अनङ्गरङ्ग (महाकवि कल्याणमल्ल - कामशास्त्र एवं रति-प्रयोग संस्कृत मूल पाठ)

१२ अनङ्गरङ्गः [ चतुर्थः
दुःशीला शबलाङ्गिका पृथुकुचा कष्टैकसाध्या रता-
वत्यन्तं⁵¹ बहुभोजना⁵² च नितरां पापेषु बद्धस्पृहा ।
बिभ्रत्यैभमदोग्रगन्धमपि⁵³ सा कन्दर्पनीरं सदा
ज्ञेया भानुमिताङ्गुलीकमदनावासा बुधैर्हस्तिनी ॥२५॥
इति निर्दिष्टभेदानां व्यभिचारो ऽपि लक्ष्यते⁵⁴ ।
श्रेष्ठमध्याधमत्वेन सांकर्याच्च विशेषतः⁵⁵ ॥२६॥
इति श्रीमल्लाडखानविनोदाय महाकविकल्याणमल्लविरचिते
ऽनङ्गरङ्गे जातिविशेषपूर्वकं सुरतभेदनिरूपणं नाम
तृतीयः स्थलः ॥ ३ ॥
अथ चतुर्थः स्थलः ।
—:०:—
॥ अथाङ्गनानां समानधर्मा निरूप्यन्ते ॥
यावत्षोडशसंख्यमन्दमुदिता¹ बाला ततस्त्रिंशतं²
यावत्स्यात्तरुणीति बाणविशिखप्रख्यं³ तु यावद्भवेत् ।
सा प्रौढेत्यभिधीयते कविवरैर्वृद्धा तदूर्ध्वं⁴ स्मृता
निन्द्या कामकलाकलापविधिषु त्याज्या सदा कमिभिः⁵ ॥ १ ॥
बाला नवीनसुरते मुदिता तमिस्रे
संजायते ऽथ तरुणी महति प्रकाशे ।
प्रौढा प्रकाशतमसोः समुपैति सौख्यं
वृद्धा तु न क्वचन जीवितहारिणी⁶ सा ॥ २ ॥
बाला ताम्बूलमालाद्यैस्तरुणी भूरिभूषणैः ।
सुप्रेम्णा रज्यते⁷ प्रौढा वृद्धा त्वालापगौरवैः⁸ ॥ ३ ॥

स्थूलः ] अनङ्गरङ्गः १६
कृशतनुरतिदीर्घा निम्नकक्षा च कृष्णा
सुचिरपतिवियुक्ता कामिनी स्याच्छ्लथाङ्गी ।
पृथुलतरशरीरा गौरवर्णा च खर्वा ¹⁰
सततसुरतयोगा ¹¹ व्यूढकक्षा ¹² दृढा स्यात् ॥ ४ ॥
॥ अथ प्रकृतिलक्षणानि ॥
श्रेष्ठा बलासप्रकृतिः ¹³ पित्तला मध्यमा स्मृता ¹⁴ ।
अधमा वातला नारी तल्लक्षणमपि वक्ष्यते ¹⁵ ॥ ५ ॥
सुस्निग्धदन्तनखलोचनपद्मयुग्मा ¹⁶
मानोन्नता प्रियतमे सुदृढानुरागा ¹⁷ ।
श्यामाथ शीतमृदुमांसलगुह्यरन्ध्रा ¹⁸
प्रोक्ता कफप्रकृतिरेव वरा पुरन्ध्री ॥ ६ ॥
स्यात्पित्तला तु ¹⁹ गौराङ्गी शोगलोचनपाणिजा ।
क्षणं क्रुद्धा ²⁰ प्रसन्ना च पीनश्रोणिपयोधरा ²¹ ॥ ७ ॥
बिभर्ति घर्मसलिलं विस्रगन्धि सुबुद्धिका ।
श्लथकोष्णवराङ्गी ²² च कुशला सुरते मृदुः ॥ ८ ॥
वातला तु ²³ कठोराङ्गी रूक्षकेशी प्रलापिनी ²⁴ ।
चञ्चला बहुभोज्या च कृष्णपाणिजलोचना ²⁵ ॥ ९ ॥
श्यामा धूसरवर्णा च सुरते कठिना भृशम् ।
गोजिह्वाभखरस्पर्शं बिभर्ति मदनालयम् ॥ १० ॥
॥ अथ देवसत्त्वादय उच्यन्ते ॥
प्रसन्नवक्त्राम्बुजसौरभाङ्गी
सन्तोषयुक्ता शुचिकर्मदक्षा ²⁶ ।
प्रियंवदा भूरिधना जनाढ्या
नारीयमुक्ता किल देवसत्त्वा ॥ ११ ॥

१४ अनङ्गरङ्गः [ चतुर्थः
संगीतलीलारसिकातिशान्ता
सुगन्धमाल्यादिरुचिः शुभाङ्गी ।
विलासिनी निर्मलचारुवेषा²⁷
गन्धर्वसत्त्वा वनिता प्रदिष्टा ॥१२॥
अपेतलज्जा मधुमांससक्ता
पीनस्तनी चम्पकगौरदेहा ।
रोषान्विता²⁸ संततभोगवाञ्छा
प्रोक्ता कवीन्द्रैः खलु यक्षसत्त्वा ॥१३॥
आतिथ्यसख्यादिषु²⁹ बद्धभावा-
नुरागिणी निर्मलचित्तवृत्तिः ।
नानाव्रतैरेति³⁰ न च प्रयासं³¹
मनुष्यसत्त्वा परिकीर्तिता सा ॥१४॥
दुश्चारिणी कुत्सितभूरिभोज्या
हृष्टातिदुष्टा³² परितप्तगात्री ।
खर्वातिकृष्णा³³ गविकारवक्रा
मालिन्ययुक्तेति³⁴ पिशाचसत्त्वा ॥१५॥
व्याकुला भ्र

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः १५
जातिसत्त्वादयो ये तु नारीणामत्र भाषिताः ⁴⁸ ।
प्रधाना ⁴⁹ प्रकृतिर्ज्ञेया तेषु सर्वेषु पण्डितैः ॥२०॥
॥ अथ स्त्रीणां नाशहेतव उच्यन्ते ॥
पितृसदननिवासः, संगतिः पुंश्चलीभिः,
प्रवसनमपि पत्युर्वार्द्धिकं सेर्यता च ⁵⁰ ।
वसतिरपरपुंभिर्दुष्टशीलैरवश्यं ⁵¹
क्षतिरपि निजवृत्तेर्योषितां ⁵² नाशहेतुः । ॥२१॥
॥ अथ वैराग्यहेतवः ॥
कार्पण्यादतिमानरोगविरहाद्योगादिपारुष्यतो
मालिन्यासमयज्ञतादिभयतः ⁵³ शोकाद्दरिद्र्यादपि ।
भर्तॄणां तनुतादिभिश्च ⁵⁴ वपुषः काठिन्यतः शङ्कना-
द्दोषाणां च वृथा प्रयान्ति ⁵⁵ वनिता वैराग्यमुच्चैः सदा ॥२२॥
॥ अथ विरक्तालक्षणानि ॥
नाभिपश्यति भर्तारं नोत्तरं संप्रयच्छति ⁵⁶ ।
वियोगे सुखमाप्नोति संयोगे चातिखिद्यति ⁵⁷ । ॥२३॥
शय्यामुपगता शेते वदनं मार्ष्टि चुम्बिता ।
तन्मित्रैर्द्वेष्टि मानं च विरक्ता नाभिवान्छति ॥२४॥
॥ अथ प्रीतिलक्षणम् ॥
नैसर्गिकी विषयजा समा चाभ्यासिकी तथा ।
चतुर्विधेति विद्वद्भिर्दम्पत्योः प्रीतिरुच्यते ॥२५॥
अभ्यासविषयासाध्या ⁵⁸ दम्पत्योः सहजा तु या ⁵⁹ ।
सान्द्रा निगडभूता च ⁶⁰ प्रीतिर्नैसर्गिकी मता ⁶¹ ॥२६॥

१६ अनङ्गरङ्गः [चतुर्थः
मालाचन्दनभोज्याद्यैर्विषयैर्वर्धिता तु या ।
प्रीतिर्विषयजा सोक्ता⁶² समयोगे समा स्मृता ॥२७॥
आखेटदेवपूजादिकेलिसंगीतकर्मसु ।
अभ्यासयोगाद्या वृद्धिं याति साभ्यासिकी मता⁶³ ॥२८॥
॥ अथ भोजन(न्दिव्यवस्था ॥
भोजनं द्विगुणं स्त्रीणां बुद्धिः कृत्ये चतुर्गुणा ।
निश्चयः षड्गुणः⁶⁴ पुंभ्यः⁶⁵ कामश्चाष्टगुणः स्मृतः⁶⁶ ॥२९॥
॥ अथ योनिस্বরূপं निरूप्यते ॥
योनिरभ्यन्तरे कापि पद्मकिञ्चल्ककोमला⁶⁷ ।
कापि स्यात्त्रुटिकाकीर्णा काचिद्गलिचयाकुला ॥३०॥
गोजिह्वाखरस्पर्शा काचिदभ्यन्तरे भवेत्⁶⁸ ।
पूर्वपूर्वतरा तासु श्रेष्ठा ज्ञेया⁶⁹ विचक्षणैः ॥३१॥
योनिमध्येऽस्ति नाड्येका⁷⁰ कामाङ्कुशसमा हि या⁷¹ ।
लिङ्गेन क्षोभिता सैव मदवारि⁷² निरन्तरम् ॥३२॥
कामातपत्रात्सृजति⁷³ स स्यन्दे इति कीर्त्यते ।
वराङ्गरन्ध्रादूर्ध्वं⁷⁴ तु नासिकाभं यदस्ति तत्⁷⁵ ॥३३॥
मन्मथच्छत्रमित्याहुराढ्यं मदशिराचयैः⁷⁶ ।
योनिरन्ध्रे⁷⁷ नातिदूरात्पूर्णचन्द्रास्ति नाडिका ॥३४॥
मनोजवारिसंपूर्णा स्त्रीणां तिष्ठति सर्वदा ।
तद्विसृष्ट्या⁷⁸ द्रुता नारी प्रोच्यते पूर्वसूरिभिः ॥३५॥
॥ अथालपसाध्योच्यते ॥
रङ्गादिश्रान्तदेहा⁷⁹ चिरविरहवती मासमात्रप्रसूता
गर्भालस्या च नव्यज्वरयुततनुका⁸⁰ त्यक्तमानप्रसङ्गा ।

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः १७
स्नाता पुष्पावसाने नवरतिसमये मेघकाले वसन्ते ⁸¹
प्रायः सम्पन्नरागा मृगशिशुनयना स्वल्पसाध्या रते स्यात् ॥३६॥
कन्दर्पयुद्धे प्रथमे ऽल्पभावा-
श्चिरेण तृप्तिं वनिता लभन्ते ।
शीघ्रं द्वितीये धृतभूरिभावाः
पुंसः ⁸² क्रमोऽयं विपरीत उक्तः ॥३७॥
॥ अथ रताभिलाषचिन्हानि प्रोच्यन्ते ॥
संगृह्णात्यलकान्मुहुः स्तनयुगं ⁸³ वस्त्रेण नाच्छादये-
दन्तेनाप्यधरं दशेच्च विरमेत्सञ्जात लज्जा क्षणं ।
प्रायश्चुम्बति बालकं निजवपुः संभञ्जते जृम्भते
रथ्यां चापि रुणद्धि पश्यति च दोर्मूलं हसत्यादरात् ॥३८॥
आलिङ्गेत्स्वसखीं प्रियं प्रलपति ⁸⁴ प्रत्युत्तरं याचते ⁸⁵
रुऽव्यक्तं ⁸⁶ न च भाषते स्मितमुखी व्रीडां वृथा धारयेत् ।
व्याजेनैव विलम्बते प्रकुरुते ⁸⁷ मौलौ ⁸⁸ च कण्डूयनं
नारीणां सुरतस्पृहा ⁸⁹ बुधजनैर्ज्ञेयेति भावैः सदा ॥३९॥
इति श्रीलाडखानविनोदाय महाकवि कल्याणमल्लविरचिते
ऽनङ्गरङ्गे सामान्यधर्मनिरूपणं नाम
चतुर्थः स्थलः ॥ ४ ॥
— ✤ —

-ला-नु-रा-गि-णी = 10 syllables!)
Wait! Verse 2 Pada 1:
उ (1) प (2) भो (3) ग (4) क (5) ला (6) नु (7) रा (8) गि (9) णी (10)!
It IS 10 syllables!
Wait, what about Pada 3 of Verse 2:
करघातनुष्टमानसा (10 syllables: क-र-घा-त-नु-ष्ट-मा-न-सा = 8? No:
क (1) र (2) घा (3) त (4) नु (5) ष्ट (6) मा (7) न (8) सा (9) = wait, 9 syllables? Or करघाततुष्टमानसा: क-र-घा-त-तु-ष्ट-मा-न-सा = 8?
Wait! Let's count properly:
क (1)
र (2)
घा (3)
त (4)
तु/नु (5)
ष्ट (no, ष्ट has vowel a, so it's 6)
मा (7)
न (8)
सा (9)
Wait! 9 syllables?!
What meter is this?!
Let's look at Verse 4:
परिरम्भणलोलुपा रद- (9?

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः १९
त्रपाविहीनातिमनोरमाङ्गी
स्यादान्ध्रकर्णाटभवा⁹ पुरन्ध्री ॥ ५ ॥
नितान्तकण्डूतियुतस्मराल्या¹⁰
द्रवन्ति चण्डध्वजघातनाच्चिरम्¹¹ ।
रतिप्रयोगे¹² चतराश्च योषितः
प्रकीर्तिताः कोसलराष्ट्रसम्भवाः¹³ ॥ ६ ॥
ईषद्धासमनोरमाश्च नितरां साक्षेपवाग्विभ्रमा
निर्लज्जाश्चपलाः कलासु कुशला गाढानुरागान्विताः ।
नार्यः पाटलिपुत्रजा अपि महाराष्ट्रोद्भवाः¹⁴ संततं
नानावेषविनोदभावरसिकाः सङ्कीर्तिताः पण्डितैः ॥ ७ ॥
कुसुममृदुशरीरा चुम्बनालिङ्गनादौ
बहुत रधृतभावा¹⁵ क्रूरचेष्टा विरक्ता¹⁶ ।
विषमविशिखयुद्धे स्तोकवेगा पुरन्ध्री
भवति तरलनेत्रा¹⁷ वङ्गजा गौडजा¹⁸ च ॥ ८ ॥
[L16

२० अनङ्गरङ्गः [ पञ्चमः
वनिता वनवाससम्भवा
दृढदेहाः परिकीर्तिता बुधैः ॥११॥
उपभोगरता सुलोचना
लघुसम्भोगविधिप्रतोषिणी²³ ।
शुभवेषधरा विचक्षणा
कथिता सा²⁴ खलु गुर्जरी बुधैः ॥१२॥
प्रचण्डवेगा अतिकृच्छ्रसाध्याः
सुकोपवत्यश्चलनेत्रपाताः²⁵ ।
भवन्ति दुष्टाः किल²⁶ सिन्धुजाता-
अवन्तिबाह्लीकभवाश्च नार्यः²⁷ ॥१३॥
नानोपभोगरसिका रतिरङ्गदक्षा
प्रोत्फुल्लपद्मनयना²⁸ प्रियबद्धरागा ।
कन्दर्पदर्पपरिदीपनभावशीला²⁹
ज्ञेया बुधैर्मृदुगतिः³⁰ खलु तीरभुक्ता³¹ ॥१४॥
सम्भोगशिक्षाकुशलाः सलज्जाः
प्रियोपभोगा अतिचण्डवेगाः ।
मनोरमाः पुष्पपुरप्रसूताः³²
स्युरङ्गजा मद्रतिलङ्गजाश्च³³ ॥१५॥
मृद्यः सुवाचो लघुभोगसाध्याः
ससाहसा³⁴ वीतभयत्रपाश्च ।
समानरूपा द्रविडे प्रजाताः³⁵
सौवीरभेदे³⁶ मलये च नार्यः ॥१६॥
नखादिविन्यासकलाविहीनाः³⁷
सम्भोगसंमर्दनजाततोषाः³⁸ ।

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः २१
स्वभावतो दुष्टतमाः ३९ प्रचण्डाः
काम्बोजपौण्ड्रप्रभवाः ४० पुरन्ध्रयः ४१ ॥१७॥
दुर्गन्धिगात्रा लघुभोगतुष्टाः
संचुम्बनाश्लेषणभावहीनाः ४२ ।
म्लेच्छाङ्गनाः पर्वतजाश्च नार्यो
गाध्याश्च ४३ काश्मीरभवास्तथैव ४४ ॥१८॥
जात्यादिसात्म्यमिति तत्त्वत एव ४५ यस्तु
ज्ञात्वा नरः सकलकामकलाप्रवीणः ।
सन्तोषयेच्च ४६ सततं सुरतप्रयोगे ४७
प्राणैः समत्वमुपयाति स ४८ कामिनीनाम् ॥१९॥
इति श्रीमल्लाडखानविनोदाय महाकविकल्याणमल्ल विरचिते
ऽनङ्गरङ्गे जात्यादिधर्मनिरूपणं नाम
पञ्चमः स्थलः ॥ ५ ॥
━:•:━
अथ षष्ठः स्थलः ।
━:•:━
॥ अथ द्रावणादियोगा निरूप्यन्ते ॥
प्रागेव पुंसः सुरते न याव-
न्नारी द्रवेद्भोगफलं न तावत् ।
अतो बुधैः कामकलाप्रवीणैः १
कार्यः प्रयत्नो दनिताद्रवत्वे ॥ १ ॥
जात्यादिसात्म्यं २ दुर्ज्ञेयं ३ साङ्कर्यादिविशेषतः ।
अत एवऽतिसौक्ष्म्याच्च कलापीन्दोर्गोचरा ४ ॥ २ ॥

२१ अनङ्गरङ्गः [ षष्ठः
तस्माल्लोकहितार्थाय दम्पत्योः सुखसिद्धये ।
नानौषधविधानेन द्रवयुक्तिरुदीर्यते ॥ ३ ॥
मधुना सहितं घोषाचूर्णं⁵ यस्या वराङ्गके ।
निक्षिप्यते नताङ्गी सा पुंसः प्राग्द्रवतां व्रजेत्⁶ ॥ ४ ॥
शुद्धं शङ्करबीजं च जातीरसवमर्दितम्⁷ ।
वराङ्गमध्य निक्षिप्तं नारीं सन्द्रावयेद्द्रुतम्⁸ ॥ ५ ॥
चिञ्चाफलं ससिन्दूरं⁹ माक्षिकेण समन्वितम् ।
क्षिप्तं गुह्यान्तरे योषां¹⁰ प्रागेव द्रवतां नयेत् ॥ ६ ॥
कर्पूरं टङ्कणं शम्भुबीजं चेति¹¹ त्रिभिः समैः ।
सक्षौद्रैर्लिप्तलिङ्गस्तु¹² नरः सन्द्रावयेत्प्रियाम्¹³ ॥ ७ ॥
मध्वाज्यागस्त्यपत्रोत्थ रससंमर्दितेन च¹⁴ ।
टङ्कणेन ध्वजं लिप्त्वा द्रावयेदबलां नरः¹⁵ ॥ ८ ॥
जीर्णो गुडश्चिञ्चिकाफलं च
घोषारज¹⁶ क्षौद्रयुतं समांशम् ।
एभिर्ध्वजं यः परिलिप्य शेते¹⁷
कुर्यात्स¹⁸ रेतश्च्युतिमङ्गनानाम् ॥ ९ ॥
मरिचकनकबीजैः पिप्पलीलोध्रयुक्तै¹⁹-
र्विमलमधुविमिश्रैर्मानवो लिप्तलिङ्गः ।
स्मरसमरविलासे कष्टसाध्यां च नारीं²⁰-
मपगतरतरागां²¹ संविदध्यादवश्यम्²² ॥ १० ॥
॥ अथ स्तम्भनविधिः ॥
पतनान्मदनाम्भसो द्रुतं²³
परितोषो न भवेद्विलासिनाम्²⁴ ।

स्थल: ] अनङ्गरङ्गः २३
सुरतोत्स्रवसिद्धिहेतवे
तदयं स्तम्भविधिर्निरूप्यते ॥११॥
लज्जालुमूलं २५ गोक्षीरैर्वज्रीक्षीरेण वा पुनः ।
पिष्ट्वा स्वपादौ संलिप्य चिराद्बीजं २६ न मुञ्चति २७ ॥१२॥
अथ कौसुम्भतैलेन वर्षाभूरजसापि वा ।
लिप्तपादः पुमानेतो न जहाति रते द्रुतम् २८ ॥१३॥
सितायाः काकजङ्घाया मूलं २९ श्वेताब्जकेसरम् ३० ।
क्षौद्रेण नाभिसंलेपाद्बीजं स्तभ्नाति ३१ कामिनः ॥१४॥
शम्याके ३२ शम्भुबीजं च कर्पूरं ३३ च ३४ समांशकम् ।
मधुना लेपयेन्नाभौ ३५ यः स बीजं ३६ न मुञ्चति ॥१५॥
सितकोकिलवृक्षस्य ३७ बीजं पुष्योद्धृतं कटौ ।
बद्धं लोहितसूत्रेण बीजस्तम्भं करोत्यलम् ३८ ॥१६॥
सप्तपर्णस्य बीजं वा ३९ रविवारे समुद्धृतम् ।
वक्त्रे धृतं नृणां बीजं स्तभ्नाति सुरते चिरम् ॥१७॥
श्वेतेषुपुङ्खामूलं ४० वा पुष्यार्के प्राप्य यः कटौ ।
कन्याकर्तितसूत्रेण बध्नाति स ४१ भजेचिरम् ॥१८॥
बीजं सितपिकाख्यस्य वटक्षीरेण पेषितम् ।
करञ्जबीजमध्यस्थं स्तम्भयेद्वदने ४२ धृतम् ॥१९॥
॥ अथ वाजीकरणविधिः ॥
शक्तेरभावात्स्तम्भादि ४३ सर्वमेवाप्रयोजकम् ।
अतः ४४ शरीरपुष्ट्यर्थं वाजीकरणमुच्यते ॥२०॥
चूर्णं विदार्याः स्वरसैर्भावितं भानुशोषितम् ।
मध्वाज्यमिश्रितं लीढ्वा ४५ भजते वनिता दश ॥२१॥

२४ अनङ्गरङ्गः [ षष्ठः
स्वरसैर्भावितं ⁴⁶ धात्रीचूर्णमाज्यसितान्वितम् ।
क्षौद्रेण विलिहन्नात्रौ ⁴⁷ वृद्धोऽपि तरुणायते ॥२२॥
कपिगोक्षुरगोरक्षबलानागबलाभवम् ⁴⁸ ।
चूर्णं च शतपत्रायाः ⁴⁹ पीतं क्षीरेण ⁵⁰ पौष्टिकम् ॥२३॥
सितासाधितगोक्षीरे ⁵¹ माषान्सम्भाव्य शोषयेत् ।
भानुपदैः पुनस्तेषां चूर्णस्य वटकं शुभम् ⁵² ॥२४॥
कृत्वा घृतेन संसाध्य प्रदोषे भक्षयेत्सदा ।
वृद्धोऽपि प्रबलो ⁵³ भूत्वा वनितानां शतं व्रजेत् ⁵⁴ ॥२५॥
मध्वाह्वचूर्णकर्षं ⁵⁵ वा लीढ्वा ⁵⁶ मध्वाज्यमिश्रितम् ।
पिबेत्तदनु गोक्षीरं यः स नारीशतं भजेत् ⁵⁷ ॥२६॥
बीजं सितपिकाक्ष्य ⁵⁸ तण्डुलाः षष्टिकोद्भवाः ⁵⁹ ।
द्वयोः कर्षं लिहन्नात्रौ मधुना दृढतां व्रजेत् ॥२७॥
शतपत्रारसं ⁶⁰ सर्पिः तुल्यं तद्दशधा पयः ⁶¹ ।
दत्त्वा संसाधितं क्षौद्रसिताभ्यां पौष्टिकं परम् ⁶² ॥२८॥
मृतायस्त्रिफलायष्टीचूर्णं ⁶³ मधुघृतान्वितम् ।
दिनान्ते लेढि यो नित्यं ⁶⁴ स नारीं सुरते जयेत् ॥२९॥
॥ अथ लिङ्गस्थूलीकरणम् ॥
लघु सूक्ष्मेण लिङ्गेन नैव तुष्यन्ति योषितः ।
अतस्तत्प्रीतये ⁶⁵ वक्ष्ये स्थूलीकरणमुत्तमम् ॥३०॥
बला नागबला कुष्ठं वचा द्विरदपिप्पली ।
वाजिगन्धा हयरिपुरिति ⁶⁶ सर्वं समांशकम् ॥३१॥
संचूर्ण्य ⁶⁷ नवनीतेन लिङ्गलेपो विधीयते ⁶⁸ ।
मुहूर्तादतिसूक्ष्मं च ⁶⁹ वाजिलिङ्गसमं भवेत् ॥३२॥

स्थलः १] अनङ्गरङ्गः २९
जातीरसशिलाकुष्ठव्योषटङ्कणचूर्णकैः ।
तिलतैलयुतैर्लेपालिङ्गवृद्धिः प्रजायते ॥३३॥
सैन्धवं मरिचं कुष्ठं बृहती खरमञ्जरी ।
हयगन्धा यवा माषाः पिप्पली गौरसर्षपाः ॥३४॥
तिलतैलेन संपिष्य मधुरोद्वर्तनं बुधः ।
प्रयोजयेत्कर्णपालीस्तनलिङ्गविवर्धनम् ॥३५॥
भल्लातं कृष्णलवणं नलिनीदलमेव च ।
दग्ध्वा तद्भस्म बृहतीफलजेनाम्भसा सह ॥३६॥
महिषीगोमयैः पूर्वं घृष्ट्वा लिङ्गे विलेपयेत् ।
तत्क्षणान्मुसलाकारं दृढं चैव भवेदलम् ॥३७॥
लोध्रकासीसमातङ्गबलाकल्कैस्तिलोद्भवम् ।
तैलं संसाधितं लिङ्गयोनिकर्णविवर्धनम् ॥३८॥
॥ अथ योनिसंकोचनविधिः ॥
प्रौढानवप्रसूतानां श्लथं गुह्यं न रोचते ।
यूनामत्तस्तत्संकोचविधिं संक्षेपतो ब्रुवे ॥३९॥
सनालं कमलं पिष्ट्वा पयसा कारयेद्वटीम् ।
तां निधाय क्षणं योनौ वृद्धापि स्यात्कुमारिका ॥४०॥
देवदारुनिशायुग्मसरसीरुहकेसरैः ।
संलिप्तं मदनच्छत्रं संकोचं परमं व्रजेत् ॥४१॥
लिप्त्वा पिकाक्षबीजैश्च वारिपिष्टैः स्मरालयम् ।
नियमेन परं गाढं वराङ्गं लभतेऽङ्गना ॥४२॥
त्रिफलाधातकीपुष्पजम्बुत्वक्साबरेः समैः ।
मक्षौद्रैर्लिप्तगुह्या च कन्येव जरती भवेत् ॥४३॥
कटुतुम्बीभवैर्बीजैः सलोध्रैः स्मरमन्दिरम् ।
लिप्त्वा नवप्रसूतापि ध्रुवं कन्येव जायते ॥४४॥

२६ अनङ्गरङ्गः [ षष्ठः
वाजिगन्धावचाव्योषनिशेन्दीवरकुष्ठकैः⁹¹ ।
तोयपिष्टैः स्मरागारं लिप्तं गाढतरं⁹² भवेत् ॥ ४५ ॥
'मधुककाष्ठसारेण⁹³ श्लक्ष्णेन⁹⁴ मधुना सह ।
वराङ्गं पूरितं यत्नादत्यन्तं दृढतां व्रजेत्⁹⁵ ॥ ४६ ॥
॥ अथ योनिसंस्कारः ॥
लघ्वग्नौ⁹⁶ सार्षपं तैलं जातिपुष्पैः प्रसाधयेत् ।
नारीगुह्यं तदभ्यङ्गात्सुगन्धि सुरते भवेत्⁹⁷ ॥ ४७ ॥
सुरदारुतिलारिष्टदाडिमाञ्जनकाञ्चनैः⁹⁸ ।
तैलं सुसिद्धमभ्यङ्गाद्योनिं सुरभितां नयेत्⁹⁹ ॥ ४८ ॥
॥ अथ लोमशातनम् ॥
कटुतैले नागचूर्णं क्षिप्त्वा सप्ताहमातपे ।
निधेयं मर्दनात्तत्तु योनिलोमापहारकम्¹⁰⁰ ॥ ४९ ॥
सप्ताहं¹⁰¹ भावितं शङ्खभस्म रम्भाम्भसा ततः¹⁰² ।
तालेन युक्तं हरति योनिलोमानि योषिताम्¹⁰³ ॥ ५० ॥
हरितालं पलाशस्य भस्म रम्भाजलान्वितम् ।
एतस्य लेपाल्लोमानि¹⁰⁴ न रोहन्ति कदाचन ॥ ५१ ॥
॥ अथ नष्टपुष्पसमुद्भवविधिः ॥
भृष्टं¹⁰⁵ ज्योतिष्मतीपत्रं जपापुष्पं¹⁰⁶ च वारिणा ।
पिष्ट्वा पिबति सा भूयो नष्टपुष्पं प्रविन्दति¹⁰⁷ ॥ ५२ ॥
तण्डुला देवकाष्ठं च दूर्वापत्रं समं त्रयम्¹⁰⁸ ।
वारिपिष्टं¹⁰⁹ पिबेद्या च¹¹⁰ नष्टपुष्पं¹¹¹ लभेत सा¹¹² ॥ ५३ ॥
॥ अथ पुष्पाधिक्यनिवारणम् ॥
पथ्या रसाञ्जनं धात्री त्रयं पिष्ट्वाम्भसा¹¹³ समम् ।
पिबेद्यात्यधिकं¹¹⁴ पुष्पं सप्ताहात्परिनाश्येत्¹¹⁵ ॥ ५४ ॥

" or something?
Let's read:
वा (1) जि (2) ग (3) न्धा (4)
Then:
मृ (5) ?
Wait, look at the letter with 'ऋ' matra:
Is it 'मृ' (mṛ)?
Wait, could it be 'घृ'?
No, it's 'मृ'.
Then 'ता'? Or 'क्वा'?
Wait! Could it be: "वाजिगन्धाशृतं क्षीरं"?
No, there is clearly:
वाजिगन्धा (vā-ji-ga-ndhā)
Then: 'मृ' (mṛ) or 'सृ'?
Wait, what if it is: "वाजिगन्धामृता..."
Wait! Amrita (अमृता = guduchi)!
Is there a formulation: वाजिगन्धा + अमृता?
Yes, Ashwagandha and Guduchi are commonly paired!
Then after 'अमृता':
What is the next part?
Look at: 'म' - 'र्जि' - 'का' - 'थं'?
Wait! Look at the letter before 'थं':
It is 'क' with a subscript 'व'?
Look at 'क्वा' in Devanagari: 'क' with 'व' underneath and 'ा' (ā-matra) = क्वा!
Yes! 'क्वा'!
And the next letter is 'थं' =

२८ अनङ्गरङ्गः [ षष्ठः
यष्टीसावरधात्रीणां¹³⁹ चूर्णं¹⁴⁰ पीतं पयोन्वितम् ।
सप्ताहाच्चलितं गर्भं स्त्रीणां संस्तम्भयेद्ध्रुवम्¹⁴¹ ॥६६॥
कन्दं लोहितपद्मस्य¹⁴² क्षीराज्यमधुसंयुतम् ।
सुपक्वं शीतलं कृत्वा सप्ताहं याङ्गना¹⁴³ पिबेत् ॥६७॥
गर्भस्रावं तथा वान्तिं¹⁴⁴ शूलं शोथं¹⁴⁵ त्रिदोषजम् ।
अन्यांश्च बहुशो¹⁴⁶ रोगान्नाशयेन्नात्र संशयः ॥६८॥
॥ अथ सुखप्रसवविधिः ॥
मातुलुङ्गमधूकोत्थं¹⁴⁷ चूर्णं मधुघृतान्वितम् ।
पीत्वा सूते सुखं नारी¹⁴⁸ शीघ्रमेव न संशयः ॥६९॥
गृहधूमं समादाय पिबेत्पर्युषिताम्भसा ।
या सा सूते सुखेनैव शीघ्रमेव वराङ्गना ॥७०॥
रविवारे गृहीतस्य गुञ्जामूलस्य बन्धनात् ।
नीलसूत्रैः कटौ मूर्ध्नि जायते प्रसवो द्रुतम्¹⁵⁰ ॥७१॥
ओं मन्मथ मथ मथ¹⁵¹ बाहिलि बालस्योदरं¹⁵² मुञ्च मुञ्च लघु स्वाहा ॥
इति मन्त्रेण संजप्तं पातुं देयं जलं बुधैः ।
सूते ऽङ्गना सुखं शीघ्रं मन्त्रराजप्रसादतः ॥७२॥
॥ अथ वन्ध्यात्वापादनम् ॥
गुडं त्रैहायनं यात्ति¹⁵³ पलमात्रं तु नित्यशः ।
मासार्धं सा¹⁵⁴ भवेद्वन्ध्या यावदायुर्न संशयः ॥७३॥
तुषतोयेन संक्वाथ्य मूलमग्निरूद्भवम्¹⁵⁵ ।
पुष्पावसाने त्रिदिनं पीत्वा वन्ध्याभिजायते¹⁵⁶ ॥७४॥
कदम्बस्य¹⁵⁷ फलं पादं मक्षिकाया¹⁵⁸ दिनत्रयम् ।
पीतमुष्णोदकेनैतद्वन्ध्यात्वं¹⁵⁹ प्रतिपादयेत् ॥७५॥
रक्षोभरुहबीजानां¹⁶⁰ पलार्धं तण्डुलाम्भसा ।
ऋतौ पीतं¹⁶¹ तु सप्ताहं वन्ध्यां कुर्यान्मृगीदृशम्¹⁶² ॥७६॥

स्थलः ] अनङ्गरङ्गः २९
॥ अथ केशोद्भवञ्जनविधिः ॥
गव्येन पयसा पिष्टं ¹⁶³ तिलपुष्पं सगोक्षुरम् ¹⁶⁴ ।
सप्ताहलेपनात्कुर्यान्केशान्दीर्घान्बहूनपि ॥७७॥
दन्तीसावरकल्केन सिद्धं तैलं ¹⁶⁵ तिलोद्भवम् ।
पीतं ¹⁶⁶ कार्यं च खर्वत्वं केशानां हन्ति लेपनात् ¹⁶⁷ ॥७८॥
गुञ्जाफलरजः क्षौद्रयुक्तं लेपान्निहन्त्यलम् ¹⁶⁸ ।
इन्द्रलुप्तं तथा केशावाह्यारोहणकारणम् ¹⁶⁹ ॥७९॥
दग्धैभदन्तं ¹⁷⁰ सुश्लक्ष्णं पिष्ट्वा तेन प्रलेपयेत् ¹⁷¹ ।
इन्द्रलुप्तं क्षयं याति केशा रोहन्ति भूरिशः ¹⁷² ॥८०॥
आम्रप्रसूनं त्रिफला त्वक्पाण्डवतरोरपि ।
पिण्डारकं चेति ¹⁷³ कल्कैस्तिलतैलं प्रसाध

३० अनङ्गरङ्गः [ षष्ठः
॥ अथ मुखकण्टकहरणम् ॥
वचासावरधान्यानां लेपनाद्यौवनोद्भवाः$^{186}$ ।
मुखस्थाः$^{187}$ पिटका यान्ति नरनार्योः क्षयं त्र्यहात्$^{188}$ ॥
कण्टकैः शाल्मलीयैश्च क्षीरपिष्टैर्विलेपयेत्$^{189}$ ।
मुखं तस्यापि पिटका$^{190}$ नाशं गच्छन्त्यसंशयम् ॥८९॥
लोध्रसैन्धवसिद्धार्थवचानां परिलेपनात् ।
गण्डस्थाः पिटका यान्ति देहिनां संक्षयं क्रमात्$^{191}$ ॥९०॥
॥ अथ मुखनीलीहरणम् ॥
तिलद्विजीरसिद्धार्थान्पिष्ट्वा क्षीरेण$^{192}$ लेपयेत् ।
यः सप्ताहं जयेन्नीलीं चन्द्रवद्वदनं भवेत् ॥९१॥
गैरिकं शोणयष्टी$^{193}$ च मेघनादो$^{194}$ निशाद्वयम् ।
पिष्ट्वा रम्भाम्भसा लेपात्सप्ताहं$^{195}$ नीलिकां जयेत् ॥९२॥
॥ अथ कुचसंस्कारः ॥
वाजिगन्धावचाकुष्ठकणाश्वारिलवङ्गकम्$^{196}$ ।
नवनीताम्बुसंमिश्रं$^{197}$ लेपात्कुर्यात्कुचान्पृथून्$^{198}$ ॥९३॥
कोलमज्जा हयारिश्च भुजगस्य वसा समा ।
एतेषां मर्दनात्स्त्रीणां कुचाः$^{199}$ संयान्ति पीनताम् ॥९४॥
श्रीपर्णीरससंसिद्धतिलतैलविलेपनात्$^{200}$ ।
पतितावपि संकुर्यात्पीनोत्तुङ्गौ$^{201}$ कुचौ स्त्रियाः ॥९५॥
दाडिमीकल्कसंसिद्धकटुतैलविमर्दनम्$^{202}$ ।
स्तनौ चारुतरौ पीनौ नित्यं कुर्यान्मृगीदृशः$^{203}$ ॥९६॥
तैलं तिलोद्भवं$^{204}$ गव्यं घृतं चार्कपयः समम् ।
बला श्यामलता व्योषं लज्जालुश्च$^{205}$ निशाद्वयम् ॥९७॥
एतेषां कल्कसहितं पचेन्मृद्वग्निना$^{206}$ सुधीः ।
तल्लेपेन$^{207}$ कुचाः स्त्रीणां शीघ्रं यान्ति विशालताम् ॥९८॥

स्थलः ] रङ्गरङ्गः ३१
बाला²⁰⁸ तण्डुलतोयेन तैलमेतत्पिबेद्यदि ।
पीनोत्तुङ्गौ²⁰⁹ कुचौ तस्या न पतेतां²¹⁰ कदाचन ॥९९॥
इति श्रीलाडखानविनोदाय महाकवि कल्याणमल्लविरचिते
ऽनङ्गरङ्गे द्रावणादिनिरूपणं नाम
षष्ठः स्थलः ॥ ६ ॥
अथ सप्तमः स्थलः ।
॥ अथ वशीकरणादिकं निरूप्यते ॥
सारमुद्धृत्य संक्षेपाद्वशीकरणमोहनम् ।
कामिनां प्रीतिजननं¹ किंचिदत्र निगद्यते ॥ १ ॥
॥ तत्रादौ तिलकविधिः ॥
लज्जालुर्मधुकं हव्यं² नलिनीमूलमेव च ।
एतत्पिष्ट्वा³ स्ववीर्येण यः कुर्यात्तिलकं पुमान्⁴ ॥ २ ॥
तत्क्षणादेव नयति⁵ वशतां भुवनत्रयम् ।
वात्स्यायनेन मुनिना प्रोक्तो योगो ऽयमुत्तमः⁶ ॥ ३ ॥
सितार्कमूलं⁷ मञ्जिष्ठा वचा मुस्तं सकुष्ठकम्⁸ ।
स्त्रीयोनिशोणितेनैतदेकीकृत्य ललाटके ॥ ४ ॥
शुभं तिलकमाधत्ते यः स लोकत्रयं क्षणात् ।
नयति स्ववशं प्राज्ञः सुचिरं मोदते भुवि⁹ ॥ ५ ॥
तगरं पिप्पलीमूलं मेषशृङ्गी कणा जटा ।
एतत्समं स्वपञ्चाङ्गमलैर्नीत्वैकतां¹⁰ सुधीः ॥ ६ ॥
मधुना तिलकं कुर्याद्यः¹¹ क्षोणीसुतवासरे ।
जगत्सर्वं¹² वशीकुर्यात्स पुमान्नात्र संशयः ॥ ७ ॥