा ॥ ४३ ॥

• १६९ -

राम रामेति जल्पन्ती श्रीपते राघवेति च ।
जगद्भर्तास्तु मे भर्ता काङ्क्षन्तीति मुहुर्मुहुः ॥ ४४ ॥
वयोऽन्वितापि न तरां चक मे प्राकृतं नरम् ।
वरचिन्तातुरौ दृष्ट्वा पितरावभिकाङ्क्षती ॥ ४५ ॥
साक्षाल्लक्ष्मीपति कान्तं स्वभावादेव तत्त्ववित् ।
अथ तस्याः पिता चक्रे काले पाणिग्रहोत्सवम् ॥ ४६ ॥
सुपर्वाख्येन विप्रेण भार्गवेण निरायुषा ।
विवाह्य विधिवत्तां तु कन्यकां नन्दशर्मणः ॥ ४७ ॥
पथि स्वसदनं गच्छन् दष्टः कृष्णाहिना मृतः ।
सा सुन्दरी तथा वीक्ष्य तमुक्तक्रान्तासुमातुरा ॥ ४८ ॥
अनुगन्तुं मतिं चक्रे तावदाहान्तरिक्षगीः ।
अलं शोकेन ते तन्वि नासौ भर्ता तवात्मनः ॥ ४९ ॥
भज श्रीरामचरणं त्वं जीवस्व म्रियस्व मा ।
यावदायुः प्रर्वतस्व साधुभिः सेविते पथि ॥ ५० ॥
भजन्ती परया भक्त्या स्वात्मभर्तारमच्युतम् ।
इति श्रुत्वा व्योमगिरं संनिवृत्ताभवत्ततः ॥ ५१ ॥
पत्युस्तस्यानुगमनात् सुभगा भजनोत्सुका ।
विलप्य लोकरीत्या सा मृतं भर्तारमादरात् ॥ ५२ ॥
आनीता स्वपितुर्गेहं भ्रातृभिः पुनरेव सा ।
तत्रस्था सा रामं भेजे प्रेम्णा लोकोत्तरेण च ॥ ५३ ॥
उपदिष्टा नारदेन वैष्णवप्रवरेण सा ।
षडक्षरं राममन्त्रमुपासांचक्र उच्चकैः ॥ ५४ ॥
वैष्णवं कर्म कुर्वाणा तत्सेवौपायिकं भृशम् ।
कायेन मनसा वाचा चक्रे सा वैष्णवं तपः ॥ ५५ ॥
तीर्थेष्व्वायतनेष्वन्येष्वतिपुण्यतमेषु च ।
कुर्वंती विविधां भक्तिं चचारसुभगाह्वया ॥ ५६ ॥
वैष्णवाख्येन तपसा शोषयामास सा तनुम् ।
सदाचाररता भक्ता विशुद्धहृदया च सा ॥ ५७ ॥
भक्त्या वशीकृत्य रामं वर्तमाना शुभे पथि ।
कदाचित्स्वप्नमध्ये सा ददर्श निजवल्लभम् ॥ ५८ ॥
रामं सहजया युक्तं प्रमोदवनमध्यगम् ।
नवीननीलमेघाभं पीताम्बरसमुज्ज्वलम् ॥ ५९ ॥
२२

• १७० -
  सुवर्णसूत्रकटककुण्डलादिविभूषितम् ।
  अत्युदारमुखं रुच्यं स्वभावमधुराकृतिम् ॥ ६० ॥
  तस्य वामाङ्कसंसक्तां सहजानन्दिनी प्रियाम् ।
  कमलाद्यकरां देवीं स्मयमानां गुणोज्ज्वलाम् ॥ ६१ ॥
  सद्यो निर्मुक्तनिद्रा सा प्रोत्थिता तदनन्तरम् ।
  अस्मार्षीद् वल्लभं रामं यथोक्तमधुराकृतिम् ॥ ६२ ॥
  सहजानन्दिनीप्रेमभक्तिक्रीतं प्रियं तु सा ।
  विज्ञाय सुभगा चक्रे सहजाराधने मतिम् ॥ ६३ ॥
  भक्त्या समाराध्य तु सा सहजां रामवल्लभाम् ।
  रामभक्तिं परां लेभे सुभगा सुभगाकृतिः ॥ ६४ ॥
  अन्यदत्यद्भुतं राजंस्तस्या भक्तिस्वरूपके ।
  उपलब्धे महारत्ने प्रकाश उपजायते ॥ ६५ ॥
  रामभक्तेर्विशुद्धायाः श्रीभक्तेश्च विशेषतः ।
  श्रीभक्ती रामभक्तिश्च भक्तिद्वयमुदाहृतम् ॥ ६६ ॥
  सहजानन्दिनीरक्तिः श्रीभक्तिरिति शब्दिता ।
  श्रीमद्रामचन्द्रे भक्तिः सा वै रामविशेषिता ॥ ६७ ॥
  रामभक्तेर्हेतुभूता श्रीभक्तिः प्रेमरूपिणी ।
  प्रेमरूपा स्वयं साक्षात्सहजानन्दिनी प्रिया ॥ ६८ ॥
  तस्माद्भक्तिं ददात्येषा सहजाऽऽराधिता भृशम् ।
  रसिकेन्द्रवरो रामः पुरुषोत्तमशब्दितः ॥ ६९ ॥
  कल्याणगुणसम्पन्न आदिलक्ष्मीरतिप्रदः ।
  तदालिङ्गितवल्ली सा तद्दृश्यत्वप्रदायिनी ॥ ७० ॥
  यावन्नाराधिता सा वै कथं रामः प्रसीदति ।
  अतः श्रीरामवश्यार्थं सहजाराधयेद्भृशम् ॥ ७१ ॥
  या प्रसन्ना सती सद्यः स्वात्मैकत्वं ददात्युत ।
  यथा श्रीसहजा देवी सुभगा प्रीतिवत्सला ॥ ७२ ॥
  स्वात्मैकत्वमदात्तस्यै सुभगायै स्वरूपतः ।
  सुप्रसन्ना कदाचित्सा आदिलक्ष्मीः परा स्वयम् ॥ ७३ ॥
  सुभगायाः परप्रेम्णा प्रत्यक्षा समभूत्ततः ।
  अशोकवनमध्यस्था श्रीरामानन्दरूपिणी ॥ ७४ ॥
  चन्द्रानना तडिद्गौरी वामे कमलधारिणी ।
  दक्षिणेऽभयदानाढ्या सानन्दकलहासिनी ।
  मधुरालापिनी रामा वरं ब्रूहीति सादरम् ॥ ७५ ॥

• १७१ -
  श्रीसहजोवाच
  सहजाहं प्रेमरूपा श्रीरामाद्धार्ङ्गरूपिणी ।
  प्रेम्णानेन तव प्रीता स्वात्मैक्यं दातुमुत्सहे ॥ ७६ ॥
  धन्यासि सुभगे देवि त्वं मद्रूपासि भाविनी ।
  मया सम्प्रीतया वत्से दत्तं स्वात्मैक्यमेव ते ॥ ७७ ॥
  अधुना सुभगेत्याख्या त्वामालम्ब्य भविष्यति ।
  या पूर्वं सुभगा नाम सुभगा सैव भामिनी ॥ ७८ ॥
  श्रीशुक उवाच
  इत्थं श्रीः स्वस्य माहात्म्यं दत्वा तस्यै कृपान्विता ।
  आगामिनि भवे सैव सुभगाख्या भविष्यति ॥ ७९ ॥
  एवं सुखितगोपोऽपि तथा माङ्गल्यका प्रसूः ।
  नित्ये धाम्नि स्वरूपेण तिष्ठतः सर्वदा प्रभोः ॥ ८० ॥
  परितुष्टः प्रभुस्ताभ्यां भक्त्यात्यन्तविशुद्धया ।
  दत्तवान् पितृदात्म्यं १देवहूत्यै कर्दमाय च ॥ ८१ ॥
  एवं सर्वोऽपि लीलाया नित्यः परिकरः किल ।
  आविर्भावतिरोभावैः क्रीडति प्रभुणा सह ॥ ८२ ॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  श्रीशुकजनकसंवादे चतुष्पञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५४ ॥
  ✤
  पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  श्रीशुक उवाच
  प्रत्यक्चितिः परानन्दा सहजानामशब्दिता ।
  रामभक्तिः शुभगुणा न तां स्तोतुमहं क्षमः ॥ १ ॥
  अनेकनामरूपात्मा स्वानन्दरसकेलिनी ।
  चिन्मये परमे धाम्नि प्रमोदवनसंज्ञिनि ॥ २ ॥

१. पादेऽस्मिन्नक्षराधिक्यमार्षः ।

• १७२ -
  नानाभावमयैर्भोगैः क्रीडत्येषा दिवानिशम् ।
  रामेण स्वानुकूलेन चिदानन्दाद्वयात्मना ॥ ३ ॥
  अप्राकृतानुभावेन स्वरूपानन्दलीलया ।
  सा कदाचिद्दधौ मानं रहःकेलिरसोदये ॥ ४ ॥
  क्रीडन्त्येव मनोरम्ये रसकुञ्जे रसात्मिका ।
  अन्तर्दधौ सखीलोकैः सार्द्धं लीलामनस्विनी ॥ ५ ॥
  ततस्तद्विरहेणैव दूयमानहृदुन्मदः ।
  छन्नो विरहजैर्भावैः सात्त्विकैश्च स्खलन्मनाः ॥ ६ ॥
  चलितुं नाशकत्कुञ्जात्कृती स रसवित्तमः ।
  सान्तर्धाय ततः कुञ्जाच्छ्रोनन्दनगृहेऽभवत् ।
  राजिन्यां गोपतेर्वध्वां प्रसादसुमुखाकृतिः ॥ ७ ॥
  जनक उवाच
  कस्माच्छ्रीनन्दनगृहे सहजानन्दिनी गता ।
  एषा खलु परालक्ष्मीः प्रत्यग्ज्योतिश्चिदात्मिका ।
  एतं मे संशयं छिन्धि त्वं श्रीशुक महामुने ॥ ८ ॥
  अहो भाग्यं गोपवंशस्य तस्य श्रीनन्दस्य ग्रामवास्तोर्जनस्य ।
  श्रीराजिन्याश्चैव मातुः परायास्तस्याः श्रीमदादिलक्ष्म्याः स्वयं वै ॥ ९ ॥
  किं ताभ्यां सुकृतं तादृक्कृतं लोकोत्तरं तपः ।
  कर्म वा दुष्करं किंचिद्येनेषा कन्यतां गता ॥ १० ॥
  श्रीशुक उवाच
  विवस्वान् भगवान् देवः प्रभा चैव महामनाः ।
  तौ दम्पती प्रचक्राते सहस्रं शरदां तपः ॥ ११ ॥
  मन्दाकिन्यास्तटे शुद्धे सुमेरुशिखरोपरि ।
  कल्पवृक्षवने रम्ये तस्थतुस्तौ तयोर्तौ ॥ १२ ॥
  अन्येन च स्वरूपेण भास्वन्मण्डलमूहतुः ।
  तयोर्मण्डलवर्ती यो वैकुण्ठसदनेश्वरः ॥ १३ ॥
  लक्ष्मीनारायणो देवो युगलात्मा तडिद्घनः ।
  तस्याप्यंशी परो देवः श्रीरामः सहजासखः ।
  स एव भावितस्ताभ्यां योगयुक्तेन चेतसा ॥ १४ ॥
  जनक उवाच
  ताभ्यां केनोपदिष्टो वै श्रुत्यगोचरविग्रहौ ।
  परौ श्रीसहजारामौ तडिद्घननिभाकृती ॥ १५ ॥

• १७३ -
  चिदानन्दघनं ब्रह्म प्रभाभूतं हि यत्तनोः।
  तदेव सहजारामयुग्ममित्थं त्वयोदितम् ॥ १६ ॥
  श्रीशुक उवाच
  स्वयम्भूरेश भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः।
  येन वेदः पुरा सृष्टः शब्दब्रह्ममयोऽखिलः ॥ १७ ॥
  स एव भगवानेतं सृष्ट्वाँलोकविस्तरम्।
  साक्षात्परम्पराभेदादेकोऽनेकश्च कारणम् ॥ १८ ॥
  स एवाण्डं ससर्जैदमपायन्तः स्ववीर्यधृक्।
  तासु गर्भमभूद्भूयो ब्रह्माण्डं यदनन्तकम् ॥ १९ ॥
  ब्रह्माण्डञ्चप्सु निहितमापस्तद्विश्वतेजसि।
  स वैश्वतेजसो वह्निः संस्थितः परमानिले ॥ २० ॥
  परमानिल आसीनः परमे व्योम्नि कार्यशः।
  एतद्विश्वं उद्भूतं महामनस उद्भवात् ॥ २१ ॥
  तन्महाहंकृतौ व्याप्तं महा महति सा तता।
  महा महन्महामाया महाप्रकृतिसंज्ञके ॥ २२ ॥
  अव्यक्ताख्ये परे व्योम्नि प्रधाने सर्वकारणे।
  अव्यक्तमन्तरंगायां महाशक्तौ परात्मनः।
  परमात्माक्षरं ब्रह्म वेदानां स्थानमुत्तमम् ॥ २३ ॥
  समन्वयो यत्र गिरां पराणां वेदाख्यानामुपनिषदाह्वयानाम्।
  तदक्षरं ब्रह्मविदो वदन्ति यद्वेत्तारस्तं परमाप्नुवन्ति ॥ २४ ॥
  परमः पुरुषो रामो भगवान् पुरुषोत्तमः।
  यतो भुवनमुद्भूतं यस्मिन् परिसमाप्यते ॥ २५ ॥
  यतो वेदाश्च सम्भूतास्तद्ब्रह्मस्य प्रभामयम्।
  इति ज्ञात्वा स भगवान् ब्रह्मा लोकपितामहः ॥ २६ ॥
  तदंशभूतः सकलं सृष्टवान् भुवनं विधिः।
  यः सोऽण्डं व्यसृजत्पूर्वं तत्र जातः स्वयं च यः ॥ २७ ॥
  विवस्वानेष भगवान् द्योतमानस्त्रयीमयः।
  स्वयम्भूर्भगवान् सर्वमुवाचैवं विवस्वते ॥ २८ ॥
  विशिष्ट ब्रह्माणस्तत्त्वं साङ्गोपाङ्गरहस्यकम्।
  तस्मै तन्त्रं समाचख्यौ कृत्स्नं सकर्मपद्धतिम् ॥ २९ ॥
  ततश्चोपनिषत्सारं ज्ञानयोगं तपोयुतम्।
  भक्तिशास्त्रं रसमयं सोपासनमुदाहृतम् ॥ ३० ॥

• १७४ -
  तत्त्वं निदर्शयामास करामलकवत्स्फुटम् ।
  सोंऽशः साक्षात्स्वयं रामस्यांशो देवऋषीमयः ॥ ३१ ॥
  स्वयं चाधिजगे सर्वं विवस्वान् सकलाः श्रुतीः ।
  साङ्गाः सहरहस्याश्च पृथक्संस्थाक्रियामयीः ॥ ३२ ॥
  शब्दब्रह्माखिलं ज्ञात्वा दृष्टिं चक्रेऽर्थगोचराम् ।
  समासव्यासतो जज्ञे रामं सर्वार्थरूपिणम् ॥ ३३ ॥
  यावन्तो वै मताः शब्दास्ते सर्वे रामवाचकाः ।
  रामो विशुद्धतत्त्वं तद्रामाख्यं धाम शर्मभृत् ॥ ३४ ॥
  राममुष्य१ तपश्चक्रे विवस्वान् प्रभया सह ।
  निराहारौ जितात्मानौ जितेहामुष्मिकस्पृहौ ॥ ३५ ॥
  सहस्रवर्षपर्यन्तं तपोनिष्ठौ बभूवतुः ।
  तयोराविर्बभूवासौ रामः सहजया सह ॥ ३६ ॥
  तौ विलोक्य प्रभासूर्यो लोकोत्तरगुणाकरौ ।
  प्रेम्णा श्रोसहजारामौ शृङ्गाररसविग्रहौ ।
  तयोरासीन्मतिर्भूयः पुत्र ईदृग्भवेत् नः ॥ ३७ ॥
  श्रीभगवानुवाच
  इमं मनोरथं प्रादामदितयै कश्यपाय च ।
  इयं तु सहजा देवी मम रसात्मिका ॥ ३८ ॥
  भवित्री युवयोः कन्या पराश्रीर्विश्वतैजसी ।
  अहं चेश्वरभावेन प्राप्स्यामि भवतोः कुलम् ।
  भूत्वा जामातृरूपेण गुप्तो जारव्रते स्थितः ॥ ३९ ॥
  विवस्वानुवाच
  भूत्वापि प्रकटोऽस्मासु जारभावेन किं प्रभो ।
  भविष्यसि श्रीसहजा यतस्तव सदा वधूः ॥ ४० ॥
  भवता लालितां देवी नित्यं परमभूषिताम् ।
  कं स्वादं लप्स्यसे राम नित्यसिद्धास्वरूपतः ॥ ४१ ॥
  श्रीराम उवाच
  अधिकोऽत्र रसानन्दो भावे स्नेहरसात्मके ।
  दौर्लभ्यं नाम स्पृहाया वर्द्धनं परमं मतम् ॥ ४२ ॥
  स्पृहा संचारिणी स्नेहे पूर्णभावविभाविनी ।
  अतोऽयं रसभावो वै भविता वां गृहेषु नो ॥ ४३ ॥

...`
Let's read character by character:

1. त (ta)
2. स्मि (smi)
3. न् (n)
   space
4. मा (mā)
5. ने (ne)
   space
6. स्व (sva)
7. स्व (sva)
8. रू (rū)
9. प (pa)
10. न् (n) -- wait, is it न्?
11. ति (ti) -- wait! Look at the top!
    Is there an 'i' matra?
    Look at the vertical line with a hook to the left:
    Wait, that is an 'i' matra!
    Wait, whose 'i' matra?
    Does it go over 'त' or 'प'?
    Wait! Look at the character:
    It is: प (pa) then 'न्' then 'ति'?
    Wait, look at 'न्ति' in 'शान्ति', 'ददन्ति', 'यान्ति'.
    In Devanagari, 'न्' + 'त' + 'ि' is written with the 'i' matra on the left, covering 'न्' and 'त': 'न्ति'!
    Does that glyph look EXACTLY like 'न्ति'?
    Wait, let's look at the loop:
    It has a vertical line on the left, an arch at the top, going over 'न्' and... wait!
    No, look at: स्वस्वरूपन्तिधाय

• १७६ -
  प्रभामण्डललध्येण अनुभावेन भूषिता ।
  अस्यां संजातमात्रायां क्षितिरासीच्छुभान्विता ॥ ७ ॥
  जलानि सुप्रसन्नानि सुज्वालश्चहुताशनः ।
  शुभस्पर्शस्तथा वायुर्वाति त्रिविधसुन्दरः ॥ ८ ॥
  मनांसि परभक्तानां श्रीरामस्य पदस्पृशाम् ।
  आसन्नतिप्रसन्नानि ब्रह्मबोधोदयाद्यथा ॥ ९ ॥
  केचन ननृतुर्गोपाः केचिद्गोपालका जगुः ।
  केचिच्च चिक्षिपुर्भूयो दध्यक्षतशुभाञ्जलीन् ॥ १० ॥
  गोपिकाः स्वस्वगेहेभ्यः सद्दर्वादलपाणिकाः ।
  सामन्त्राः साक्षतकरा आजग्मुः समलंकृताः ॥ ११ ॥
  गावः शृङ्गारिता गौपैर्वासोऽलंकारधातुभिः ।
  वृषा वत्सावत्सतर्र्यः सर्वा एव महीपते ॥ १२ ॥
  आयान्तीनां च यान्तीनां गायन्तीनां च यूथपा ।
  नृत्यन्तीनां वाद्यतीनां गोपीनामुत्सवोऽभवत् ॥ १३ ॥
  तस्मिन् मङ्गलभूयिष्ठे समाजे व्रजयोषिताम् ।
  इन्दिरा व्यचरत् साक्षात्स्वयं निर्मञ्छनीकृता ॥ १४ ॥
  रत्नकाञ्चनराशीनां मिषेण परितश्च सा ।
  आत्मानमुपदीकृत्य परितः पर्युपस्थिता ॥ १५ ॥
  आगच्छन्त्यो व्रजमृगदृशो नन्दनाख्यस्य गेहे-
  मार्गे कूजद्वलयरसनानूपुरद्वन्द्वघोषैः ।
  श्रीराजन्या अविरतमलञ्चक्रिरे द्वारवेशं-
  सम्पद्देव्याः किमपि चतुरङ्गाख्यसेना इवोग्रा ॥ १६ ॥
  दिशां प्रसादेन मनोहरेण सितांशुकोटिद्युतिदीपितानाम् ।
  जगज्जनेनानुमितानि तस्याः सौभाग्यभाग्योद्भवनानि भूयः ॥ १७ ॥
  तदुत्सवे समायाता ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः ।
  पृथक् पृथग् जगुर्गाथा इमास्तत्र विचक्षणाः ॥ १८ ॥
  ब्रह्मोवाच
  जय जय लीलाललिते गुणगणकल्याणश्रुते ।
  कृपय सुभव्ये सहजे मयि भवसर्गाकुलिते ॥ १९ ॥
  व्रजवसुधासंपदियं प्रकटितरूपा भवति ।
  वितरतु भक्तिं सहजे

• १७७ -
  चिरमुदयस्वाभरणा सुखितगवेन्द्रस्य भुवः।
  क्वचन भवित्रीं जनके जगदुदयायाभ्युदिता ॥ २२ ॥
  वाण्युवाच
  परधामतः प्रमुदकाननाजजयत्ति संगता त्व नन्दनालयम् ।
  परमशोभया शोभनैर्गुणैः किमपि मण्डपस्युच्चकैर्जगत् ॥ २३ ॥
  विधिपयोधिजाः पुष्टिकान्त यस्तदनुकीर्तिस्तुष्टिरिला चोर्जिका ।
  तदनु विधिका परीचायाविधिका परिलसन्ति माया च ते शक्तयः ॥ २४ ॥
  निजसुशक्तिभिः संगता पराश्रयगुणान्विता स्वामिनी प्रभोः ।
  स्नपयसिप्रिय लोचनाम्भैर्विरहवेदनारुद्धमानसे ॥ २५ ॥
  किमपि जन्मनि गोपकुले सरसलीलया राममन्वितुम् ।
  त्वमथ राजसे रासराज्येश्वरी परमभावकानप्रेम दापितुम् ॥ २६ ॥
  महादेव उवाच
  आविर्भावं प्राप्य महेशी ब्रह्मभूमौ श्रीराजिन्या-
  गर्भमणित्वं प्रतिपद्य सम्यङ्मानो व्यरचि भवत्या
  श्रीरामस्य छन्दक्रीडां खलु सहजानन्दात्वम् ।
  कर्मेत्येके कालमथैःके निगदन्ति दैवं चान्ये
  स्वाभावमपरे प्रवदन्ति ब्रह्मविद्वांसो मे सद्यः ॥ २७ ॥
  सुमुखीः त्वां जानन्त्येके निर्गतकालाभिपाशाः
  श्रीमत्सहजानन्दा श्रीराजिनीगवेन्द्र-
  प्रेमानन्दस्तोममयी परमाद्या यस्मै मातः
  कृपयसि सुलभस्तस्येशः ।
  योगीन्द्राणां चेतसिदुर्लभतरस्त्वेष मातः
  परमं प्रमोदविपिनं तव धाम स्वेच्छानन्दावसे रसानन्दागारं
  तत्र क्रीडन्तीं त्वां सुखितामजसगे ये सेवन्ते तेषां मुक्तिस्तृणतुल्या ॥ २८ ॥
  इत्थं गाथाः प्रगायन्तो नन्दतुर्जातसम्भ्रमाः ।
  ब्रह्मा विष्णुस्तथा रुद्रो ये चान्ये देवतोत्तमाः ॥ २९ ॥
  सर्वे स्त्रीवेशिनो भूत्वा ननृतुर्नन्दनाङ्गणे ।
  श्रीनन्दनः प्रसन्नात्मा तेभ्योऽदात् पटभूषणे ॥ ३० ॥
  भोजनं चापि विविधं परमान्नं सुपेशलम् ।
  ते तृप्ता मानितास्तुष्टाः प्रायुञ्जन् शुभदाशिषः ॥ ३१ ॥

न, the mother is called "राज्ञी" (the Queen)!
"श्रीराज्ञी" = the revered Queen!
And "नो" = "नः" (our)!
Or "श्रीराज्ञी नः मातुः" -> "श्रीराज्ञीनोमातुरङ्क..."!
Wait, or is her name "राजी"?
If her name is "राजी", can it be "श्रीराजी नो मातुः"? "Revered Raji, our mother"?
Wait, look at that letter: is it 'जी' or 'ज्ञी'?
Let's zoom in extremely close to that letter:
Top line: horizontal bar.
Letter body:
Wait, look at:
Vertical bar on the right? No, there is a vertical bar on the right with a matra going to the left?
Wait! Look at the top of that letter:
There is an arch going to the LEFT: that is an 'इ' (short i) matra!
Wait, look at the arch:
It starts from the vertical bar of the NEXT letter, or does it go to the left?
Wait, look at 'नि' in 'निःसाधना' : arch goes to the left.
Look at 'पि' in 'पितुर्गेहं' : arch goes to the left.
Now look at :
Letter 4 is रा.
Letter 5 has an arch going to the left!
And the consonant

– १७९ –
सा चैवं राजहंसी ब्रजजननयानन्दसंदोहदात्री ।
सीतेत्याख्या प्रसिद्धा नृपवर सहजानन्दिनीति प्रगीता ।
श्रीनन्दनस्य प्रमुदवनपरा नित्यलक्ष्मीरनन्ता ।
चित्ते संचिन्तनीया सपदि सुमहती या प्रसिद्धा चिकीर्षोः ॥ ३ ॥
नित्यधाम च माहात्म्यं प्रमोदवनसंज्ञितम् ।
यः शृणोति नरस्तस्य कल्याणमुपजायते ॥ ४ ॥
सहजां शृणुयाद्यश्च नामलीलागुणान्विताम् ।
सहजानन्दिनीनाथं तथा रघुकुलोद्वहम् ॥ ५ ॥
नामलीलागुणैर्युक्तं जीवन्मुक्तः स वै भवेत् ।
सुखितस्य च माहात्म्यं पूर्णस्नेहस्य गोपतेः ॥ ६ ॥
माङ्गल्यायाश्च पुण्याया महिमार्णवो वै महान् ।
ययोस्तनयतां प्राप्तः श्रीरामो रमणोसखः ॥ ७ ॥
नित्यलीलासमायुक्तः प्रमोदवनचन्द्रमाः ।
सहजानन्दिनीसीतापार्श्वद्वयसुशोभितः ॥ ८ ॥
रासमण्डलमध्यस्थः सखीभिः परिवारितः ।
सरयूपुलिने रम्ये रासलीलां करोति वै ॥ ९ ॥
अत्र विष्ण्वादयः सर्वे सखीभावसमन्विताः ।
पश्यन्ति सादरं प्रेम्णा राघवेन्द्रं परात्परम् ॥ १० ॥
हर्षिताः स्वस्वचेतसि ते रोमाञ्चितविग्रहाः ।
लुठन्ति राघवेन्द्रस्य चरणोपान्तविह्वलाः ॥ ११ ॥
मुहुर्मुहुर्नति कृत्वा स्तुति कृत्वा मुहुर्मुहुः ।
दण्डवत् प्रणताः सर्वे राघवं रसिकोत्तमम् ॥ १२ ॥
पुनरुत्थाय ते सर्वे ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।
सपर्यां राघवेन्द्रस्य चक्रुः प्रेमसुविह्वलाः ॥ १३ ॥
कृतार्थं मन्यमानाः स्वं ब्रह्माद्याः सुरसत्तमाः ।
दर्शनाद् राघवेन्द्रस्य अयोध्यायाश्च दर्शनात् ॥ १४ ॥
सरयूदर्शनाच्चैव प्रमोदवनदर्शनात् ।
प्रेमविह्वलिताः सर्वे वभूवुः सहसा क्षणात् ॥ १५ ॥
एवं ब्रह्मादयो देवा ये चान्ये सुरसत्तमाः ।
लीलां श्रीराघवेन्द्रस्य प्रेम्णा पश्यन्ति प्रत्यहम् ॥ १६ ॥
इमां प्रेममयीं लीलां महोदरान् गुणांस्तथा ।
शृणुते राघवेन्द्रस्य प्रेमभक्ति लभेत सः ॥ १७ ॥

• १८० -
  सहजायां रति प्राप्य जीवन्मुक्तो भवेत्स्वयम् ।
  ययोर्गेहे राजते नित्यं प्रेमानन्दमयी परा ॥ १८ ॥
  सहजानन्दिनीनाम्नी लक्ष्मीकोटिगुणान्विता(धिका)।
  महालक्ष्मीः श्रीरामस्य रमणी रमणीयमाः ॥ १९ ॥
  कस्तयोस्तुल्यतां यायाद्राजिनीनन्दनयोर्वै ।
  सहजानन्दिनीस्पर्शलालनात्तीर्थभूतयोः ॥ २० ॥
  तव नृप सदने च श्रीमदाद्येन्दिराया जनुरितिशृणुपाद्यो हर्षवित्तैकचित्तः ।
  स भवति परलीलाप्रेमजानन्दसिन्धुप्रविततलहरीणां वृन्द आप्लुत्य तुष्ट :॥२१॥
  इति श्रीमदादिरामायणे ब्रह्मभुशुण्डसंवादे पश्चिमखण्डे भरतलक्ष्मणीये
  सीताजन्मोत्सवे श्रीशुकजनकसंवादे सप्तपञ्चाशत्तमोऽध्यायः ॥ ५७ ॥
  ∗</br>
  अष्टपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
  जनक उवाच
  अथाश्रावय मे ब्रह्मंलीलां रसमयीं पराम् ।
  प्रमोदवनराज्ञ्याः श्रीसहजायाः सनातनीम् ॥ १ ॥
  मानस्य हेतुमाख्याहि परे धाम्नि विलासिनोः ।
  येनान्तर्द्धिमगादेषा द्वैतीयिकभावावधिः ॥ २ ॥
  एनां हि शृण्वतो नाम मम श्रीसहजाश्रयाम् ।
  कथामद्भुतरूपां वै औत्कण्ठ्यं वर्द्धतेऽनिशम् ॥ ३ ॥
  श्रीशुक उवाच
  मानस्य¹ कारणं वक्ष्ये सहजाया विशेषतः ।
  इयं रहस्यगा लीला गोपनीया प्रयत्नतः ॥ ४ ॥
  कदाचित्सहजानन्दा प्रमोदवननायिका ।
  उत्फुल्लमालतीमल्लीमाधुरीमधुरे मधौ ॥ ५ ॥
  अत्युत्कण्ठावशात्कान्ते प्रेषयामास दूतिकाम् ।
  सा तं कुन्दवने स्थाप्य समेता सहजान्तिके ॥ ६ ॥
  १. नास्ति बडौ० ।