अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६८० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
न त्वभिध्यादयः प्रयोगा युज्यन्ते । न हि चित्तोत्पादमात्रेण प्रयुक्तो भवति;
क्रियानारम्भात् ।
सूत्र उक्तम्—"प्राणातिपातो भिक्षवस्त्रिविधः—लोभजः, द्वेषजः, मोहजो
यावन्मिथ्यादृष्टिः" ( ) इति । तत्र कीदृशः प्राणातिपातो लोभज
इत्येवमादि वक्तव्यम् । नात्र सर्वेषां कर्मपथानां लोभादिभिर्निष्ठा ?
प्रयोगस्तु त्रिमूलजः ॥ ६८ ॥
प्रयोगस्तेषामकुशलमूलत्रयाज्जात इत्यादिसमुत्थानवचनादेवमुक्तः ।
तत्र लोभजप्राणातिपातो यथा—तच्छरीरावयवार्थमर्थार्थं क्रीतार्थं च प्राणिनं
जीविताद् व्यपरोपयति आत्मसुहृत्परित्राणाय ।
द्वेषजो यथा—वैरनिपीडनार्थम् ।
मोहजो यथा—याज्ञिकानां धर्मबुद्ध्या राज्ञां च धर्मपाठक

निर्देशः ]        चतुर्थं कोशस्थानम्        ५८१
पाठकप्रामाण्यात् दुष्टनिग्रहार्थम् । यथा ब्राह्मणा आहुः—“सर्वमिदं ब्रह्मणा
ब्राह्मणेभ्यो दत्तं ब्राह्मणानां दौर्बल्याद् वृषलाः परिभुञ्जते । तस्मादपहरन् ब्राह्मणः
स्वमादत्ते, स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते, ग्वं वस्ते, स्वं ददाति च” (       )
इति । न चैषामपरस्वसंज्ञा भवति । यच्च मिथ्यादृष्टिप्रवर्तितम् ।
लोभजः काममिथ्याचारः—परदारादिषु तत्संगादब्रह्मचर्यं लाभसत्कारार्थ-
मात्मसुहृत्परित्राणाय । द्वेषजः—वैरनिपीडनार्थम् । मोहजो यथा—पारसीकानां
मात्रादिगमनम्, गोसवे च यज्ञे । यथोक्तम्—“ब्राह्मणो गोसवेनेष्ट्वा संवत्सर-
गोव्रती भवति । उपहा उदकं चूषति, तृणानि च्छिनत्ति, उपैति मातरम्, उप
स्वसारम्, उप सगोत्राम्” (       ) इति । ये चाहुः—“उदूखल-
पुण्यफलपक्वान्नतीर्थमार्गप्ररुयो मातृग्रामः” इति । मृषावादादयो लोभजा द्वेष-
जाश्च पूर्ववत् । मोहजो मृषावादः, यथाह—
“न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले ।
प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि” ॥
(       ) इति ।
यश्च मिथ्यादृष्टिप्रवर्तितो मृषावादः । पैशून्यादयस्तु मिथ्यादृष्टिप्रवर्तिता
नास्ति परलोक इति कृत्वा निरपेक्षो हन्ति । अयमपि मोहजः—अन्यलाभस-
त्कारयशोऽर्थमिति । अन्यलाभस्यार्थे परस्वं हरति । यथाव्यवहारिकः । सत्-
कारस्य यशसो वार्थं हरति । इदमपि लोभजमदत्तादानम् । यच्च मिथ्यादृष्टिप्र-
वर्तितं तदपि मोहजमदत्तादानम्, तत्र मोहप्रवान्यात् ।
उपैति मातरम् । अब्रह्मचर्यार्थे । उपस्वसारम् । उपैतीति वर्तते । उपस्वसारं
भगिनीमित्यर्थः । उपसगोत्रामिति । समानगोत्रामित्यर्थः । उपहा=यजमानः ।
ये चाहुरिति विस्तरः । उदूखलादितुल्यो मातृग्रामः । यथोदूखलादयः साधारणा
उपभोग्याः, एवं स्त्रीजनः । तस्मान्न दोषोऽस्त्यभिगच्छतामिति । मृषावादादयो
लोभजा द्वेषजाश्च पूर्ववदिति । मृषावादपैशुन्यपारुष्यसम्भिन्नप्रलापा लोभजा
अन्यलाभसत्कारयशोऽर्थं वा, आत्मसुहृत्परित्राणार्थं वा । द्वेषजा वैर-
निर्यातनार्थम् ।
न नर्मयुक्तम् । न परिहासयुक्तम् ।
मिथ्यादृष्टिप्रवर्तित इति । 'नास्ति परलोकः' इति निर्मर्यादस्य यो मृषा-

६८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
मोहजाः। यश्च वेदाद्यसच्छास्त्रप्रलापः ॥ ६८ ॥
अभिध्यादयः कथं लोभजाः ?
तदनन्तरसम्भूतैरभिध्याद्यास्त्रिमूलजाः
लोभादनन्तरमुत्पन्ना लोभजाः, द्वेषादनन्तरं द्वेषजाः, मोहादनन्तरं मोहजाः।
उक्ता अकुशलाः कर्मपथाः ॥
कुशलाः कथम् ? इत्याह—
कुशलाः सप्रयोगान्ता अलोभाद्वेषमोहजाः ॥ ६९ ॥
सप्रयोगपृष्ठाः कुशलाः कर्मपथा अलोभाद्वेषमोहजाः, कुशलचित्त-
समुत्थितत्वात्। तस्य च अवश्यमलोभादिभिः संप्रयोगात् तत्राकुशलकर्मपथ-
प्रयोगाद् विरतिः कुशलकर्मपथप्रयोगः। मौलाद् विरतिः मौलः। पृष्ठाद् विरति पृष्ठः।
तद्यथा श्रामणेर उपसम्पाद्यमानो नानावासं प्रविशति, भिक्षून् वन्दते, उपाध्यायं
याचते, यावदेकं कर्मवाचनं क्रियते द्वितीयं च— अयं प्रयोगः। तृतीयकर्मवाचने
या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका चाविज्ञप्तिः—अयं मौलः कर्मपथः। तत ऊर्ध्वं यावन्निश्रया
आरोच्यन्ते, तदधिष्ठानं च विज्ञपयति अविज्ञप्तिश्च यावदनुवर्तते—इदं पृष्ठम् ॥ ६९॥

वाद्योऽयं मोहजः। पैशुन्यादयस्तु। पैशुन्यपारुष्याबद्धप्रलापाः। मृषावादवत्
मोहजाः। यश्चेति विस्तरः। यश्च वेद-सांख्य-वैशेषिकाद्यसत्प्रलापः, स चापि
मोहजः सम्भिन्नप्रलापः ॥ ६८ ॥
तस्य चेति कुशलचित्तस्य। नानावासं प्रविशतीति। मण्डलं प्रविशतीत्यर्थः।
नानावासा हि तस्मिन् महासीमामण्डले भवन्ति। तृतीये कर्मवाचन इति।
ज्ञप्तिचतुर्थेन कर्मणा श्रामणेर उपसम्पाद्यते। तत्र ज्ञप्त्या इदन्नामानमुपसम्पाद-
येत् सङ्घ इति। लिङर्थ उच्यते। कर्मवाचनेन लडर्थ उच्यते— इमं सङ्घ
उपसम्पादयतीति। तत्र कर्मवाचनं निरुच्यते। तृतीयस्य कर्मवाचनस्यापरि-
समाप्तेः प्रयोगः कर्मपथस्यावगन्तव्यः। तस्यावसाने तु या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका
वाऽविज्ञप्तिरियं मौलः कर्मपथः। तत ऊर्ध्वं यावन्निश्रया आरोच्यन्त इति।
चत्वारो निश्रयाश्चीवरपिण्डपातशय्यासनग्लानप्रत्ययभैषज्यलक्षणा यथोक्तेन
विधिना तस्योपसम्पादितस्यारोच्यन्ते। तदधिष्ठानं च विज्ञापयति। निश्रया-
धिष्ठानं च विज्ञप्तिं करोतीत्यर्थः। अविज्ञप्तिश्च यावदनुवर्तते। यावत् संवरो न
हास्यत इत्यर्थः। इदं पृष्ठम् ॥ ६९ ॥

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६८३
यदुक्तम्—"न सर्वेषां कर्मपथानां लोभादिभिर्निष्ठा" इति, अथ कस्य
केन निष्ठा ?
वधव्यापादपारुष्यनिष्ठा द्वेषेण,
एषां प्राणातिपात-व्यापाद-पारुष्याणां द्वेषेण समाप्तिः; परित्यागपरुषचित्त-
सम्मुखीभावात् ।
लोभतः ।
परस्त्रीगमनाभिध्याऽदत्तादानसमापनम् ॥ ७० ॥
लोभेन काममिथ्याचाराभिध्याऽदत्तादानानां समाप्तिः ॥ ७० ॥
मिथ्यादृष्टेस्तु मोहेन,
अधिमात्रभूतो हि तां निष्ठापयति ।
शेषाणां त्रिभिरिष्यते ।
के पुनः शेषाः ? मृषावादपैशुन्यसम्भिन्नप्रल'पाः । एषां त्रिभिरपि निष्ठा—
लोभेन, द्वेषेण, मोहेन वा ।
य एते कर्मपथाश्चतुर्भिः काण्डैरुक्तास्त्रयस्त्रय एकश्चायश्च, एषा

६८४ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यः परं मरणान् नियमय्य समं तेन पूर्वं वा म्रियते, किमस्य मौलः कर्मपथो
भवति ? उताहो न ?
समं प्राक् च मृतस्यास्ति न मौलः,
अत एवोच्यते—"स्यात् प्रयोगं कुर्यात् फलं च परिपूरयेन्न च प्राणाति-
पातावद्येन स्पृश्यते ? आह—स्यात्, यथापि तद्वद्यपरोपकः पूर्वं स वा कालं
कुर्यात्" ( ) इति । किं पुनस्तत् कारणम् ?
न हि वध्ये जीवति हन्तुः प्राणातिपातावद्येनास्ति योगः, नापि सहमृतस्य
हन्तुः ।
अन्याश्रयोदयात् ।
येनाश्रयेण तत्प्रयोगः कृतः स उच्छिन्नः, अन्य एवाश्रयो निकायभागभिन्न
उत्पन्नः, तस्य प्रयोक्तृत्वात् कर्मपथेन योगो न उक्तः ।
यत्सेनापातमृगयावस्कन्धेषु परेषां वधार्थं बहवः समग्राः पतन्ति, एकश्च
प्राणातिपातं करोति, कस्तेन समन्वगतो भवति ?
सेनादिष्वेककार्यत्वात्¹ सर्वे कर्तृवदन्विताः² ॥ ७२ ॥
यथैव हि कर्त्ता, तथा सर्वे समन्वागता भवन्ति; एककार्यत्वात् । अर्थतो
हि तेऽन्योन्यं प्रयोक्तारो भवन्ति ।
यस्तर्हि बलान्नीयते, सोऽपि समन्वागतो भवति ? अन्यत्र य एवं निश्चित्य
यायात्—'यावज्जीवितहेतोरपि प्राणिनं न हनिष्यामि' इति ॥ ७२ ॥
कियता पुनः प्राणातिपातं स्वयं कुर्वतः कर्मपथो भवति ? कियता याव-
न्मिथ्यादृष्टिः कर्मपथः—इति लक्षणं वक्तव्यम् ? तदुच्यते—
“न मौलः” इति । प्रतिषेधात् पृष्ठमपि न भवतीति गम्यते । मौल-
पूर्वत्वात् पृष्ठस्य ।
न च प्राणातिपातावद्येन स्पृश्यत इति । न मौलेनेत्यभिप्रायः ।
“अन्याश्रयोदयात्” इति । विसभागाश्रयोदयादित्यर्थः ।
अर्थतो हि तेऽन्योन्यं प्रयोक्तार इति । न वाचा तेऽन्योन्यं प्रयोक्तारः, किं
तर्हि ? प्राणातिपातकारणाभ्युपगमादर्थत इति दर्शयति । एककार्यत्वात् ॥ ७२ ॥
१-१. सेनादेश्वैककार्यत्वात् सर्वकर्तृवदस्ति सः—इति पाठान्तरम् ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६८५
प्राणातिपातः सञ्चिन्त्य परस्याभ्रान्तिमारणम् ।
यदि 'मारयिष्याम्येनम्' इति संज्ञाय परं मारयति, तमेव च मारयति नान्यं
भ्रमित्वा—इयता प्राणातिपातो भवति । यस्तर्हि सन्दिग्धो मारयति—किमयं
प्राणी न प्राणीति, स एवान्यो वेति, सोऽप्यवश्यमेतं निश्चयं लब्ध्वा तत्र
प्रहरति । योऽस्तु सोऽस्त्विति कृतमेवानेन त्यागचित्तं भवति ।
कथं क्षणिकेषु स्कन्धेषु प्राणातिपातो भवति ? प्राणो नाम वायुः
कायचित्तसन्निश्रितो वर्तते, तमतिपातयति १ । यथा प्रदीपं निरोधयति,
घण्टास्वनं वा ।
जीवितेन्द्रियं वा प्राणः, तन्निरोधयति । यद्येकस्यापि जीवितक्षणस्योत्पद्य-
मानस्यान्तरायं करोति, प्राणातिपातावद्येन स्पृश्यते, नान्यथा ।
कस्य तज्जीवितं यस्तदभावान्मृतो भवति ? 'कस्य' इति षष्ठीं पुद्गलवादे
चिन्तयिष्यामि २ । उक्तं तु भगवता—
संज्ञाय परिच्छिद्येत्यर्थः । नान्यं भ्रमित्वेति । न भ्रान्त्या अन्यं मारयतीत्यर्थः ।
क्षणिकेषु स्कन्धेष्विति । स्वरसेनेव विनश्वराणां स्कन्धानां कथमन्येनेषां
निरोधः क्रियते इत्यभिप्रायः । प्राणो नाम वायुः कायचित्तसन्निश्रितो वर्तत
इति । कथं चित्तसन्निश्रितो वायुः प्रवर्तते ? चित्तप्रतिबद्धवृत्तित्वात् ।
तथा हि—निरोधासंज्ञिसमापत्तिसमापन्नस्य मृतस्य च न प्रवर्तते । शास्त्रेऽ-
प्युक्तम्—"ये इमे आश्वासप्रश्वासाः, किं ते कायसन्निश्रिता वर्तन्त इति
वक्तव्यम् ? चित्तसन्निश्रिता वर्तन्त इति वक्तव्यम् ? नैव कायचित्तसन्निश्रिता
वर्तन्त इति वक्तव्यम् ? कायचित्तसन्निश्रिता वर्तन्त इति वक्तव्यम् ? आह—
कायचित्तसन्निश्रिता वर्तन्त इति वक्तव्यमिति विस्तरः । तमतिपातयति
इति । तं प्राणं विनाशयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्य स्वरसनिरोधादनागतस्योत्पत्तिं
प्रतिबध्नन् निरोधयतीत्युच्यते । यथा प्रदीपं निरोधयति । घण्टास्वनं वा ।
क्षणिकमपि सन्तम् । कथं च स निरोधयति ? अनागतस्योत्पत्तिप्रतिबन्धात् ।
जीवितेन्द्रियं वा प्राण इति । चित्तविप्रयुक्तस्वभावमेनं दर्शयति ।
कस्य तज्जीवितम् । यस्तदभावान्मृत इति । यः प्राणी जीवितस्याभावान्मृतो
भवति स बौद्धानां नास्ति; नैरात्म्यवादित्वात् । अत एवं पृच्छति । कस्येति
षष्ठीम् पुद्गलवादे पुद्गलप्रतिषेधप्रकरणे—"असत्यात्मनि कस्येयं स्मृतिः ?
१. तमभिपातयति—का० । २. विचारयिष्यामः—का० ।

१८४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
"आयुरूष्माऽथ विज्ञानं यदा कायं जहात्यमी ।
अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतनम्" ॥ ( ) इति
तस्मात् सेन्द्रियः कायो जीवतीत्युच्यते, अनिन्द्रियो मृत इति ।
"अबुद्धिपूर्वादपि प्राणिवधात् कर्तुरधर्मः, यथा—अग्निसंयोगाद् दाहः"
इति निर्ग्रन्थाः ।
तेषां परस्त्रीदर्शनसंस्पर्शन' एष' प्रसङ्गः । निर्ग्रन्थशिरोलुञ्चने च कष्ट-
तपोदेशने च शास्तुः, ²विसुचिकामरणे च दातुः, वैद्यानां चातुरपीडने, मरणे
च मातृ-गर्भस्थयोश्च; अन्योन्यदुःखनिमित्तत्वात् । वध्यस्यापि च तत्क्रियासम्ब-
न्धाद्, अग्निस्याश्रयदाहवत् । कारयतश्चाप्रसङ्गः; तदसम्बन्धात् । परेणाग्निं
स्पर्शयतस्तेनादाहवत् । अचेतनानां च काष्ठादीनां गृहपाते प्राणिनां वधात्
किमर्थैषा षष्ठी" इत्यत्र प्रदेशे चिन्तयिष्यामि । आस्तां तावदेतत् सामान्यासिक-
मित्यभिप्रायः ।
तस्मात् सेन्द्रियः कायो जीवतीति । सेन्द्रियस्यैव कायस्य तज्जीवितं नात्मन
इति दर्शयति । स एव चानिन्द्रियो मृत इति ।
अबुद्धिपूर्वादिति विस्तरः । असञ्चिन्त्यकृतादपि प्राणातिपातं कर्तुरधर्मो
यथाग्निसंस्पर्शादबुद्धिपूर्वदासञ्चिन्त्यकृताद् दाह इति । निर्ग्रन्था नग्नाटकाः । तेषां
निर्ग्रन्थानामेवंवादिनाम् । अबुद्धिपूर्वेऽपि परस्त्रीदर्शनसंस्पर्शन एष प्रसङ्गः । पाप-
प्रसङ्ग इत्यर्थः । अग्निदृष्टान्तात् । निर्ग्रन्थशिरोलुञ्चने वा निर्ग्रन्थशिरःकेशोत्पाटने
च । दुःखोत्पादनबुद्धयभावेऽप्यधर्मप्रसङ्गः । कष्टतपोदेशने च । निर्ग्रन्थशास्तुर-
धर्मप्रसङ्गो बुद्धयपेक्षयाम् । परस्य दुःखोत्पादनमधर्माय भवतीति कृत्वा ।
तद्विसूचिकामरणे च । निर्ग्रन्थानां विसूचिकया अजीर्णेन मरणे । दातुरन्न-
दातुरधर्मप्रसङ्गः । अन्नदानेन मरणकारणात् । अबुद्धिपूर्वोऽपि हि प्राणिवधः
कारणमधर्मस्येति । मातृगर्भस्थयोश्च मातुः, गर्भस्थस्य च । अन्योन्यदुःखनिमित्त-
त्वात् । अधर्मप्रसङ्गः; तत एवाग्निदृष्टान्तात् । वध्यस्यापि च तत्क्रियासम्बन्धात् ।
प्राणातिपातक्रियासम्बन्धात् अधर्मप्रसङ्गः । वध्ये हि सति प्राणातिपातक्रिया
वधकस्य भवति । अग्निस्याश्रयदाहवत् । अग्निर्हि न केवलमन्यजनं दहति,
किं तर्हि ? स्वाश्रयमपि इन्धनं दहतीति । तद्वत् । न हि तेषां चेतनावशेषो-
ऽपेक्ष्यते । कारयतश्च परेण वधादि अधर्मस्याप्रसङ्गः । परेणाग्निं स्पर्शयतः स्पर्श-
यितुस्तेनादाहवत् । आग्नेयधर्माभ्युपगमात् । अचेतनानां च काष्ठादीनां काष्ठ
१-१. परदारदर्शनेऽप्येष—का० । २. ०मरणेन—मुद्रितः पाठः ।

?
Wait, line 3 has:
"अदत्तादानमन्यस्वस्वीक्रिया बलचौर्यतः ।। ७२ ।।" ?? No, wait, why would line 3 have "।। ७३ ।।"?
Wait, look at line 3:
"अदत्तादानमन्यस्वस्वीक्रिया बलचौर्यतः ।। ७३ ।।"
Wait, does it say 73 or 72? Let me look at both digits 3 in the page:
Top: ३८७ -> the digit ३ has:
upper curve: ╭╮
indent: >
lower curve: ╰╯
Now look at line 3:
digit 1: ७
digit 2: it has an upper curve, then an indent, then a lower curve!
Wait, does it?
YES! Look at the right edge of that digit: it goes in! It has two curves! It is a ३!
Wait, why does line 3 have ।। ७३ ।। and line 9 have ॥ ७३ ॥?
Wait, look at line 9:
Is line 9 ॥ ७३ ॥?
Yes, line 9 is definitely ॥ ७३ ॥!
Wait, could line 3 be ॥ ७३ ॥? Yes! In Sanskrit texts (especially Shastri's Bauddha Bharati editions), sometimes a kārikā number is printed at the end of the first half (or after the first line), or it's a reprint error, or it's 7

६८८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
पथः । यद्यन्यः परस्त्रीसंज्ञायान्यामभिगच्छेत् परदारप्रयोगाद्, वस्तुपरिभोगाच्च
स्यादित्येके । अन्यत्र प्रयोगान्न स्यात् प्राणातिपातवदित्यपरे ।
भिक्षुणीं गच्छतः कस्यान्तिकात् काममिथ्याचारः ? विषयस्वामिनः । तस्य
हि तन्न मर्षणीयम् । तस्यापि सनियमा स्वभार्यैव तु सा न गम्या ।
कुमारीं गच्छतो यस्य निसृष्टा । नो चेद्यस्य रक्षा, अन्ततो राज्ञः ।
अन्यसंज्ञोदितं¹ वाक्यमर्थाभिज्ञे मृषावचः ॥ ७४ ॥
यदि यमर्थं ब्रवीति तस्मिन्नन्यथासंज्ञी भवति, यं चाधिकृत्य ब्रवीति स तस्य
वाक्यस्यार्थाभिज्ञो भवति, तद्वाक्यं मृषावादः । अनभिज्ञे किं स्यात् ? सम्भिन्न-
प्रलापः स्यात् ।
'वाक्यम्' इत्युच्यते, कदाचिच्च बहवो वर्णा वाक्यं भवन्तीति कतमस्तत्र
कर्मपथः ? पश्चिमः सहाविज्ञप्त्या, यत्र चार्थभिज्ञो भवति । पूर्वे तु वर्णाः प्रयोगः ।
'अर्थाभिज्ञे' इत्युच्यते, किं तावदभिज्ञातार्थे श्रोतरि ? आहोस्वित् अभिज्ञातुं
समर्थे ? किं चातः ? यद्यभिज्ञातार्थे मनोविज्ञानविषयत्वाद्, वाक्यार्थस्य श्रोतृ-
विज्ञानेन सह निरोधाच्च वाग्विज्ञप्तेरविज्ञप्तिरेव स्यात् कर्मपथः ? अथाभिज्ञातुं
समर्थे; एवं दोषो न भवति । कथं चाभिज्ञातुं समर्थोऽप्युत्पन्नभाव उत्पन्ने
श्रोत्रविज्ञाने ? यथा न दोषस्तथास्तु ॥ ७४ ॥
प्राणातिपातवदिति । यथा देवदत्तं मारयामीत्यभिप्रायेण यज्ञदत्तं मारयतो
प्राणातिपातो भवति, तद्वत् । इहान्यस्मिन् वस्तुनि प्रयोगोऽभिप्रेतः, अन्यच्च
वस्तु परिभुक्तमिति न स्यात् काममिथ्याचार इत्यपरे ।
अन्ततो राज्ञ इति । यद्यन्यः कश्चिद् रक्षिता नास्ति । अन्ततः सर्वपश्चाद्
राज्ञोऽन्तिकात् स काममिथ्याचारः । तस्य हि तन्न मर्षणीयमिति ।
आहोस्विदभिज्ञातुं समर्थ इति । योऽपि ह्यर्थमभिज्ञातुं समर्थः सोऽप्यर्था-
भिज्ञ इति शक्यते वक्तुम्—अर्थमभिजानीत इति; विप्रकृतावस्थायामभिप्रेत-
त्वात् । मनोविज्ञानविषयत्वाद् वाक्यार्थस्येति । 'नास्त्यत्र देवदत्तः', 'अस्ति वा'
इत्युच्यमाने शब्दः श्रोत्रा विज्ञायते । तदनन्तरं तु चक्षुरादिसमूहो देवदत्तो
वाक्यार्थो विकल्पेन मनोविज्ञानेन विज्ञायते, तेनाविज्ञप्तिरेव मौलः कर्मपथः
स्यात् । वाग्विज्ञप्तेः श्रोत्रविज्ञानेन सह निरोधात् । इष्यते च विज्ञप्त्यविज्ञप्ति-
१. अन्यथासंज्ञिनो—का ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६८९
षोडश व्यवहाराः सूत्र उक्ताः--"अदृष्टे दृष्टवादिता, अश्रुते, अमते,
अविज्ञाते विज्ञातवादिता, दृष्टे अदृष्टवादिता, यावद् विज्ञातेऽविज्ञातवादिता
इतीमेऽनार्या अष्टौ व्यवहाराः । दृष्टे दृष्टवादिता, यावद्विज्ञाते विज्ञातवादिता,
अदृष्टेऽदृष्टवादिता, यावदविज्ञातेऽविज्ञातवादिता इतीमे आर्या अष्टौ व्यवहाराः ।
तत्रैषां दृष्टश्रुतमतविज्ञातानां किं लक्षणम् ?
चक्षुःश्रोत्रमनश्चित्तैरनुभूतं त्रिभिश्च यत् ।
तद् दृष्टश्रुतविज्ञातं मतं चोक्तं यथाक्रमम् ॥ ७५ ॥
यच्चक्षुर्विज्ञानेनानुभूतं तद् दृष्टमित्युक्तम् । यच्छ्रोत्रविज्ञानेन तच्छ्रुतम् ।
यन्मनोविज्ञानेन तत् विज्ञातम् । यत् घ्राणजिह्वाकायविज्ञानैस्तन्मतम् । किं
कारणम् ? गन्धरसस्प्रष्टव्यान्यव्याकृतत्वान्मृतकल्पानि । अत एतेषु मतारुयेति
वैभाषिकाः ।
किमत्र ज्ञापकम् ? सूत्रम्, युक्तिश्च ।
सूत्रं तावत्--"तत्किं मन्यसे माहकीमातः यानि त्वया चक्षुषा रूपाणि
न दृष्टानि न दृष्टपूर्वाणि न पश्यसि, नापि ते एवं भवति पश्येयमिति; अपि
नु ते तन्निदानमुत्पन्नम्, छन्दो वा रागो वा स्नेहो वा येन वा आलयो वा
नियतिरध्यवसानं वा ? नो भदन्त । ये त्वया श्रोत्रेण शब्दा न श्रुता न श्रुतपूर्वाः,
विस्तरेण यावन्मनसा धर्मा न विज्ञाताः ? विस्तरेण यावन्नो भदन्त । अत्र च ते
माहकीमातर्दृष्टे दृष्टमात्रं भविष्यति, श्रुते मते विज्ञाते विज्ञातमात्रम्" ( )
इत्युक्तम् । अतस्त्रिषु विषयेषु दृष्टश्रुतविज्ञातशब्दापदेशाद् गन्धादिषु मतारूया
गम्यते ।
स्वभावो मौलः कर्मपथ इति ॥ ७४ ॥
मृतकल्पानि । अत एतेषु मताख्येति । नैरुक्तं विधिमालम्ब्य वैभाषिका
व्याचक्षते । स्वेन्द्रियैः प्राप्ता मता इत्याचार्यसङ्घभद्रः ।
विस्तरेण यावन्मनसा धर्मा इति । ये त्वया घ्राणेन गन्धा न घ्राताः,
जिह्वया रसा नास्वादिताः, कायेन स्प्रष्टव्यानि न स्पृष्टानि, यावत् ये त्वया
मनसा धर्मा न विज्ञाता इति ।
त्रिषु विषयेषु रूपशब्दधर्मेषु दृष्टश्रुतविज्ञातापदेशाद् यथाक्रमम् । गन्धादिषु
गन्धरसस्प्रष्टव्येषु मतारूया गम्यते । ते मतशब्देनोच्यन्ते ।

६९० भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अत एवं चानिष्यमाणे दृष्टादिभावबाह्यत्वात् गन्धादिषु व्यवहारो न
स्यादित्येषा युक्तिः ।
सूत्रं तावज्ज्ञापकम्, अन्यार्थत्वात् । न ह्यत्र सूत्रे भगवान् व्यवहाराणां
लक्षणं शास्ति स्म । किं तर्हि ? 'अत्र च तव¹' षड्विधे विषये चतुर्षु व्यवहारेषु
दृष्टादिव्यवहारमात्रं भविष्यति । न हि² प्रियाप्रियनिमित्ताध्यारोप.' इत्ययमत्र
सूत्रार्थो दृश्यते ।
किं पुनर्दृष्टम् ? किं च यावद्विज्ञातम् ?
केचित् तावदाहुः—यत् पञ्चभिरिन्द्रियैः प्रत्यक्षं तद् दृष्टम् । यत् परत
आगमितं तच्छ्रुतम् । यद्³ युक्त्यनुमानतो रुचतं तन्मतम् । यन्मनःप्रत्यक्ष-
एवं चानिष्यमाणे । गन्धादिषु मताख्येत्यनिष्यमाणे । दृष्टादिभावबाह्यत्वात् ।
गन्धादीनामरूपलक्षणत्वेन दृष्टभावबाह्यत्वाद्, अशब्दधर्मायतनलक्षणत्वेन च
श्रुतविज्ञातभावबाह्यत्वात् । गन्धादिषु व्यवहारो न स्यात् । दृष्ट इति वा,
यावद्विज्ञात इति वेत्येषा युक्तिः । तेषु मताख्येति ।
आचार्य आह—सूत्रं तावदिति विस्तरः । अन्यार्थत्वादिति । यस्मात् सूत्र-
स्यान्य एवार्थः । सूत्रार्थं ब्रवीति—अत्र च तव षड्विधे विषये रूपाद्यौ चतुर्षु
दृष्टादिव्यवहारेषु दृष्ट-श्रुत-मत-विज्ञातव्यवहारेषु दृष्टादिव्यवहारमात्रं भविष्य-
तीति । रूपे दृष्टमिति व्यवहारो भविष्यति, यावद्विज्ञातमिति । एवं शब्दादिषु
अत्र च ते माहकीमातर्दृष्टे⁴ विषयषट्के दृष्टमात्रं भविष्यति । श्रुते विषयषट्के,
मते, विज्ञाने विषयषट्के एवं विज्ञातमात्रमित्येवं तत् सूत्रपदं व्याख्यायत
इत्यभिप्रायः । न हि प्रियाप्रियनिमित्ताध्यारोपस्तव भविष्यतीति सूत्रार्थः । ननु
च यानि त्वया चक्षुषा रूपाणि न दृष्टानीत्येवोक्तानि, न तु न श्रुतानि यावन्न
विज्ञातानीत्येवोक्तानि; एवं शब्दा न श्रुता इत्येवोक्ताः, न तु न दृष्टा यावन्न
विज्ञाता इत्युक्ताः; एवं यावद्धर्मा न विज्ञाता इत्येवोक्ताः, न तु न दृष्टा यावन्न
स्पृष्टा इति ? नैष दोषः; उदाहरणरूपमेतदुक्तं भगवता । यथा हि रूपाणि न ।
दृष्टानीत्युक्तानि, तथा न श्रुतानि यावन्न विज्ञातानीति वक्तव्यानि । एवं
शब्दादिषु वक्तव्यम् । तेनेवं लक्षणमुच्यते ।
यत् पञ्चभिरिन्द्रयैरिति विस्तरः । यत् पञ्चभिरिन्द्रियैः प्रत्यक्षं रूपादि
तद् दृष्टम् । यत् परत आगमितं विषयषट्कमपि तच्छ्रुतम् । यद् युक्त्यनुमानतो
रुचितमभिप्रेतं तन्मतम् । युक्त्यनुमानमित्यव्यभिचार्यनुमानम् । तच्च षड्विषय-
१. ते—का० । २. का० पुस्तके नास्ति ।
३. यत् स्वयं—का० । ४. मालकीमात०—मुद्रितः पाठः ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६१२
भावेनाधिष्ठितं प्रत्यात्मवेद्यं तद् विज्ञातमिति ।
एते च पञ्च विषयाः प्रत्येकं दृष्टा इति वा कृत्वा व्यवह्रियन्ते, श्रुता मता
विज्ञाता इति वा । षष्ठोऽन्यत्र दृष्टादिति नास्ति गन्धादिषु व्यवहाराभावप्रसङ्गः ।
तस्मात्किद् युरप्येषा युक्तिर्न भवति ।
पूर्वाचार्या एवमाहुः—तद् दृष्टं यत् प्रत्यक्षीकृतं चक्षुषा । श्रुतं यच्छ्रोत्रेण
परतश्चागमितम्¹ । मतं यत् स्वयं चिन्तितम् । विज्ञातं यत् प्रत्यात्मं² प्रति-
संवेदितमधिगतं चोत्पन्नम् ।
प्रसङ्गेन शास्त्रं प्रवर्तयताम् । यः कायेनान्यथात्वं प्रापयेत् स्यान्मृषावादः ?
स्यात् । अत एवोच्यते —“स्यान्न कायेन पराक्रमेत, प्राणातिपातावद्येन च
स्पृश्येत । स्याद् वाचा पराक्रमेत स्यान्न वाचा पराक्रमेत, मृषावादावद्येन च
स्पृश्येत । स्यात् कायेन पराक्रमेत, स्यान्न कायेन न वाचा पराक्रमेत, उभया-
वद्येन वा³ स्पृश्येत । स्यात् ऋषीणां मनःप्रदोषेण । पोषधनिदर्शनं चात्र” इति ।
गोचरम् । षष्ठोऽन्यत्र दृष्टादिति । षष्ठो विषयो धर्माः । स दृष्टव्यवहारं वर्ज-
यित्वा त्रिभिः श्रुतादिभिर्व्यवहारैर्व्यवह्रियते । अतो नास्ति गन्धादिषु व्यवहा-
राभावप्रसङ्गः । तस्माद् युक्तिरप्येषा न युक्तिर्भवति । या वैभाषिकैरुक्ता—‘एवं
चानिष्यमाणे’ इत्येवमादिका; यस्मादन्यथापि गन्धादिषु व्यवहारो भवतीति ।
यत् प्रत्यक्षीकृतं चक्षुषेति । न पञ्चभिरिन्द्रियैः । यच्छ्रोत्रेण श्रुतं परतश्चाग-
मितमिति उभयमप्यभीष्टम् । प्रत्यात्मं प्रतिसंवेदितम् । सुखाद्यसमाहितेन
चित्तेन । अधिगतं तु समाहितेन । लौकिकेनेव, न लोकोत्तरेण । लौकिकं
व्यवहाराधिकारात् । तदेवं योगचारनयेनापि षडप्येते विषयाः प्रत्येकं यथा-
सम्भवं दृष्टा इति वा व्यवह्रियन्ते, श्रुताः, मताः, विज्ञाता इति वेत्यतो नास्ति
गन्धादिषु व्यवहाराभावप्रसङ्ग इति ।
यः कायेनान्यथेति । कायसंज्ञया योऽर्थं गमयति, तस्यापि मृषावादः ।
पराक्रमेत व्यापच्छेत् । वाचा पराक्रमेतेति । वाचा परं मारयेदित्यर्थः । इह तु
प्राणातिपातस्य कायिकत्वात् कायिक्येवाविज्ञप्तिर्मौलसंगृहीता, न वाचिकी ।
नाप्यत्र कायिकी विज्ञप्तिः स्यात् । कायेन पराक्रमेतेति । अत्र मृषावादस्य
वाचिकत्वात् वाचिक्येवाविज्ञप्तिर्मौलसंगृहीतेत्यवगन्तव्यम् । उभयावद्येन वेति ।
काय-वागवद्येन । ऋषीणां मनःप्रदोषेण कायावद्येन योगो भवति । पोषधनिदर्शनं
१. ०आचरितम्—का० । २. प्रत्यात्म०—का० । ३. च—का० ।

६९२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
यद्युभयथापि न पराक्रमेत न चाविज्ञप्तिकास्त्यविज्ञप्तिः कामावचरी, कथ
तयोः कर्मपथः सिद्ध्यति ? कर्तव्योऽत्र यत्नः ॥ ७५ ॥
गतो मृषावादः ॥
पैशुन्यं क्लिष्टचित्तस्य वचनं परभेदने ।
यत् क्लिष्टचित्तस्य परेषां भेदाय वचनमप्रीतये तत् पैशुन्यम् । 'अर्था-
भिज्ञे' इति वर्तते, 'आन्त्या' इति च ।
पारुष्यमप्रियम्
वचनम् । 'क्लिष्टचित्तस्य' इति वर्तते । 'अर्थाभिज्ञे' 'आन्त्या' इति च । यत्
क्लिष्टचित्तस्य परेषामप्रियवचनमर्थाभिज्ञे तत्रैव च यद् विवक्षितं तत् पारुष्यम् ।
सर्वं क्लिष्टं भिन्नप्रलापिता ॥ ७६ ॥
'वाक्यम्' इत्यधिकारो वर्तते । सर्वं क्लिष्टं वचनं सम्भिन्नप्रलापः । सैव च
चात्रेति । वागवद्येन योगो भवति । भिक्षुपोषधे हि 'कच्चित्त्थ परिशुद्धाः' इति
विनयधरेणानुश्राविते यदि कश्चिद् भिक्षुः सतीमापत्तिं नाविष्कुर्यात्, तूष्णी-
म्भावेनैवाधिवासयेत्, स मृषावादी भवेदिति ।
कथं तयोः कर्मपथः सिध्यतीति । कथं तयोर्ऋषिभिक्ष्वोः कायवाग्भ्याम-
पराक्रममाणयोः प्राणातिपातो मृषावादश्च यथाक्रमं कर्मपथः सिध्यतीति ?
कर्तव्योऽत्र यत्नः । वैभाषिकैः कर्तव्यः समाधिरित्यर्थः ।
अत्राचार्यसङ्घभद्रः समाधिमाह—ऋषयोऽर्थत आज्ञापयितारो भवन्ति ।
तेषां हि सत्त्वपरित्यागप्रवृत्तं पापाशयमवेत्यामनुष्यास्तदभिप्रसन्नाः कायेन
पराक्रमन्ते । येन तेषामृषीणां कर्मपथ उत्पद्यते । कथम् ? परविज्ञप्त्येति ।
अवश्यं तथाविधस्य कायवाग्विकारा भवन्ति । अपि च शपन्ति ते तथा ।
तत्र चावश्यं काय-वाक्चेष्टया भवितव्यम् ।
अन्ये त्वाहुः—न कामधाताववश्यमविज्ञप्तिः सर्वैव विज्ञप्यधीना भवति;
फलप्राप्त्यैव सहपञ्चकादीनां प्रातिमोक्षसंवरोत्पत्तिसम्भवात् । इत्यकुशलाप्ये-
वञ्जातीया काचिद् विज्ञप्तिमन्तरेणापि स्यात् । पूर्वविज्ञप्तं तैरिति अवश्यमित-
रत्रापि भविष्यति । ऋषीणां तावदुक्तं पोषधमृषावादेऽपि । यदपरिशुद्धः सङ्घ-
मध्यं प्रविशति, निषीदति, स्वयमीर्यापथं कल्पयति, तत्सम्बद्धं वा यत्किञ्चिद्
भाषते, सास्य पूर्वविज्ञप्तिरिति ॥ ७५ ॥
सर्वं क्लिष्टं वचनं सम्भिन्नप्रलाप इति । मृषावादादि त्रयमपि । न केवलम् ग्र-

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६९३
सम्भिन्नप्रलापिता । तद्योगेन हि सम्भिन्नप्रलापी भवति ॥ ७६ ॥
अतोऽन्यत् क्लिष्टमित्यन्ये,
अतो मृषावादादित्रयात्¹ यदन्यत् क्लिष्टं वचनं स² सम्भिन्नप्रलाप
इत्यपरे ।
लपनागीतनाट्यवत् ।
कुशास्त्रवच्च,
तद्यथा भिक्षुर्मिथ्याजीवी लपनां करोति, रक्ताश्च केचिद् गायन्ति, नाट्ये
च नटाः परेषां रञ्जनार्थं प्रलपन्ति, कुशास्त्राणि च तद्दृष्टयोऽपि गदन्ति; एवं
परिदेवसङ्गिणिकादिकमपि यदन्यन्मृषावादादिभ्यः क्लिष्टं वाक्कर्म तत् सम्भिन्नप्रलापः ।
कथं चक्रवर्तिक़ाले गीतं चास्ति न च सम्भिन्नप्रलापः ? नैष्क्रम्योपसंहितानि
हि तदानीं गीयन्ते स्म, न ग्राम्यरसोपसंहितानि ।
तदाप्यावाहविवाहाद्यभिलापसद्भावादस्ति सम्भिन्नप्रलापो न कर्मपथ
इत्यपरे ।
क्लिष्टम् । सैव च सम्भिन्नप्रलापितेति । यस्य गुणस्य हि भावाद् द्रव्ये शब्द-
निवेशस्तस्य तदभिधाने त्वतलाविधि । तत्प्रत्ययेन क्लिष्टवचनलक्षणः सम्भिन्न-
प्रलाप उच्यते । तद्योगेन हि । सम्भिन्नप्रलापयोगेन हि । स पुद्गलः सम्भिन्नप्रलापी
भवति ॥ ७६ ॥
मृषावादादित्रयात् यदन्यत्³ क्लिष्टं वचनं स सम्भिन्नप्रलाप इत्युक्त्वोदाहरणं
दर्शयन्नाह—
लपनागीतनाट्यवत् कुशास्त्रवच्चेति । लपनां करोतीति । लाभ-यशस्कामतया
सेवाभिद्योतिकां वाचं निश्चारयतीत्यर्थः । परिदेवसङ्गिणिकादिकमिति । आदि-
शब्देन परिदेवसङ्गिणिकाभ्यां योज्यः क्लिष्टचित्तानां कश्चिदालापः ।
आवाहविवाहाद्यभिलापसद्भावादिति । आवाहः = दारिकाया दारकगृहगम-
नम् । विवाहः=दारकस्य दारिकागृहागमनम् । आवाहः=प्रवेशनकः, विवाहः=
परिणयनमित्यपरे । आदिशब्देन रक्तचित्तानामालापः ।
१. ०वादादिकात् वाक्कर्मणोः—का० । २. तत्—का० ।
३. यदन्य०—मुद्रित. पाठः ।

६९४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
अभिध्या तु परस्वविषमस्पृहा ॥ ७७ ॥
'अहो बत यत् परेषां तन्मम स्यात्' इति परस्वेभ्यो या विषमेणान्यायेन
स्पृहा स्वीकरणेच्छा बलाद्वा चोपायाद्वा, साऽभिध्या कर्मपथः ।
सर्वैव कामावचरी तृष्णा अभिध्येत्यपरे । तथा निवरणाधिकारे
कामच्छन्दमधिकृत्योक्तं सूत्रे—"सोऽभिध्यां लोके प्रहाय" इत्येवमादि ।
यद्यपि सर्वाभिध्या न तु सर्वा कर्मपथः; औदारिकदुश्चरितसंग्रहादित्यपरे ।
मा भूच्चक्रवर्तिनामुत्तरकौरवाणां¹ चाभिध्या कर्मपथ इति ॥ ७७ ॥
व्यापादः सत्त्वविद्वेषः,
सत्त्वेषु विद्वेषो व्यापादः परपीडाकारप्रवृत्तः ।
नास्तिदृष्टिः शुभाशुभे ।
मिथ्यादृष्टिः,
शुभे चाशुभे च कर्मणि या नास्तीति दृष्टिः सा मिथ्यादृष्टिः । तद्यथा—
“नास्ति दत्तम्, नास्तीष्टम्, नास्ति हुतम्, नास्ति सुचरितम्, नास्ति दुश्चरित-
मित्येवमादि यावन्न सन्ति लोकेऽर्हन्तः” इति । सैषा साकल्येन कर्मफलार्यापवादिका
विषमेणान्यायेनेति । उद्देशनिर्देशरूपी पर्यायौ ।
तथा हीति विस्तरः । यस्मात् पञ्चानां निवारणानामधिकारेण । कामच्छन्दं
कामतृष्णास्वभावमधिकृत्योक्तम्—"सोऽभिध्यां लोके प्रहाय विगताभिध्येन चेतसा
बहुलं विहरति । व्यापादं स्त्यानमद्धिमौद्धत्यकौकृत्यं विचिकित्सां लोके प्रहाय
तीर्णकांक्षो भवति, तीर्णविचिकित्सः । अकथङ्कथी कुशलेषु धर्मेषु । स पञ्च-
निवारणानि प्रहाय” इत्येवमादि । अतो ज्ञायते—सर्वैव कामावचरी तृष्णाभिध्येति ।
औदारिकदुश्चरितसंग्रहादिति । दशस्वकुशलेषु कर्मपथेषु यदौदारिकं दुश्चरितं
तत् संगृहीतम्, न सर्वम् । एवं कुशलेषु । अतो न सर्वाभिध्या कर्मपथः । किं
तर्हि ? या परस्वे विषमस्पृहा सा कर्मपथ इत्यपरेषामभिप्रायः । मा भूच्चक्रवर्ति-
नामुत्तरकौरवाणां चाभिध्या कर्मपथ इति । न हि तत्र कामावचरी तृष्णा नास्ति ।
न च तत्राकुशलाः कर्मपथा इष्यन्ते ॥ ७७ ॥
सैषा साकल्येन कर्मफलार्थ्यापवादकेति । तथा ह्येषा पठ्यते—"नास्ति
दत्तम्, नास्तीष्टम्, नास्ति पूतम्, नास्ति सुचरितम्, नास्ति दुश्चरितम्, नास्ति
१. ०र्तिनामप्युत्तर०—का० ।

निर्देशः ] चतुर्थ कोशस्थानम्
मिथ्यादृष्टिर्भवति । आदिमात्रं तु श्लोके दर्शितम् । एवंलक्षणा एते दश कर्मपथाः ।
कर्मपथा इति कोऽर्थः ?
त्रयो ह्यत्र पन्थानः, सप्त कर्म च ॥ ७८ ॥
अभिध्यादयो हि त्रयः कर्मणः पन्थान इति कर्मपथाः । तत्सम्प्रयोगिणी
हि चेतना तेषां वाहेन वहति, तेषां गत्या गच्छति; तद्वशेन तथाभिसंस्करणात् ।
सप्त तु प्राणातिपातादयः कर्म च; कायवाक्कर्मस्वभावत्वात्¹ । कर्मणश्च
पन्थान इति कर्मपथाः; तत्समुत्थानचेतनायास्तानधिष्ठाय प्रवृत्तेरिति ।
कर्मपथाश्च कर्म च कर्मपथाश्चेति कर्मपथाः; असरूपाणामप्येकशेषसिद्धेः ।
सुचरितदुश्चरितानां कर्मणां फलविपाकः, नास्त्ययं लोकः, नास्ति परलोकः,
नास्ति माता, नास्ति पिता, नास्ति सत्त्व उपपादुकः, न सन्ति लोकेऽर्हन्तः”
इति । तत्र नास्ति दत्तं यावन्नास्ति दुश्चरितमिति कर्मापवादिका । तथा
नास्ति माता, नास्ति पितेति कर्मापवादिकेव । नास्ति सुचरितदुश्चरितानां
कर्मणां फलविपाकः, नास्त्ययं लोकः, नास्ति परलोकः, तथा नास्ति सत्त्व
उपपादुक इति फलापवादिका । न सन्ति लोकेऽर्हन्त इत्यार्यापवादिका ।
आदिमात्रं तु श्लोके दर्शितमिति । “नास्तिदृष्टिः शुभाशुभे” इति उदा-
हरणमात्रत्वात् ।
कर्मणः पन्थान इति । चेतनाख्यस्य कर्मणः पन्थानः । कथम् ? इत्याह—
तत्सम्प्रयोगिणी हि चेतना । अभिध्यादिसम्प्रयोगिणी । तेषामभिध्यादीनां वाहेन
गत्या वहति गच्छतीत्यर्थः । तद्वशेन तथाभिसंस्करणात् । यस्मादभिध्यादीनां
यथाक्रमं सक्तिप्रतिकूलमिथ्यानीतिरणाकाराणां वशेन । तदनुरूपा चेतनाभि-
संस्करोति । चेतयत इत्यर्थः । अतस्तेषां वाहेन वहति ।
कर्म च, कायवाक्कर्मस्वभावत्वात् । कर्मणश्च चेतनाख्यस्य पन्थान इति
कर्मपथाः । तत्समुत्थानचेतनायाः कायवाक्कर्मसमुत्थान चेतनायाः । तानधिष्ठाय ।
तान् प्राणातिपातादीनधिष्ठाय प्रवृत्तेः । असरूपाणामप्येकशेषसिद्धेरिति । शब्द-
सरूपाणामर्थसरूपाणां वा एकशेष इष्यते, यथा—वृक्षश्च वृक्षश्च वृक्षौ, वक्रश्च
कुटिलश्च वक्राविति । इह तु कर्म च कर्मपथश्चेति न कर्मशब्दस्य कर्मपथ-
शब्दस्य च सारूप्यं शब्दतः, नाप्यर्थतः, कर्मार्थस्य कर्मपथार्थस्य च भिन्नत्वा-
देकशेषो न प्राप्नोति; यस्मात्त्वसरूपाणां साकल्येनेकदेशेन तु सरूपाणामेकशेषः
सिध्यति । इष्यत इत्यर्थः । तद्यथा—“गुणो यङ्लुकोः” (पा० सू० ७.४.८२) ।
१. ०कर्मत्वात्—का० ।

६९६ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
एवमनभिध्यादयः प्राणातिपातविरत्यादयश्च ज्ञेयाः ।
प्रयोगपृष्ठानि कर्माणि कर्मपथाः; यस्मात् तदर्थं तन्मूलिका च तेषां प्रवृत्तिः ।
“तदौदारिकसंग्रहात्”१ ( अभि० को० ४.६६ ) इत्युक्तं प्राक् । येषां
चोत्कर्षापकर्षेणाध्यात्मिकबाह्यानां भावानामुत्कर्षापकर्षौ लोके भवतः ।
ये तर्हि दार्ष्टान्तिका अभिध्यादीनेव मनस्कर्मेच्छन्ति, तेषां ते कथं कर्म-
पथाः ? त एव२ प्रष्टव्याः । अपि तु शक्यं वक्तुम्—कर्म च ते पन्थानश्च
इति यङ् च यङ्लुक् यङ्लुकौ, तयोरिति ? न शक्यते वक्तुम्—यङ् च लुक्
च यङ्लुकौ इत्ययम्, लुकोऽनिष्टत्वात्, एकदेशसारूप्यात् तु यङो यङ्लुगेक-
देशस्य च यङ् इति सारूप्यात् सिध्यत्येकशेषो यङ्लुकोरिति । अतो ज्ञापकात्
अयमपि सिध्यति—कर्म च कर्मपथाश्च कर्मपथा इति, पश्चात् पुनः सरूपैकशेषः ।
कर्मपथाश्चाभिध्यादयः, कर्मपथाश्च प्राणातिपातादय इति कर्मपथाः । अथवैवं
योजना—कर्मणः पन्थानः कर्मपथाः, कर्म च ते कर्मपथाश्च कर्मकर्मपथाः ।
कर्मपथाश्चाभिध्यादयः, कर्मकर्मपथाश्च प्राणातिपातादयः कर्मपथा इति ।
एवमनभिध्यादय इति विस्तरः । कुशला अपि कर्मपथा एवमेव योज्याः ।
अनभिध्यादयो हि कर्मणः पन्थान एव । प्राणातिपातविरत्यादयश्च । कर्म च
कर्मणश्च पन्थान इति ।
यस्मात्तदर्थं इति विस्तरः । यस्मान्मौलकर्मपथार्थं तेषां तत्प्रयोगाणां
प्रवृत्तिः । यस्माच्च मौलकर्मपथमूलिका तेषां तत्पृष्ठानां प्रवृत्तिः; अतो न
तानि कर्मपथाः । यद्यपि कर्मपथोऽपि कर्मपथस्य प्रयोग उक्तः, स तु मौलत्वात्
कर्मपथः, न तु प्रयोगपृष्ठभूतत्वादिति । तदौदारिकसंग्रहादित्युक्तं३ प्रागिति ।
“तदौदारिकसंग्रहाद्वा कर्मपथा उक्ताः” ( अभि० को० ४.६६) इति वचनात् ।
यानि प्रयोगपृष्ठानि तानि न संगृहीतानि । येषां चेति विस्तरः । येषां मौलाना-
मुत्कर्षापकर्षेणाध्यात्मिकबाह्यानां भावानामुत्कर्षापकर्षौ लोके भवतः । न तु प्रयोग-
पृष्ठानाम् । अतस्त एव कर्मपथाः । तेषां चोत्कर्षापकर्षेण तदुत्कर्षापकर्षेण
तदुत्कर्षापकर्षं वक्ष्यति—'सर्वेऽधिपतिनिष्यन्दविपाकफलदा मताः' ( अभि०
को० ४.८५ ) इत्यत्र । अतो न तानि प्रयोगपृष्ठानि कर्मपथाः ।
तेषां ते कथं कर्मपथा इति । न हि तेषामभिध्यादिभ्योऽन्यत् मनस्कर्मास्ति
चेतना, यस्य कर्मणस्तेऽभिध्यादयः पन्थान इति कर्मपथाः स्युः । त एव
प्रष्टव्या इति । तैरेव परिहारो वक्तव्यो य एवं मन्यन्ते । अपि तु शक्यमिति
१. यथौदारिक च ग्रहणादि—का० । २. एव हि—का० ।
३. यथौदारिकसंग्रहादि०—मू० पाठः ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६९७
सुगतिदुर्गतीनामिति कर्मपथाः । इतरेतरावाहनाद् वा ॥ ७८ ॥
य एते दशाकुशलाः कर्मपथाः सर्वे एतेऽकुशलानां १ कर्मणां समुदाचार-
विरोधिनः ।
मूलच्छेदस्त्वसद्दृष्ट्या
कुशलमूलच्छेदस्तु मिथ्यादृष्ट्या भवत्यधिमात्रपरिपूर्णया ।
किं २ तर्हि शास्त्र उक्तम्—“कतमान्यधिमात्राण्यकुशलमूलानि ? यैरकुशल-
मूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्ति कामवैराग्यं चानुप्राप्नुवन् यानि तत् प्रथमत
उपलिखति” इति ? अकुशलमूलाध्याहृतत्वात् मिथ्यादृष्टेस्तेष्वेव तत्कर्मोपदेश
एष क्रियते । तद्यथाग्निरैव ग्रामं दहति, चौरास्तु तस्याध्याहारका इति चौरैर्ग्रामो
दग्ध इत्युच्यते ।
कतमेषां कुशलमूलानां समुच्छेदो भवति ?
कामाप्तोत्पत्तिलाभििनाम् ।
कामावचराणि कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते; रूपारूप्यावचरैरसंमन्वा-
गतत्वात् ।
विस्तरः । स्वमतेन तत्पक्षं समर्थयति—इतरेतरावाहनाद् वेति । किम् ?
शंऽभिध्यादयः कर्मपथा इति प्रकृतम् । अभिध्या व्यापादमिथ्यादृष्टी आवाह-
यति । ते च तामिति, कर्म च ते । कर्मणश्चेषामेकतरस्य पन्थान इति
कर्मपथाः ॥ ७८ ॥
मिथ्यादृष्ट्या कुशलमूलसमुच्छेद इत्येतमर्थं वक्तुकाम उपोद्घातं ब्रवीति—
सर्व एतेऽकुशलानामिति विस्तरः । अधिमात्रपरिपूर्णयेति । अधिमात्राधिमात्र-
येत्यर्थः ।
किन्तर्हि शास्त्र उक्तमिति । यदि मिथ्यादृष्ट्या कुशलमूलसमुच्छेदो नाकुशल-
मूलैः । यत्तच्छास्त्र उक्तम् । यैरकुशलमूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्तीत्यादि । तानि
हि लोभादिस्वभावानि । न मिथ्यादृष्टिस्वभावानीत्यर्थः । अकुशलमूलाध्या-
हृतत्वादिति विस्तरः । अकुशलमूलैर्लोभादिभिरधिमात्रैर्मिथ्यादृष्टिरध्याहृता
अपनीता, तस्माद् अकुशलमूलाध्याहृतत्वाद् मिथ्यादृष्टेः । तेष्वेव तत्कर्मो-
पदेशः । तेष्वेवाकुशलमूलेषु । मिथ्यादृष्टेः कुशलमूलसमुच्छेदकं यत् कर्म
तस्योपदेशः ।
१. एते कुशलानां—का० । २. यत्—का० ।

६९८ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
प्रज्ञप्तिभाष्यं तर्हि कथं नीयते—"इयता अनेन पुद्गलेन त्रैधातुकानि
कुशलमूलानि समुच्छिन्नानि भवन्ति" इति ? तत्प्राप्तिदूरीकरणमभिसन्धायै-
तदुक्तम्; सन्ततेस्तद्भाजनत्वापादनात् ।
उपपत्तिप्रतिलाभिकान्येव च समुच्छिद्यन्ते; प्रायोगिकेभ्यः पूर्वं परिहीणत्वात् ।
किमालम्बनया मिथ्यादृष्ट्या समुच्छिद्यन्ते ?
फलहेत्वपवादिन्या,
या च हेतुमपवदते—नास्ति सुचरितं नास्ति दुश्चरितमिति, या च
फलम्—नास्ति सुचरितदुश्चरितानां कर्मणां फलविपाक इति ।
आनन्तर्यविमुक्तिमार्गस्थानीये एते इत्यपरे ।
सास्रवालम्बनयैव नानास्रवालम्बनया, सभागधात्वालम्बनयैव च न विसभा-
गधात्वालम्बनया; सम्प्रयोगमात्रानुशयित्वेन दुर्बलत्वादित्येके ।
प्रज्ञप्तिभाष्यं तर्हि कथं नीयते । यदि कामावचराणि कुशलमूलानि समु-
च्छिद्यन्ते । रूपारूप्यावचरैरसमन्वागतत्वादिति वर्ण्यन्ते । तत्प्राप्तिदूरीकरण-
मिति । रूपारूप्यावचराणां प्राप्तेर्दूरीकरणमभिप्रेत्य तस्य पुद्गलस्य एतदुक्तम्—
त्रैधातुकानि कुशलमूलानि समुच्छिन्नानीति । कथं च पुनस्तत्प्राप्तिदूरीकरणम् -
सन्ततेस्तदभाजनत्वापादनात् । यस्मादसौ तत्सन्ततिः पूर्वं भाजनभूता तत्प्रा-
प्तीनाम् । कुशलमूलसमुच्छेदादिदानीं तत्प्राप्तीनामभाजनमापादितेति । अतस्तत्-
प्राप्तिर्दूरीकृता भवति ।
प्रायोगिकेभ्यः पूर्वं परिहीणत्वादिति । श्रुतचिन्ताभावनामयेभ्यः प्रायोगिकेभ्यः
पूर्वमेवासौ मृदुमृद्ववस्थायां तेभ्यः परिहीणः । तदैव तस्य प्राप्तिच्छेद इत्यर्थः ।
आनन्तर्यविमुक्तिमार्गस्थानीये इति । हेत्वपवादिनी आनन्तर्यमार्गस्थानीया ।
फलापवादिनी विमुक्तिमार्गस्थानीया । तदुक्तं भवति—उभे अपि एते हेतुफला-
पवादिन्यौ मिथ्यादृष्टी कुशलमूलसमुच्छेदे व्याप्रियेते, नैकेवेति ।
अपरः पक्षः—सास्रवालम्बनयैवेति । दुःखसमुदयालम्बनया । नानास्रवालम्ब-
नया निरोधमार्गालम्बनया इत्यर्थः । सभागधात्वालम्बनयैव चेति । कामधात्वा-
लम्बनयैवेत्यर्थः । न विसभाकधात्वालम्बनया । न रूपारूप्यधात्वालम्बनया ।
कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्त इत्यधिकृतम्, कस्माद् ? इत्याह—सम्प्रयोगमात्रानु-
शायित्वेन दुर्बलत्वादिति । अनास्रवालम्बना विसभाकधात्वालम्बना च या
मिथ्यादृष्टिः सा सम्प्रयोगमात्रेण सम्प्रयुक्तेषु धर्मेष्वनुशेते, नालम्बनतः । तस्मा-
दसौ दुर्बला भवति, अतो न तया समुच्छिद्यन्ते ।

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६९९
एवं तु वर्णयन्ति—
सर्वथा १
नवप्रकाराण्यपि कुशलमूलानि सकृत् समुच्छिद्यन्ते ।
दर्शनप्रहातव्या २ इवेत्येके२ । एवं तु वर्णयन्ति—
क्रमशः,
नवप्रकार्या मिथ्यादृष्ट्या नवप्रकाराणि कुशलमूलानि समुच्छिद्यन्ते ।
भावनाहेयक्लेशवत् यावदधिमात्राधिमात्रया मृदुमृदूनिति ।
एवमयं ग्रन्थः पालितो भवति—“कतमान्यणुसहगतानि कुशलमूलानि ?
आह—यैरकुशलमूलैः कुशलानि समुच्छिन्नानि सर्वपश्चात् विजहाति, यैः विशीर्णैः
समुच्छिन्नकुशलमूल इति संख्यां गच्छति” ( ) इति ।
अस्य तर्हि ग्रन्थस्य को नयः—“कतमान्यधिमात्राण्यकुशलमूलानि ?
यैरकुशलमूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्ति” ( ) इति ?
समाप्तिमेतत् सन्धायोक्तम्; तैर्निरवशेषच्छेदात् ।
एवं तु वर्णयन्ति । वैभाषिकाः । “सर्वथा” इति । या च हेतुमपवदते या च
फलम्, या च सभागं धातुमालम्बते या च विसभागम्, या च सास्रवं या
चानास्रवमालम्बते, सर्वथैव तया समुच्छिद्यन्ते ।
दर्शनप्रहातव्या इवेति । यथा दुःखादिदर्शनहेयाः क्लेशा नवप्रकारा अपि
दुःखादिसत्यदर्शनात् सकृत् प्रहीयन्ते, तद्वन्नवप्रकाराण्यपि कुशलमूलानि सकृत्
समुच्छिद्यन्त इत्येके ।
भावनाहेयक्लेशवदिति । यथा नवप्रकारेण मार्गेण नवप्रकारः क्लेशः
प्रहीयते । मृदुमृदुना मार्गेण अधिमात्राधिमात्रक्लेशप्रकारः प्रहीयते, यावदधि-
मात्राधिमात्रेण मृदुमृद्वया मिथ्यादृष्ट्या अधिमात्राधिमात्रः कुशलमूलप्रकारः
समुच्छिद्यते । यावदधिमात्राधिमात्रया मृदुमृदुः कुशलमूलप्रकार इति । एवमयं
ग्रन्थः परिपालितो भवति । यदि भावनाहेयक्लेशवद् यथोक्तं तानि समुच्छिद्यन्ते ।
अणुसहगतानि । मृदुमृदूनि । यैरकुशलमूलैः कुशलमूलानि समुच्छिनत्तीति । अधि-
मात्रैरकुशलमूलैः कुशलमूलसमुच्छेद उक्तः, न मृदुमृद्वादिभिरित्यभिप्रायः । यदि
क्रमशः समुच्छिद्यन्ते, अस्य तर्हीत्यादि कथम् ? समाप्तिमेतत् सन्धायोक्तमिति ।
१. सर्वथा—का० । २-२. ०तव्यवदित्येके—का० ।
अभि० को० २ : २१