भक्त नरसिंह मेहता: जीवन एवं पद (वैष्णव जन तो तेने कहिये - गुजराती से हिन्दी रूपान्तरण)

10 नरसी मेहता
जीवित नसणारच नरसिंहांच्या उत्तरआयुष्यात पर्वतदासांच्या मुलाने अगर मुलीने त्यांना
संभाळले असले पाहिजे.
नरसिंहांच्या साहित्यांत मराठी संत नामदेवाच्या नामा म्हणे या रचनेची 'भणे नरसैयो'
अशी छाप दिसते (अर्थात गीतगोविंदांत भणति जयदेवः अशी रचना आहे. आणि नरसिंहांनी
'गीतगोविंद' अभ्यासले होते. त्यांनी जयदेवाचा नामनिर्देश केला आहे, एवढेच नव्हे, तर
'गीतगोविंद' चे अनुकरण करून त्यांनी 'चातुरी' काव्य रचलेली आहे) नामदेवांच्या अभंगाची
छाया, नरसिंहाच्या 'झुलणा' च्या विपूल रचनांवर पडल्यासारखी वाटते. तसेच 'हारसमे' च्या
एका पदांच्या देवा, अहमची वार कां बधीर होईल- आपुला भक्त कां विसरी गेला' या ओळीत
मराठी छाप स्पष्ट दिसते. नरसैयाच्या स्वामी हाही शब्दप्रयोग नरसिंहांनी वारंवार केल्याचे
आढळते. (भीम, मंडळ, कर्मण वगैरे कवींनी नरसिंहानंतरही चा प्रयोग सुरु ठेवला होता) हे
सर्व लक्षात घेतले की वाटते की नरसिंहावर दक्षिणेतल्या वारकरी संप्रदायाची छाप पडली
होती. नरसिंहांनी जसा संस्कृत भाषेतील भागवतपुराण, गीतगोविंद, सारख्या ग्रंथांचा गाढ
अभ्यास केला, तसा नामदेव आणि समकालीन कबीर साहित्याचा पण अभ्यास केला. या
अभ्यासाच्या जोरावर, नरसिंहाच्या उज्ज्वल प्रतिभेने, उच्च दर्जाचे भक्ती साहित्य भगवान्
कृष्णांच्या लीला विषयक साहित्य आणि नामदेवांच्या 'सुदामचरित्राचे' अनुकरण करून
'सुदामानां प्रभातियो' वगैरे साहित्य निर्माण केले. नरसिंह केवळ कवी नव्हते ते उच्च कोटीचे
भक्तही होते. म्हणूनच 'भक्त माळे' मधे, नाभाजीनी यांच्या चरित्राचा समावेश केला. यांची पदे
माधुर्यनि ओतप्रोत भरलेली आहेत. पुष्टिमार्गीय मंदीरात, वज्रभाषीय कवींची पर्दे-कीर्तने
गायली जातात, त्यांच्यासमवेत नरसिंहाची लीलाचरित्रांत समावेश करण्याजोगी पदे, जुन्या
काळापासून गायली आणि लिहिली जात आहेत. वल्लभचार्य महाप्रभू आणि त्यांचे चिरंजीव,
विठ्ठलनाथ गुसाईंजी या दोघांनी गुजराथ सौराष्ट्रात पुष्टिमार्गाचा (भक्तिमार्गाचा) प्रसार केला.
प्रत्यक्ष पर्वतदासांचे वंशज या मार्गाचे अनुयायी झाले. आणि त्यांनी 'वैष्णव' हे आडनाव घेतले.
नरसिंहाच्या भक्ती-साहित्यानें , वैष्णव भक्तीमार्गाला यापूर्वीच चैतन्य दिले होते. ते तर गुजराथ
सौराष्ट्रातले भक्तीमार्गाचे पुरस्कर्तेच होते. नरसिंहांनी उत्साहाला उधाण येईल, अशी हजारों पदे
लिहिली आणि ती पदे काव्यरस शास्त्राच्या सिद्धांतानुसार होती. गुजराथी भाषेत साहित्य
निर्माण करणाऱ्यांमध्ये नरसिंहाचे आद्य स्थान आहे. यामुळेच गुजराथी साहित्याच्या इतिहासात
त्यांना आद्यकवी म्हटले आहे. अलिकडे गुजराथ म्हणजे जुनी गुजराथी भाषा किंवा मध्यकालीन
गुजराथी भाषासाहित्य भरपूर प्रमाणात उपलब्ध झाले आहे. त्यापैकी काही प्रसिद्धही झाले
आहे. तरीपण आदिकवी नरसिंहाना 'आदिकवी' म्हणून अमान्य करण्याजोगा एकही पुरावा
उपलब्ध नाही.

२ साहित्य साधनेच्या मार्गात
वयाच्या १८ व्या वर्षी नरसिंह जुनागडला राहायला आले. अर्थात् तळाजांतच त्यांना
अभ्यासाची संधी मिळाली असणार. अध्यापन कार्य करणाऱ्या पंड्या कुटुंबातील असल्यामुळे,
नरसिंहांनी वडिलांपाशी अगर तळाजांतील कुणा विद्वानाशी संस्कृतचा अभ्यास केला असला
पाहिजे. त्यांची ‘रास सहस्र पदी’ची कवने पाहिली की खात्री वाटते, नरसिंहांनी भागवत
पुराणाच्या दशमस्कंधाचा चांगलाच अभ्यास केला असला पाहिजे. अनेक ठिकाणी मूळ शब्द
जसेच्या तसे ठेवून त्यांनी स्वतःच्या शब्दांत भावदर्शन केलेले आढळते. वडनगरहून आलेल्या
दीक्षितांच्या तोंडी त्यांनी खालील काव्य घातले आहे.-
हा भाग ‘विवाह’ काव्यातला आहे.
भक्तमहिमा कह्यो, भागवतमां लह्यो
पुराण, गीता सुणी वेदवाणी -
विष्णुनां भक्ता ते अमळ होये सदा,
संग किये थाय, शुद्ध प्राणी ( आ.च. काव्य पृ.६८)
(भक्त महिमा सांगितला गेला. भागवतांत लिहिला गेला. पुराण, गीता, वेदवाणीत ऐकला.
विष्णूभक्त नेहमीच शुद्ध असतात. त्याच्या संगतीने प्राणी शुद्ध होतो.) वरील काव्यपंक्ती वाचून
खात्री पटते की भागवतपुराण ‘अन्य पुराणे’ तसेच वेदांबाबत नरसिंहांचे ज्ञान परिपूर्ण होते.
नागर ब्राह्मणात, आपली वेदसंहिता तोंडपाठ करण्याची प्रथा जुन्या काळापासून प्रचलित होती.
त्याशिवाय संस्कृत पाठ्यपुस्तकांचा अभ्यास तसेच आवडीनुसार आणि गरजेनुसार पुराणादी
ग्रंथांचा अभ्यास केला जात असावा, असे दिसते. शुकदेवानी आणि गीतगोविंदकार जयदेवानी
भगवान कृष्णांच्या शृंगार लीलेची मजा अनुभवली होती, हे नरसिंह सांगतात । सारमा सार
शणगार-रस कीधोला, ते जाणी थई पुरव मोडे ऐ रस शुक देव चाखियो, नाथ लखणी हाथ
ओडे (नरसी मेहताना पद पृ २०५ )
(शृंगार रस सर्वात महत्त्वाचा (रसराज) मानला जातो. त्यांची जाणीव झाली म्हणजे शरम

12 नरसी मेहता
वाटते. हा रस लक्ष्मीवराच्या (कृष्णाच्या) आड राहून, शुकदेव, जयदेवांनी चाखला.
टीप - भगवतात जयदेवांनी शृंगार वर्णन केले. जयदेवांनी 'गीत गोविदात' शृंगार वर्णन
केले. शृंगर आणि त्याचा रसा स्वाद कृष्णाचे निमित्त करून घेतला.
दुसऱ्या ठिकाणी-
ए रस जाणे डावरलो रे जोगी, केवली मुनीवर जाणे रे
शुकसनकादीक नारद जाणे, जेहने वेद वखाने रे
के रस जाणे रे व्रजनी गोपी, के जैदेवे पीधो रे
उगरतो रस हलतो हुतो नारसिंह ए झोंटीने लिधोरे ।
न. न. पद पृ.५०
(क्वचित् एखादा जोगी आणि केवळ मुनी हा रस जाणतात. ज्यांची वेद स्तुती करतात, ते
शुकसनकादिक आणि नारदमुनी जाणतात, जो रस व्रज गोपींनी जाणला जो जयदेव -प्यायले
तो उतु जाऊन वाहात होता, तो नरसिंहानी हिसकावून घेतला.)
नरसिंहाची 'गीतगोविंद' शीही जवळीक -
त्वमसि शृंगार मम हार उरभूषणा
त्वमसि मम् मग्न चित संग दोले
न. म. पद पृ १०
(हे शृंगारा, तूं माझा हृदय-भूषण हार आहेस. माझ्या तल्लीन मनांत, मनोभावना बरोबर
(डोलणारा, तूं आहेस )
आणि 'राससहस्रपदी' च्या एका 'पदांत धीरसमीरे, जमनातीरे त्रिविधा तनना ताप शमे'
(धीरगंभीर पवनांकित यमुनातीरी, तीन प्रकारचा शरीर ताप शमतो) नरसिंह 'गीतगोविंद'
मधील शब्द जसेच्या तसेच उचलीत आहेत-
अहेतुकपणाने केवळ संबंध आल्यामुळे नरसिंहाला मराठीचे जे ज्ञान झाले त्याचा त्यांना
उपयोग करावासा वाटला. झुलणांच्या शेकडो ओव्यांमागे, नामदेवांच्या अभंगांचे अनुकरण
स्पष्ट आहे.
त्यांच्या प्रकाशित साहित्याचा अभ्यास करताना त्यांच्या विशाल साहित्यसेवेची कल्पना
येते. यांच्या रचना मुख्यतः चार विभागात विभागतां येतात.
१) आत्मचरित्रपर रचना २) व कथा वर्णन काव्य
३) ज्ञान भक्ती निरूपण तशी उपदेशात्मक पदे, आणि ४) उत्कट भावनापूर्ण रसप्रचुर

साहित्य साधनेच्या मार्गात 13
भावगीतें - भावगीतात नरसिंहांनी आत्मकेंद्री भावगीते तशीच चातुरीओ ( चातुर्यपूर्ण)
भावगीतांचा समावेश केला आहे.
१) आत्मचरित्र पर रचना
पूर्वी नमूद केल्याप्रमाणे खालील आत्मचरित्रपर रचना मूळ स्वरूपात उपलब्ध आहेत.
१) विवाह २) मामेरू ३) झारी ४) हुंडी आणि ५) हार - या ५ रचनांतून नरसिंहाचे व्यक्त झालेले
चरित्र पूर्वी सांगितले आहेच. वर्णनात्मक रचनांतून दोन गोष्टींचा स्पष्ट आविष्कार होतो. अ)
त्यांची आर्तभक्ती आणि आ) कवी प्रतिभा
अ) आर्तभक्ती
'झारी' रचना वगळून बाकीच्या चारी रचनांत नरसिंहावर आलेल्या प्रत्येक संकटांत,
प्रभूच्या साहाय्यासाठी केलेली आर्तयाचना आहे त्याची कमीजास्त प्रमाणांतली व्याकुळता,
स्पष्ट दिसते. विवाह काव्यांत ज्यावेळी ते असं म्हणतात.
'कष्ट पडे तिहां साहा थाओ तप्यो'
गाउ जस ताहरा मधुरी वाणी - शी-६
(कष्ट पडतील, तेव्हा मदतरूप व्हा, मधुर वाणीने मी तुमचा जयजयकार करीन ) तेव्हां
त्यांचा मुख्य उद्देश, मधुर वाणीने भगवंताचे गुणगान करण्याचा आहे. त्यांचे संकटसमयी प्रभुने
कष्ट दूर करावे, हे सुचवणे, म्हणजे केवळ निमित्त आहे. एका गोष्टीची त्यांना पक्की खात्री आहे.
“करमना भाग तो भोगव्ये छुटको, निपजे सर्व जे होय भावी” (कर्मभोग, भोगुनच सुटका होते
भविष्यात असेल ते होते ) म्हणूनच यापूर्वी त्यांनी म्हटले होते - “हरिरस गावा ने जे मळे खाना
ने हरिइच्छा मने संतोष ल्यावी” ( हरिभजन करावे, आणि मिळेल ते खावे, हरिइच्छा मला संतोष
देते)
नरसिंहाना स्वतःला कांहीच नको होते. मात्र सुरुवातीच्या निरनिराळ्या प्रसंगात आणि
अचानक आलेल्या नैमित्तिक संकटात, प्रभूने आपल्याला निभावून न्यावे. एवढीच इच्छा त्यांनी
व्यक्त केली आहे. ते प्रभूचे परम भक्त होते म्हणून कोणत्याही आपत्तीत “पुरशे मनोरथ कृष्ण
कामी” ( ईश्वर मनोरथ पुर्ण करील ) अशी त्यांची खात्री होती. म्हणुनच
“आपणु घर ते आद्य मोटु सदा,
निर्धन विहिवा ते केम थाशे ?”
(आपले घर प्रथमपासुनच मोठे आहे, इथले लग्नकार्य थाटामाटांत कसे होणार नाही ?)
माणेक महेताच्या प्रश्नाला त्यांनी वरील उत्तर दिले- आणि लगेच
“ ध्यान धर कृष्णनु राख मन प्रसन्न तुं-
साहा थशे, नरसैया च्या स्वामी ”

14 नरसी मेहता
(कृष्णाचे ध्यान कर, मन प्रसन्न ठेव- नरसिंहाचा स्वामी साहाय्य देईल) अशा प्रकारची
खात्री पटवली- पुढे लग्नपत्रिका आल्यावर माणेक महेता म्हणते घर मांहे हुँ कोई नथी देखती
(घरात मला कांहीच दिसत नाही) तेव्हा नरसिंह हे स्पष्ट करतात-
शेठ छे सामलो, सर्वथी छे भलो
राख विश्वास ते देशे आणि
नरसियो नागर तिहां रंक छे बापडो
करशे संभाळ पोतांनो जाणी -
(सावळा शेठ आहे, सर्वांपेक्षा मोठा आहे. तो सारे आणून देईल, असा विश्वास ठेव. त्याचा
नरसिंह नागर बिचारा गरीब आहे. हे ओळखून तो आपुलकीने, त्याचा सांभाळ करील) विवाह
काव्याच्या १९ साव्या पदापासून नरसिंह विनवणी सुरू करतात. आणि द्वारकेच्या यात्रेला
निघून जातात. तिथेही विनवणी सुरु आहेच.
भक्त तमारो ने तग्यो छो भक्तना
भक्तविना परपंच खोटो -
भक्त नरसैयांनी भीड भांगो जई
नागरी ज्ञातनो थाय मोटो पृ.५
(भक्त तुमचा आणि तुम्ही आहात भक्ताचे. भक्ताशिवाय ईश्वराचा संसार खरा नाही. भक्त
नरसिंहाचे संकट दूर होईल, तेव्हाच तो नागर जातीत मान्यवर होईल.)
या विनवणीची तीव्रता २७ साव्या पदांत वाढलेली वाटते.
मित्र तु माधवा कंथ-राहीवरां तु बिना कृष्णजी केने जाचु ?
करमच्या भोग ते भोगव्ये छुटका एक निश्चे तारी भक्ती सांचु
(माधवा तू मित्र आहेस, रुक्मीणीचा नाथ आहेस. तुला सोडून कृष्णा, कुणाला शिणवूं ?
कर्मभोग भोगुनच मुक्ती होते. एकाग्रतेने तुझी भक्ती करणे, हेच (जीवनाचे) सार आहे)
हे खरे आहे की विवाह काव्यांत नरसिंहाची आर्त उत्कंठा तितकीशी अनुभवास येत नाही.
'मामेरा' मधे तिचा थोडासा अनुभव येतो. कुंवरबाईच्या आजेसासुने 'आंदणा' ची लांबलचक
यादी, सासरच्या देणग्यांनी भरलेल्या थाळींत ठेवली, तेव्हापासून नरसिंहाची आर्त विनवणी
सुरु झाली. १४ व्या पदापासून १८ व्या पदापर्यंत, काकूळती व्यक्त होत आहे. १७ व्या पदात
नरसिंह प्रभूला विनवणी करीत आहेत.
१) वार यै, विठ्ठला व्हारे वेगे चडो, रखे नागरी नातमां हांसी थाये,
आगे भक्त तम्यो अनेक ओधारिया, तमने तजी नाथजी केने धाये

साहित्य साधनेच्या मार्गात १५
२) भक्त प्रहलादने कारणे कृष्णजी, वास पुरयो तमे काष्ठ माहे,
भक्त उगारियो असुरने मारियो, भक्तवच्छल-बिरद वेद गायो.
३) दौपदि कारणे धाया 'हरि' पसमसी, पूरियां चीर अनेक जाते
राखिये लाज ए कार्य छे तम तणुं, येलपण नाणशो आणि वाते.
४) कुंवर बाईना कोड तो पूरजो, जगत माहे जस तारो थाशे
नरसियाच्या स्वामी आज आवो न तो आद्य नी अंतनी लाण जशे
या वेळी विठ्ठला लौकर मदतीला धावा कदाचित नागर जातीत
१) माझें हसें होईल. यापूर्वी अनेक भक्तांना तूं संकटमुक्त केले आहेस. तुला सोडून मी
कुणाचे ध्यान करूं ?
२) हे कृष्णा, भक्त प्रल्हादासाठी तूं खांभात (लाकडांच्या) अवतरलास. भक्ताला सोडवलंस,
राक्षसाला मारलंस. तुझे 'भक्त वत्सल ब्रीद' आहे असे वेद म्हणतात.
३) द्रौपदीसाठी तूं लगबगीने धावलास, आणि तिला अनेक प्रकारची वस्त्रे पुरवलीस.
माझी लाज राख हे कार्य तुझे आहे (तुझ्या भरवशावर आहे) सर्व काही ठीक झाले पाहिजे.
४) कुंवरबाईचे लाड तूं पुरव. नरसिंहाच्या स्वामी, आज ये, नाहीतर प्रथमपासून शेवटपर्यंत
फजिती होईल.
या प्रसंगी राधेने कृष्णाला अडवू नये म्हणून नरसिंह तिची पण प्रार्थना करतात. नागर
असल्यामुळे एक युक्ती पण आजमावत आहेत. जसे
" भणे नरसैंयो मेल मम नायने
निकवशे कादव कोने धोतां "
(माझ्या नाथाला (कृष्णाला) पाठवून दे, नरसिंह म्हणतात, घर धुवायला घेतले की चिखल
निघतो )
नरसिंहाचा स्पष्ट आशय असा की राधेने कृष्णाबरोबर नानातऱ्हेचे विलास केले आहेत.
नरसिंह ते सारे गौप्य, उघड्या वर आणतोय. !
हुंडी च्या ४ थ्या पदांत आपण 'हुंडी' लिहून देण्याचे साहस केले - त्याचे वर्णन करताना
म्हणतात -
“न काळजो वणज में कीधो छे वीठला,
राखशो शरम्, तो लाज रहेशे
जो हुंडी पाछी फरीने आवशे

16 नाना फडणीस
'भक्त वत्सल' तुने कोण कहेशे ?
(विठ्ठला, मी हा धंदा केला आहे तूं दुर्लक्ष करू नकोस. मी ते केले आहे. माझी लाज तूं
राखलीस, तर अब्रू राहील, हुंडी (वटवली न गेल्यामुळे) परत आली, तर तुला 'भक्तवत्सल'
कोण म्हणेल ?
यापुढे जाऊन श्रीकृष्णाला आणि लक्ष्मीला पण ते विनवतात -
जाग कमलापती हजी का सुई रह्यो ?
सेज रामातणी आज भावी ?
वार लागे घणी, लाज जाये हरि,
पछे शुं कृष्णाजी, करशो आवी ?
मेल मग नाथने, न भर तुं बाथने
का रे कमला, तुने लाज ना' वे ?
दासनी हास थशे, लाज तारी जशे
पछी तुने व्हालाजी, कोण ध्याशे ?
(उठ कमलापती, अजून झोपला आहेस ? आज लक्ष्मीची शय्या एवढी आवडली ?
उशीर होत आहे, हरि माझी बेअब्रू होईल नंतर येऊन कृष्णा काय करशील ?)
कमले माझ्या कृष्णाला पाठव. त्यात मिठी मारूं नको. अग कमला, तुला लाज वाटत नाही
कां ? भक्ताचे हसं झाल तर तुझी नाचक्की होईल आणि तसें झालें तर तुझे ध्यान कोण
करील ?)
या ३ ही काव्यात आर्तभक्तीची आत्यंतिक उत्कटता अनुभवास येत नाही. पण 'हारसमे'
ची पदे वाचतांना आर्तभक्तीची उत्कटता उत्तरोत्तर वाढत असल्याचा अनुभव येतो. या
काव्याच्या मंगलाचरणाच्या पहिल्या पदातच आर्ततेचें चिन्ह दिसते.
प्रणमुं प्रेमे परब्रम्ह पुरुषोत्तमने
दासनी वीनती, हृदे धरजो
आज समे प्रभु मुंने आकरो आवियो
निज चरण-शरण संभाळ करजो-
(परब्रम्ह पुरुषोत्तमाला मी प्रेमाने प्रणाम करतो. दासाची विनंती मान्य कर. प्रभू आज
माझ्यावर मोठे संकट आले आहे. मी तुझ्या चरणाशी, शरण आहे. माझा सांभाळ कर) इथे
'आकरो समे' या शब्दांत आर्तता दिसते. नरसिंह तेजस्वी नागर जातीचे आहेत म्हणून वस्ताद
आहेत. कारणे अजमवण्यात आणि युक्त्या योजण्यांत ते कुशल आहेत. यापूर्वी 'मामेरा'

साहित्य साधनेच्या मार्गात 17
‘पदांत’ ‘निकळशे कादव कोठी धोता’ ही उक्ती, एक युक्ती प्रयोगच आहे. इथे
जो माहारां कर्मने भाणवेश, भूधरा-
पतितपावन तारा बिरद जशे
छांडवा तोहे, केम छुटशो सामळा ?
छोडेशो जो, उपहास थाशे “
( हे भूधरा, माझ्या कर्मावरच मला तू सोडवशील, तर तुझे पतितपावन हे ब्रीद (ध्येय)
राहणार नाही. तुला सोडून द्यायचे म्हटल, तरी तूं, श्याम, सुटशील कसा ? आणि तूं मला
सोडलंस तर तुझा उपहास होईल.) नरसिंहाचा आणि प्रभूचा दोघांचाही उपहास होईल, हे इथे
सुचवले आहे. आता प्रभूला सावधानं करण्याचा यांचा प्रयत्न पहा. “ देवा, अमची वार का
बधीर होईल ? ” आपुला भक्त कां विसरी गेला ?
ध्रु प्रह्लाद, अमरिख, विभीषण,
नामा- चें हाथ तें दूध पिउन
म्लेंच्छ जन मांटे ते कबीरनो उधर्यो,
नामाच्यां छापरां आप्यां छाणी-
जे-देवने पद्मावती आपी-मुंबे नागरो माटे रखे गेलो काही (देवा, यावेळी काय तूं बहिरा
झाला आहेस का ? आपल्या भक्ताला कां विसरलास ? ध्रुव, प्रल्हाद अमरीश, विभीषण (हे
तुझे भक्त आहेत) नाम्याच्या हाताने तर तू दूध प्यायला होतास. म्लेच्छ जातीसाठी तूं कबीराचा
उद्धार केलास. नामदेवांची कौले तूं चाळून दिलींस. जयदेवाला तूं पद्मावती दिलीस. मला या
नागराला मात्र कदाचित् रखडत ठेवशील ) स्वतः नरसिंह नागर आहेत. नागर जात कुशल
आणि व्यावहारिक असने. म्हणून प्रत्येक प्रसंगाला नरसिंह पुरून उरतील, असे मानून, स्वस्थ
न राहायची विनंती नरसिंह करीत आहेत.
'कहेशे गुण गातां नागरनो नव ह्यो,
भीकमा, तूने को नहि आराधे
(तुझे गुणगान गाणाऱ्या नागराचा (नरसिंहाचा) तूं झाला नाहीस. कृष्णा तुझी कोणी प्रार्थना
करणार नाही) आणि गोड अशी धमकी देत आहेत आणि तक्रार पण करताहे
पहा- विवचारां शी प्रीतडी, जे स्त्री रंग रातो ? -१
मंडलिक हारने परिभवे तूं रे मदमाते
कामी ध्यो रे केशवा, मूं ने परिभवे पापी
लोभी छो लक्ष्मीवरा, पूतना संतापी -२

18 नरसी मेहता

(जो स्त्री लंपट आहे, त्या व्यभिचाऱ्याचे प्रेम कसले ?
मंडलीक राजाला हार प्रकरण अनादरणीय आहे आणि तू उन्मत्त अभिमानी आहेस तू
आरक्त आहेस केशवा तूं आमान्यतेची भावना ठेवतोस, मी पापी ठरेन तूं लक्ष्मीवरा, लोभी
आहेस, पूतनाला दूखवणाऱ्यापुढे नरसिंह कडवट पण होताहेत-
सार कर सामळा, मेल मन- आंबळा
उठ गोपालराय, असूर थाये
नरंसियाने रे एक हार आपतां
ताहरा बापनुं शु रे जाय ?
(हे श्याम आतां मनातला अभिमान सोडून सगळं ठीक कर. उठ, उशीर होतो आहे - अरे,
नरसिंहाला एक हार देताना, तुझ्या बापाचे काय जाते आहे.)
अहो, टोमणे मारायलाही नरसिंह भीड बाळगत नाहीत-
आप रे हार, सुत नंद वसुदेवना
कंसना भे थकी, नासी गोकूल गयो
आ हीरा-शुं रह्यो प्रीत जोडी-१
हत्या गरजमाटे माय-बाप ते वे करयां
इंद्र-भव-अमर-मुनि- रखी जोतां
कंसनो वध करये, काज तारुं सरयुं
बापडा मुक्या ते वन रोतां -२
(नंद वसुदेवांच्या पुत्रा, देना हार. कंसाच्या भीतीने गोकूळांत पळून गेलास, या हिऱ्यावर
हारावर काय प्रेम करीत राहात आहेस ? ) अरे ए, गरजेपायी दोन दोन आई बाप केलेस तू.
इंद्र, सारे जग, देव मुनीची इच्छा पाहून तूं कंसाला मारलसं. तुझ काम संपले आणि तूं बिचाऱ्यांना
वनांत रडत ठेवलस (गोकूळवासियांनां ) आणि पुढे -
आप ने हार, कपटी तू कहानुवडा
आ गोकुळमा कपट घणां रे कीधो.
व्रजनी वनिता-शुं प्रीत जोडी करी
ते रे आहिएडांना दाण लीधा -१
कपट करीने दही दूध ते चोरियां
सुर असुर मुनी सर्वे रे जोतां
कपट करीने रंगे रास समाडियां

साहित्य साधनेच्या मार्गात 19
पछी बापडा मुक्यां वन रोतां - २
पहले प्रीत करी तहिये कपटी न जाणियो
हवे शुं कहुं तने अवर वाणी ?
भणे नरंसियो कर जोडिने विनवुं
राख ने लाज, सारंगपाणी - ३
१ (अरे कपटी कन्हैया, देवा आतां हार- गोकुळात भरपूर कपट केलेस . वज्रवासी गोपीवर
काय प्रेम केलेस, आणि नंतर गवळ्याकडून- गोपगोपीकडून- तुझी वसुली (दान) वसूल
केलीस.
२ (कपट करून तूं दही दूध चोरलेस. देव दानव पाहात होते. कपट करून रास क्रीडा
खेळलास- आणि नंतर बिचाऱ्याना रडत ठेवलंस वनांत.
३ (तूं कपटी आहेस, हे त्यानी न ओळखतां, तुझ्यावर प्रेम केलें आता तुला काही सांगून,
वाणी कशाला विटाळू ?) नरसिंह म्हणतात, हात जोडून विनवतो, हे शारंगपाणी, माझी लाज
राख
४४ सावे पद असेच टोमण्यांनी भरलेले आहे. त्याची दोन कडवी -
'को कहशे, महारां उनो महाबलतो कुजात रे'
धुतारो निरधारा जाणो, तेह तो तरजात रे-१
लंड लंपट चाडियो, सगळे पाडतो शोर रे
गोकुळ मांहे घणुं रहेतो, नवनीत कोरो चोर रे-२
१ (कोणी म्हणेल, हा (कृष्ण) कुणी मोठ्या रांडेचा पुत्र (अवैध) आहे. हीन जातीचा
कुविख्यात आहे. हा निश्चित तिरस्करणीय आहे. त्याची जातच वाईट आहे.
२ सगळ्यांची ओरड आहे, हा कृष्ण, स्त्रीलंपट, चहाडखोर आहे. गोकुळांत खूप राहिला.
तिथे लोण्याची चोरी करीत होता.
या पूर्वीच्या पदांत आता शिवी देणार नाही असे सांगून हार देऊन टाकायची विनंती करीत
आहेत. जे त्यांनीं या अगोदर म्हटले आहे.
१.“ भांगो भोगळ, भांगो भोगळ, भांगो भोगळ, रागणिणारे
घेला, घेलाई मुको, मारा व्हाला, गायोना चारण गोपालीयो रे "
२. आहिरने आवडो शो मचको ? आपो मोगरडानी माळा रे
खटको चितमां शेनो पेठो ? जे अटको मारा व्हाला रे ।

20 नरसी मेहता
१ ( हे सावळ्या कृष्णा, सीमा पार कर. माझ्या राजा, गायी
राखणाऱ्या गोपाळा, वेड्या आतां (आसक्तीचें) वेड सोडून दे.
२. (गवळ्याला एवढी ऐट कशाला ? ती मोगऱ्याची माळ देऊन टाक. तुझ्या मनांत काय
खटकते आहे ? माझ्या राजा ज्यासाठी तूं अडून बसला आहेस)
आ) कवी प्रतिभा
अजूनपर्यंतच्या वरील आर्तभक्तीच्या काव्यांत, नरसिंहाची तेवढी आर्तता प्रतीत होत नाही.
त्यांच्यावर आलेल्या संकटात प्रभूने कसे सहाय्य केले हे भौतिक प्रकाराने सांगताना वास्तविक
त्यांनी 'अद्भुतरस' मूर्त करण्याचा प्रयत्न केला. त्या वर्णनांत, नरसिंहाची भव्यकल्पनाशक्ती
चांगलीच गतिमय होते. क्वचित् वेळी, ते स्वतः तिथे हजर आहेत, अशा भूमिकेतून, ते वर्णन
करतात. विवाह काव्याच्या आरंभी शरदपोर्णिमेची रासक्रिडा रुजू करताना ते म्हणतात -
१ शरदपूनम तणो दिवस आव्यो तिहा, रास-गरजादनो वेणू वाह्यो रूकमिणी आदी देई सर्व
टोळे मळी, नरसिह तिहा करताल साह्यो
२ पुरुष पुरुषातन् लीन थयुं माहरुं, सखीरूपे थयो मध्य गावा
देह दशा टळो, माहे रहो मळी, दूती यै मानिनीने मनावा.
३ हाव ने भाव रसभेदना प्राछव्या, अनुभवतां रस बस रे थातां
प्रेमे पितांबर आपियुं श्री हरि, रिझिया कृष्णजी ताळ वानां
(शरद पोर्णिमेचा दिवस आला. रासक्रिडेचे वारे वाहु लागले. रुक्मिणी आदि राण्या
सर्वांमध्ये सामील झाल्या. नरसिंहानी तालावर टाळ्या वाजवल्या. (१) माझे पुरुषत्व तिथे
लीन झाले. सखी रूपाने मी त्यांच्यात गाऊ लागलों. देहाची अवस्था संपली, त्यांच्यात मी
मिसळून गेलो. ही रासक्रीडा सुंदरीला मानवणारी मध्यस्त (दुती) आहे. (२) हाव आणि भाव
निरनिराळ्या रसभेदांचे विश्लेषण करूं लागले. त्या अनुभवानी कृष्ण भगवान् रसभरीत झाले..
आणि मोठ्या प्रेमाने त्यांनी आपला पितांबर दिला. टाळ्यांच्या तालानी कृष्ण भगवान खूष
झाले.
द्वारकेची कल्पना देतांना नरसिंह म्हणतात-
रवि-शशी ज्योति तिहां नथी रे कोई भासती
माणि तणि ज्योति उद्द्योत भासे
दधि-सुपत अर्क ते कोण तिहां बापडा ?
कोटि रवि नखमणी सिंहा प्रकाशे
(तिथे सूर्यचंद्राची प्रभा भासतच नाही. रत्नांचा प्रकाश वीजेच्या लखलखाटासारखा असतो.

साहित्य साधनेच्या मार्गात 21
चंद्र-सूर्य बिचाऱ्यांचा तिथे काय पाड ? तिथं कोटी कोटी सूर्य आणि नक्षत्रमाळा प्रकाशात
आहेत.
इथे अगदी स्पष्ट रीतीने व्यतिरेकालंकार सादर केला आहे. २६ व्या पदात स्नान घातलेला,
नटवलेला सजवलेला, हातांत नारळ दिलेला नवरामुलगा पित्याला नमस्कार करतो, तेव्हांचा
प्रसंग, आणि २८ साव्या पदांत वऱ्हाडी मंडळीला दिलेला निरोप नरसिंह अत्यंत मनोवेधक
शैलीत सांगतात. वडनगरांत पोचल्यावर नवऱ्यामुलाची मिरवणूक, मदन महेतांच्या दरवाजांत
आल्यावर दृष्ट काढणे, मधुपर्क देणे, अशा घटना हुबेहुब वर्णन करून नरसिंहानी मनोवेधक
काव्य निर्माण केले आहे. मदन महेता आणि त्यांची पत्नी नरसिंहाना, कृष्णरूपात, पत्नीला
कमलारूपात नवऱ्यामुलाल प्रद्युम्नाच्या रूपात आणि नवऱ्यामुलीला रतिरूपात पहातात - असे
वर्णन करून नरसिंहानी अद्भूतता रुजु केली आहे-
मोरना पीछनो मुगट मणिमे धरयो
मककराकृत कुंडल श्रवणे झळके
कौस्तुभमणी श्रीवत्सलांछन धर्युं
वैजंती मोतीनी माळा लळके-१
पीतांबर पट कटिए कटी मेखला
कंचन-नेपुर चरणे खळके
कोटि-कंदर्प- लावण्य जोतां हरि
मुनिवर जोगी या मंन टळके -२
शंख ने चक्र गदा पद्म आयुध धऱ्यां
ब्रम्हण्यदेव छे नाम एनुं
कौटिक अर्क शशी ज्योती नखचंद्रिका,
कोटि ब्रह्मांड एक रोम जेनुं ३
म्हेतीनुं रूप दिठुं रे कमळा तणुं
वदन जोतां कोई नथी रे हांडे
इंद्र-इंद्राणी, ब्रम्हाणी रुद्राणी तिहां
निरखतां निरखतां हाथ ओडे -४
चार भुजा ने चपळ छे चातुरी
नवरात नवला तिहां सरस भावे
निमिष कटाक्षमा विश्व मोहित थयुं
वल्लभा वैकुंठनाथ कहावे -५

22 नरसी मेहता
वर तणुं रूप प्रद्युम्ननुं निरखियुं
कुंवरीनु रूप ते रतिनुं दीखुं
दीव्यचक्षु नरनारीए निरखियो
रूप सुंदर लागे छे मीठुं ६
१ डोक्यावर मोरपिसांचा मुगुट घातला आहे, कानांत मकर कुंडले झळकत आहेत.
गळ्यात श्री वत्सलांछन कौस्तुभमणी आणि वैजयंती मोत्यांची माळ, रुळत आहे.
२. पितांबर नेसला आहे. कमरेत मेखला आहे. पायांतली सुवर्ण नुपुरें झुणझुणत आहेत.
हरीचे कोटी मदनांचे लावण्य पाहून, मुनीवरांचे आणि जोग्यांचे मन थक्क होते.
३ शंख, चक्र, गदा, पद्म ही आयुधे घेतली आहेत. यांचे नाव श्रीकृष्ण (ब्रम्हण्यदेव) आहे.
कोटी कोटी सूर्य आणि नक्षत्रमाळांचा प्रकाश, इथे एकवटला आहे. कोटी ब्रम्हांडे याला एक
केसाप्रमाणे आहेत-
४ (माणेक) महेतींचे रुप लक्ष्मीप्रमाणे दिसते. तिचे मुख पाहणारा (आश्चर्याने ) निश्चल होऊन
जातो. इंद्र, इंद्राणी, ब्रम्हाणी, रुद्राणी तिला पाहून शरमल्या. हिला चार हस्त आहेत. ही चपळ
आणि चतुर आहे. नवरात्र उत्सव हिला फार आवडतो. हिच्या एका क्षणाच्या कटाक्षाने विश्व
मोहित झाले. ही वैकुंठनाथाची प्रिया म्हणून ओळखली जाते.
५ नवरदेवांत प्रद्युम्नाने रूप दिसले. नवरी मुलीत रतींचे रूप दिसले. स्त्री-पुरुषांनी
दिव्यचक्षूंनी पाहिलेले रूप सुंदर आणि गोड वाटले.
‘मामेरां’ काव्यात नरसिंहानी तीन ठिकाणी, अद्भुतरस मूर्त केला आहे १) नरसिहांनी
आघोळीला गरम पाणी मागितले तर व्याह्यांनी उकळते पाणी दिले, त्यावेळी ‘चैत्र सुद द्वादशी,
मेघ घटा चडी, गडगडीने कुंडी गांहे पूर्व' (चैत्र शुद्ध द्वादशीला ढग जमून आले आणि गडगडाट
करीत घोंगावत पाऊस पडला ) हे वर्णन २) श्रीकृष्ण आणि लक्ष्मी, दामोदर दोशीच्या दांपत्य
रूपाने येतात, आणि मामेरूं पुरे करतात. लक्ष्मी त्रुठां कृपा करी, छाब चाहिन सोनैय्या भरी
(लक्ष्मीने कृपा केली, भरपूर सोन्याने, थाळी भरली ) हे वर्णन ३) हेमना ण्हाणिया ( ज्यावेळी
‘हुंडी’ तले शामलशा शेठ च्या रूपाने प्रभु द्वारकेच्या बाजारांत आगमन करतात. इथे
स्वभावोक्तिवर भर आहे. ते वर्णन -
वणिक थ्यो विठलो, शेट शोभे भाळो
वाणोतर आठ लीधां छे साथे
कुंडल करणे, ने चरणे छे मोजडी
वीटी ने वेलियां व्हेयां हाथे

साहित्य साधनेच्या मार्गात 23
सामळुं अंग ते अति घणुं ओपतुं
शोभती लटवती चाल चाले.
(विठ्ठल वाणी बनला. मोठा शेठ शोभतो आहे. दुसरे आठ वाणी बरोबर घेतले. कानांत
कुंडले आहेत. पायात मोजडी आहे. हातांत आंगठी आणि सलकडी घातली आहेत. सावळे
शरीर अत्यंत तेजस्वी दिसत आहे. हा आकर्षक ढंगाने चालत आहे.)
आर्तभक्तीने ओतप्रोत भरलेल्या 'हार' काव्यांतल्या प्रसंगात, अद्भुत रस आणण्याचा काही
विशेष प्रयत्न नाही. केवळ केशळे कंठथी हार करियो वडो, प्रेमे आरोप्यो नर सै ए-ग्रीवा
(केशवाने गळ्यातला हार उतरला आणि प्रेमाने नरसिंहाच्या गळ्यात घातला) एवढेच
सुचवण्यात आले आहे.
परंतु 'झारी' काव्यांत केलेले मोहिनी स्वरूपाचे चित्रण नरसिंहाच्या कवी प्रतिभेचा एक
सुचक नमुना आहे. तसाच 'स्वभावोक्ती' चा पण हा रोचक नमुना म्हणता येईल.
१. आ जोने कोई उभी से आळास मोडे
बाहे बाजुबंद बेरखा पहोंची, मनडुं मोह्युं छे एने मोढे
झांजर झमके ने विंधुआ ठगके, हिंडे छे बांके अंबोडे -१
सोवर्ण झारी ते अति से समारी, मांहे नीर गंगोदक होडे
नरसैयाने पाणि पावाने हरजी पधाऱ्या कोडे -२
२) मोह्या मोह्या मुनिवर राया रे, गोरी तारे गाजुडे
रूप स्वरूप कहा नव जाये, गे तो जाणी छे ईश्वरी मायारे
रुमझुम रुमझुम नुपूर वागे, पावले ते चीर अति चांपेरे
घुंगटमा मुख एणे तेरे शोभे, मोटां मुनीजननां मन कांपें रे -२
गोरु शु वदन ने गळस्थळ झळके, उपर दामणी झळके रे
साळुदानी कोर एणी पेर शोभे, जाणे गगनमां वीज चळके रे
वशीकरण वेणी तप्यो किहां गूथांवी सुंदरी शणगरवाळी रे ?
आ चोळी तप्यो किहा शिवडावी, जेने मोही वज्रनारी रे ? -४
चंचल दृष्टे चो दश निहाळे, मांहे मदननो चाळो रे, नरसैयाया स्वामी जोवा सरीखड़ो कोई
ए सुंदरी नु वदन निहाळे.
३) आ शो चतुरांना चिंतनो चाळो रे ! एने कोई जिहाळो रे
ब्रम्हाय तो नथी घडी भामिनी, ए तो आपे बनीने आवी रे
त्रणे लोकनुं तेज तारुणी ए तो छबी छबीले बनावी रे,
घड्यू घरेणु जेणे रे हाथे, हाथे भरी छे चोळी रे

24 नरसी मेहता
साकुडे भात नव नारी कुंजरनी, कसूंबाना रंगमां बोली रे -
१ (ही पहा ना, आळोखो पिळोखे देत कुणी उभी आहे. हिच्या दंडावर बाजुबंद आहेत,
हातात कांकणे आणि पोची आहे. हिच्या मुखाकडे पाहुन माझे मन अगदी मोहित झाले आहे.
हिचे पैंजण झुणझुणत आहेत आणि जोडवी छुमछुम करीत आहेत. सैल आंबाडा घालून ही
चालते आहे. २) हिने सुवर्णझारी खुप सजवली आहे. त्यात गंगोदक झाकले आहे. नरसिंहाला
पाणी देण्यासाठी, मोठ्या लाडाने श्रीकृष्ण आले आहेत. ३)
हे सुंदरी तुझ्या सौंदर्याच्या प्रसिद्धीने मोठेमोठे मुनी, अत्यंत मोहित झाले, तुझ्या रूपाने
वर्णन शब्दांत सांगता येत नाही. मला तर वाटते (तूं) ईश्वरी मायाच आहेस. तुझ्या पायांतली
नूपुरे रुणझुण रुणझुण वाजताहेत. तुझ्या पावलांखाली तुझे वस्त्र दबत आहे. हिचा घुंगटांतला
चेहरा, स्व-सौंदर्यानेच शोभतो आहे. आणि मोठ्यामोठ्या मुनीजनांचे मन विचलित होत आहे.
२) गोरापान चेहरा आणि गळा काय झळकतो आहे, त्यांत वर बिंदी चमचमते आहे. साडीचा
काठ हिच्या पावलांवर, ढगांत वीज चमकावी तसा शोभतो आहे. ३) प्रसाधन करणाऱ्या हे
सुंदरी वशीकरण करणारी ही वेणी तूं घातलीस तरी कुठे ? वज्ञनारीला मोहित करील, अशी
ही चोळी तूं कुठे शिवून घेतली ? ४) चंचल दृष्टीने चारी दिशांकडे पहात आहे. त्यांत मदनाचा
चाळा आहे. नरसिंहाच्या स्वामीसारखा (कृष्णाप्रमाणे) हिचा सुंदर चेहरा कुणीतरी पहा ना रे -५
३) कुणीतरी पहा तर खरा काय हा चतुर मनाचा चाळा ? ही सुंदर स्त्री ब्रम्हदेवाने
घडवलेली नाही, ही स्वतः स्वतःला निर्माण करून आली आहे. या तरुणींत तिन्ही लोकांचे तेज
आहे. त्या कृष्णाने ही मूर्ती बनवली. कृष्णाने आपल्या हातांनी हिचे दागिने घडविले. आपल्या
हाताने हिच्या चोळीवर भरतकाम केले. या गज (गामिनी) स्त्रीची नव्या प्रकारची साडी कुसुंबी
रंगात रंगविली आहे.
वास्तविक घुंघट काढून, हातात झारी घेऊन येणारी स्त्री नरसिंहाची सून रतनबाई होती.
तिला पाहून तिच्यांत आपल्याला मोहिनीस्वरूपाचें दर्शन होत आहे, अशा तन्मयतेने त्यांनी
वरील काव्यचित्र रेखाटले.
खरे पाहिले तर त्यांची आत्मचरित्रपर काव्येच त्याच्या उत्कट कविप्रतिभेची द्योतक आहेत.
लहानपणापासून नरसिंह भक्तिरंगात रंगलेले होते. सांसारिक कार्यांच्या सफलतेची त्याची
शरणांगत भक्तांची दृढ भुमिका, हीच होती. त्यांचे सांसारिक अनुभव त्यांनी काव्यरूपांत नटवले
आणि फलस्वरूप त्यांच्या कवीप्रतिभेचा महान साक्षात्कार झाला.
नरसिंहावर आलेल्या आपत्तीत, कोणत्या ना कोणत्या प्रकारे त्यांच्या मित्रांनी किंवा त्यांच्या
चहात्यांनी त्याना मदत केली. अनन्यशरणागतीची त्यांची मनोवृत्ती, त्या सर्व मदतकार्यांत,

साहित्य साधनेच्या मार्गात 25
प्रभूची करणीच मानूं लागली, कवीहृदयाच्या नरसिंहानी ते ते प्रसंग चैतन्यमय बनवले आणि
त्यांत भगवंताचा साक्षात्कार मूर्त केला. खरे म्हणजे अद्भुतरस निर्माण करण्याची त्यांची ही
शक्तीच म्हटली पाहिजे. त्या त्या प्रसंगानुसार त्यांनी कितीतरी, अनुरूप पदे रचून ठेवली
असतील आणि नंतर स्वस्थपणाने त्यांनी त्या सर्व रचना व्यवस्थित केल्या असतील.
प्रसंगानुरूप पद्यरचना त्यांनी नंतर संकलित केल्या असतील. विवाह काव्यांत भविष्य
अर्थानेंच पुढे होणारा प्रसंग 'मामेरू' लिहिला आहे. त्याचे कारण हेच आहे. 'झारी' काव्यांतले
चौथे पद नंतर लिहिले गेले असण्याची शक्यता आहे. त्याचे कारण हेच असले पाहिजे.

३ आख्यान मूलक काव्ये.
नरसिंहानी हाताळलेला दुसरा प्रकार म्हणजे 'आख्यान मूलक वर्णन काव्य', हा होय.या
प्रकारांत १) सुदामाचरित (सुदामाचरित्र) २) दाणलीला (दानवसुली) ३) चातुरीओ (चातुर्यगीतें)
४) रासशरदना पद (रासक्रीडेचीं गाणी) ५) श्रीकृष्णजन्मसभा ना पद (कृष्णजन्माची गाणी) ६)
श्री. कृष्णजन्म पद (श्री कृष्णजन्मोत्सवाची पदें ७) बाललीनां पद (बाललीलेची पदें) ८)
वसंताना पद (वसंत ऋतुची पदें) आणि ९) हिंडोळाना पद (झोपाळ्याची पदें) सर्व सामान्यपणे
या रचनांमध्ये वर्णनात्मक कथा भाग आलेला दिसतो. या रचनांचा आख्यान प्रकारांत समावेश
करण्यांचे कारण एवढेच की यांत मुख्यतः भागवतपुराणातील कथाभाग पद्यरूप करण्यांत
आला आहे. असे असुनही यांतील 'चातुरी' च्या पदांपासून 'हिंडोळाना पद' पर्यंतच्या
काव्यसाहित्यात आत्मलक्षी कविता आणि भावगीतें विपुल प्रमाणात दिसतात. मुख्यतः आता,
आरण्यान दृष्टीने थोडा विचार करूं-
१) सुदामचरीत्र-
झोपाळ्यावरील गीतांच्या साच्यांतली, 'सुदामानां परभातियां' (सुदाम्याची प्रभातगीते)
म्हणून ओळखली जाणारी नरसिंहाची ९ पदे आहेत. त्यांत भागवतातील दशम स्कंधातील,
सुदामावरच्या प्रसंगाची कथा, वर्णन केली आहे. ईश्वर अनन्य भक्तांना, त्यांच्या अपेक्षेपेक्षाही
जास्त देतो हा भक्तीमार्गाचा सिद्धांत आहे.त्यावरच या छोट्याशा कथेची उभारणी केली आहे.
श्री कृष्णाचा बालसहाध्यायी सुदामा, अयाचक वृत्तीचा असल्यामुळे, त्याची परिस्थिती फार
हलाखीची झाली होती. अशा परिस्थितीत राजा श्री कृष्ण सहाय्यरूप होईल, अशा हेतूनीं
सुदामाची पत्नी, त्याला श्री कृष्णाकडे पाठवते. नरसिंहानी पहिल्याच पदात, घरच्या गरीब
परिस्थितीचे चित्र सुदाम्याच्या पत्नीच्या मुखाने उभे केले आहे.
घेर बालक सहु दुखः पागे बहु
अन्न ने वस्त्रथी रहे छे उणा
निरधन सरजियां पुण्य, कीधा बिना

आख्यान मूलक काव्य 27
कर्मना दोष ते आवी पुण्या, जदुपती -
(घरातली मुले अन्नवस्त्राअभावी खूप दुःख भोगताहेत. पुण्य नाही, म्हणून निर्धन जन्माला
आली. श्रीकृष्ण येऊन कर्मदोष नाहीसे करील)
प्रभुपाशी कांही मागायला सुदामाची पत्नी सांगत नाही. परंतु आपल्या इच्छा ओळखूनच
प्रभु आपले मनोरथ पूर्ण करील ही भावना व्यक्त करते आहे. याशिवाय, द्वारकेला जाण्यात कसा
फायदा आहे तेही समजावते आहे. गोमती नदीत स्नान होईल आणि कोटी कोटी पातके नाश
पावतील.
तिसऱ्या पदात कृष्णाकडे जायला सुदामाला कां संकोच वाटतो आहे ते नरसिंह त्याच्याच
तोंडून वदवीत आहेत. कृष्णाला, 'सुदाम ब्राम्हणदेवता' आहे हे समजावते. पांघरायला काही
नाही, भेट म्हणून द्यायला कांही नाही, असे सुदामा म्हणतो, तेव्हा त्याची पत्नी त्याला थोडे
'पोहे' देते. द्वारकेच्या वाटेने जाणाऱ्या सुदाम्याच्या निर्लोभी मनोवृत्तीचे आकर्षक शब्दचित्र
नरसिंह उभे करीत आहेत.
चालियो वाटमा, ज्ञानीना घाटनां, मित्र मोहन तणुं नाम लेतो,
धन्य ए नार अवतार सफल करयो, कृष्ण हे कृष्ण, मुख एम कहेतो
मायकुं मृत्यु प्रमाण छे प्रणीने, लोभ किधे, त्याहां प्रित तूटे,
कहुं मे अबला, सुखे बेसी रहो, मांगतां तो बधो मर्म छुटे,
माँगियुं गे नथी, शुं मुखे कहुं कथी ? भोगवुं कर्म जे भाग्य लाव्यो
श्री पतिनाथे मने रंक सरजावियो, एम करतो द्विज द्वारा आव्यो
(ज्ञानी लोकांच्या मळलेल्या वाटेने, मित्र मोहनाचे नाव घेत सुदामा चालला आहे. धन्य
माझी स्त्री, माझा जन्म सफल केला, (मला कृष्णदर्शनाला पाठवून) मुखाने कृष्ण हे कृष्ण म्हणतो
आहे. याचना करणे हे प्राण्याला मृत्यूसमान आहे. जिथे लोभ होतो, तिथे प्रेम नष्ट होते. मी
म्हटले, माझ्या स्त्रीला हे अबले, सुखाने स्वस्थ रहा. याचना केली की गौण्य उघड होते. मी कांही
मागितले नाही. माझ्या मुखाने मी काय सांगणार ? भाग्याने जो कर्मभोग आला तो भोगावा.
भगवंताने मला दरिद्री म्हणून जन्माला घातले - असे विचार करीत (सुदामा) ब्राह्मण दारी
आला.)
यानंतरच्या पदांत, दोघा मित्रांची भेट, बाळपणीच्या निघालेल्या आठवणी, एखाद्या
राजाप्रमाणे, सुदाम्याला मिळालेला मान सन्मान, बरोबर आणलेले थोडेसे पोहे, 'भेट' म्हणून
द्यायला, सुदामाला वाटलेला संकोच, झटापट करून हिसकावून घेतलेली ती पोहांची भेट
आणि बदल्यात कृष्णाने सुदाम्याला ठाऊक नसलेले - इंद्र कुबेरापेक्षांही वरचढ दिलेले वैभव,

28 नरसी मेहता
सुदाम्याने स्वीकारलेला सन्मान, वगैरेची वर्णने आहेत.
विप्र चाल्यो वळी, कृष्ण साथे मळी
चित्तमा शोची विचार करतो
आप्यु तो कई नथी, गाठ जाणी नही
ते तणो शोच हृदये ज धरतो -
(कृष्णाला भेटून ब्राह्मण परत फिरला. मनात खेद करीत, विचार करीत होता. कृष्णाने दिले
तर कांहीच नाही. त्याला अडचण समजलीच नाही. त्याचाच खेद, त्याच्या मनांत येत राहिला.)
सुदाम्याला निरोप देताना, त्याचा नेसलेला पितांबर पण प्रभूने घेतला, सुदाम्याच्या तोंडून,
त्याला ती फसवणूक वाटली असे नरसिंह वदवतात. तरीपण तो साधू मनाचा आहे. आपल्याला
प्रभूने मानाने वागवले याची तो मनःपूर्वक आठवण करतो. रंक बेसाडियो कनकमाची '(सुवर्ण
पलंगावर रंकाला बसवले)' आणि प्रभुला धन्यवाद देतो. घरी येऊन पहातो तो -
'रत्न जडित मणि भवत् शोभा घणी
देव शुं द्वारिका आंही ला व्यो ?
(रत्न जडित माणकांनी घराची शोभा फारच दिसते आहे. प्रभूने द्वारकानगरी काय, इथे
आणली की काय ? नरसिंह इथे अद्भुतरसाचा छोटासा नमुना देऊन, आपली काव्यप्रतिभा
सरळ शब्दांत सार्थक करीत आहेत.
कनकनी भुमी ने रत्ना खांबला -
सुरजणी ज्योति उद्योत दिसे
खान ने पान विहार स्थानक घणां
कामिनी निरखतां काम हीसे -
सप्त नव वरसनी दीठी त्यां सुंदरी
नारी नव जोबना बहु रूपाळी
सोळ शणगार ते अंग सुंदर धन्या
देव विमानथी रहा निहाळी -
सहस्र दासी मळी, दिशे विंटो वळी
कामणी कंथनी पास आवी
(सुवर्णाची भूमी आणि रत्नांचे खांब आहेत. सूर्याची ज्योति लावली आहे. खाण्यापिण्याची
अनेक ठिकाणे आहेत. कामिनीला पाहून काम खुश आहे. (सुदामाची पत्नी) १६ वर्षाची सुंदरी
दिसते आहे. नवयौवना आणि रूपवान आहे. अंग सोळा शृंगारांनी विलसले आहे. विमानांतून
देवगण निरखून पहात आहेत. हजारों दासींनी वेढलेली ती कामिनी, पतीच्या दिशेने, पतीपाशी

आख्यान मूलक काव्य 29
(सुदाम्यापाशी) आली.)
कवीने या काव्यांत सुदामा, त्याची पत्नी आणि श्रीकृष्ण या तिघांही पात्रांचे अनुरूप वर्णन
करून आपल्या काव्यशक्तीचा प्रभाव दाखवला आहे.
२) दानलीला (जकात म्हणून दही दुधाची वसुली)
मथुरेला ताक विकायला गौळणी जात. बरोबर सोबती घेऊन कृष्ण त्यांना वाटेत अडवी.
जबरदस्ती करून, त्यांचे ताक 'जकात' म्हणून लुटायचा, कृष्णाचा परिपाठ चाले. काव्याच्या
उत्तर भागांत त्या वेळचा राधाकृष्ण संवाद, ३९ ओव्यात, दोहयांच्या प्रकाराने, वर्णन केला
आहे. हा प्रसंग फार प्रसिद्ध आहे. 'मी जकात (दाण) देणार नाही' म्हणणाऱ्या राधेचे वर्णन
काव्यदृष्टीने, लक्षवेधी आहे.
मुख भर्यु एनुं मोतीए जोरे अपर वासिक वेख
सुंदर सोहिये राखडी, नयने काजळ रेख.
चुडी मुद्रिका रे बेरखी, मुखे चावती तंबोळ
वृंदावनमां संचर्या जी रे, शजीने शणगार सोळ.
आणि श्रीकृष्णाचें पण असे स्वभावोक्तिपूर्ण चित्र
मोरमुकुट वाहाले शिर धर्यो, मकराकृत कुंडल कर्ण
पितांबर वाहाले पेहेरियुं, जाणे उपमा मेघ ज वर्ण
केसरना टिलक शिर धर्या, पेहरयो गळे गुंजानो हार
पालव साह्यो पितांबरे, दाण आप्य ने जा, ना नार -
(मोत्यांनी हिचे तोंड भरले आहे. दांत मोत्यासारखे आहेत आणि न संपणारा सुवास आहे,
'राखी' सुंदर दिसते आहे आणि डोळ्यांत काजळाची रेखा आहे. बांगडी, आंगठी आणि कांकणे
आहेत - पान खाते आहे. वृंदावनात प्रत्यक्ष १६ शृंगार, सजून अवतरला आहे.)
कृष्णाचे वर्णन
(प्रियाने डोक्यावर मोरमुगुट घातला आहे, कानांत मकराकृती कुंडले आहेत. मेघवर्णाची
उपमा देता येईल, असा पितांबर कृष्ण नेसले आहेत. केशरी टीळा कपाळावर लावला आहे.
गळ्यांत गुंजांची माळ आहे. पितांबराचा पदर पसरून म्हणतो हे स्त्रीये दान दे आणि जा.
संपूर्ण काव्याचा शेवटी राधा म्हणते, 'वाजव ना मधूर मुरली' - आणि कृष्णाने मुरली
वाजवली - राधेने क्रीडा केली शांत झाला आहे.