अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

१८४ भाष्यस्फुटार्थसहितेऽभिधर्मकोशे [ कर्म-
"आयुरूष्माऽथ विज्ञानं यदा कायं जहात्यमी ।
अपविद्धस्तदा शेते यथा काष्ठमचेतनम्" ॥ ( ) इति
तस्मात् सेन्द्रियः कायो जीवतीत्युच्यते, अनिन्द्रियो मृत इति ।
"अबुद्धिपूर्वादपि प्राणिवधात् कर्तुरधर्मः, यथा—अग्निसंयोगाद् दाहः"
इति निर्ग्रन्थाः ।
तेषां परस्त्रीदर्शनसंस्पर्शन' एष' प्रसङ्गः । निर्ग्रन्थशिरोलुञ्चने च कष्ट-
तपोदेशने च शास्तुः, ²विसुचिकामरणे च दातुः, वैद्यानां चातुरपीडने, मरणे
च मातृ-गर्भस्थयोश्च; अन्योन्यदुःखनिमित्तत्वात् । वध्यस्यापि च तत्क्रियासम्ब-
न्धाद्, अग्निस्याश्रयदाहवत् । कारयतश्चाप्रसङ्गः; तदसम्बन्धात् । परेणाग्निं
स्पर्शयतस्तेनादाहवत् । अचेतनानां च काष्ठादीनां गृहपाते प्राणिनां वधात्
किमर्थैषा षष्ठी" इत्यत्र प्रदेशे चिन्तयिष्यामि । आस्तां तावदेतत् सामान्यासिक-
मित्यभिप्रायः ।
तस्मात् सेन्द्रियः कायो जीवतीति । सेन्द्रियस्यैव कायस्य तज्जीवितं नात्मन
इति दर्शयति । स एव चानिन्द्रियो मृत इति ।
अबुद्धिपूर्वादिति विस्तरः । असञ्चिन्त्यकृतादपि प्राणातिपातं कर्तुरधर्मो
यथाग्निसंस्पर्शादबुद्धिपूर्वदासञ्चिन्त्यकृताद् दाह इति । निर्ग्रन्था नग्नाटकाः । तेषां
निर्ग्रन्थानामेवंवादिनाम् । अबुद्धिपूर्वेऽपि परस्त्रीदर्शनसंस्पर्शन एष प्रसङ्गः । पाप-
प्रसङ्ग इत्यर्थः । अग्निदृष्टान्तात् । निर्ग्रन्थशिरोलुञ्चने वा निर्ग्रन्थशिरःकेशोत्पाटने
च । दुःखोत्पादनबुद्धयभावेऽप्यधर्मप्रसङ्गः । कष्टतपोदेशने च । निर्ग्रन्थशास्तुर-
धर्मप्रसङ्गो बुद्धयपेक्षयाम् । परस्य दुःखोत्पादनमधर्माय भवतीति कृत्वा ।
तद्विसूचिकामरणे च । निर्ग्रन्थानां विसूचिकया अजीर्णेन मरणे । दातुरन्न-
दातुरधर्मप्रसङ्गः । अन्नदानेन मरणकारणात् । अबुद्धिपूर्वोऽपि हि प्राणिवधः
कारणमधर्मस्येति । मातृगर्भस्थयोश्च मातुः, गर्भस्थस्य च । अन्योन्यदुःखनिमित्त-
त्वात् । अधर्मप्रसङ्गः; तत एवाग्निदृष्टान्तात् । वध्यस्यापि च तत्क्रियासम्बन्धात् ।
प्राणातिपातक्रियासम्बन्धात् अधर्मप्रसङ्गः । वध्ये हि सति प्राणातिपातक्रिया
वधकस्य भवति । अग्निस्याश्रयदाहवत् । अग्निर्हि न केवलमन्यजनं दहति,
किं तर्हि ? स्वाश्रयमपि इन्धनं दहतीति । तद्वत् । न हि तेषां चेतनावशेषो-
ऽपेक्ष्यते । कारयतश्च परेण वधादि अधर्मस्याप्रसङ्गः । परेणाग्निं स्पर्शयतः स्पर्श-
यितुस्तेनादाहवत् । आग्नेयधर्माभ्युपगमात् । अचेतनानां च काष्ठादीनां काष्ठ
१-१. परदारदर्शनेऽप्येष—का० । २. ०मरणेन—मुद्रितः पाठः ।