अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

६८२ भाष्यस्फुटार्थासहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
मोहजाः। यश्च वेदाद्यसच्छास्त्रप्रलापः ॥ ६८ ॥
अभिध्यादयः कथं लोभजाः ?
तदनन्तरसम्भूतैरभिध्याद्यास्त्रिमूलजाः
लोभादनन्तरमुत्पन्ना लोभजाः, द्वेषादनन्तरं द्वेषजाः, मोहादनन्तरं मोहजाः।
उक्ता अकुशलाः कर्मपथाः ॥
कुशलाः कथम् ? इत्याह—
कुशलाः सप्रयोगान्ता अलोभाद्वेषमोहजाः ॥ ६९ ॥
सप्रयोगपृष्ठाः कुशलाः कर्मपथा अलोभाद्वेषमोहजाः, कुशलचित्त-
समुत्थितत्वात्। तस्य च अवश्यमलोभादिभिः संप्रयोगात् तत्राकुशलकर्मपथ-
प्रयोगाद् विरतिः कुशलकर्मपथप्रयोगः। मौलाद् विरतिः मौलः। पृष्ठाद् विरति पृष्ठः।
तद्यथा श्रामणेर उपसम्पाद्यमानो नानावासं प्रविशति, भिक्षून् वन्दते, उपाध्यायं
याचते, यावदेकं कर्मवाचनं क्रियते द्वितीयं च— अयं प्रयोगः। तृतीयकर्मवाचने
या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका चाविज्ञप्तिः—अयं मौलः कर्मपथः। तत ऊर्ध्वं यावन्निश्रया
आरोच्यन्ते, तदधिष्ठानं च विज्ञपयति अविज्ञप्तिश्च यावदनुवर्तते—इदं पृष्ठम् ॥ ६९॥

वाद्योऽयं मोहजः। पैशुन्यादयस्तु। पैशुन्यपारुष्याबद्धप्रलापाः। मृषावादवत्
मोहजाः। यश्चेति विस्तरः। यश्च वेद-सांख्य-वैशेषिकाद्यसत्प्रलापः, स चापि
मोहजः सम्भिन्नप्रलापः ॥ ६८ ॥
तस्य चेति कुशलचित्तस्य। नानावासं प्रविशतीति। मण्डलं प्रविशतीत्यर्थः।
नानावासा हि तस्मिन् महासीमामण्डले भवन्ति। तृतीये कर्मवाचन इति।
ज्ञप्तिचतुर्थेन कर्मणा श्रामणेर उपसम्पाद्यते। तत्र ज्ञप्त्या इदन्नामानमुपसम्पाद-
येत् सङ्घ इति। लिङर्थ उच्यते। कर्मवाचनेन लडर्थ उच्यते— इमं सङ्घ
उपसम्पादयतीति। तत्र कर्मवाचनं निरुच्यते। तृतीयस्य कर्मवाचनस्यापरि-
समाप्तेः प्रयोगः कर्मपथस्यावगन्तव्यः। तस्यावसाने तु या विज्ञप्तिस्तत्क्षणिका
वाऽविज्ञप्तिरियं मौलः कर्मपथः। तत ऊर्ध्वं यावन्निश्रया आरोच्यन्त इति।
चत्वारो निश्रयाश्चीवरपिण्डपातशय्यासनग्लानप्रत्ययभैषज्यलक्षणा यथोक्तेन
विधिना तस्योपसम्पादितस्यारोच्यन्ते। तदधिष्ठानं च विज्ञापयति। निश्रया-
धिष्ठानं च विज्ञप्तिं करोतीत्यर्थः। अविज्ञप्तिश्च यावदनुवर्तते। यावत् संवरो न
हास्यत इत्यर्थः। इदं पृष्ठम् ॥ ६९ ॥