अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ] चतुर्थं कोशस्थानम् ६८५
प्राणातिपातः सञ्चिन्त्य परस्याभ्रान्तिमारणम् ।
यदि 'मारयिष्याम्येनम्' इति संज्ञाय परं मारयति, तमेव च मारयति नान्यं
भ्रमित्वा—इयता प्राणातिपातो भवति । यस्तर्हि सन्दिग्धो मारयति—किमयं
प्राणी न प्राणीति, स एवान्यो वेति, सोऽप्यवश्यमेतं निश्चयं लब्ध्वा तत्र
प्रहरति । योऽस्तु सोऽस्त्विति कृतमेवानेन त्यागचित्तं भवति ।
कथं क्षणिकेषु स्कन्धेषु प्राणातिपातो भवति ? प्राणो नाम वायुः
कायचित्तसन्निश्रितो वर्तते, तमतिपातयति १ । यथा प्रदीपं निरोधयति,
घण्टास्वनं वा ।
जीवितेन्द्रियं वा प्राणः, तन्निरोधयति । यद्येकस्यापि जीवितक्षणस्योत्पद्य-
मानस्यान्तरायं करोति, प्राणातिपातावद्येन स्पृश्यते, नान्यथा ।
कस्य तज्जीवितं यस्तदभावान्मृतो भवति ? 'कस्य' इति षष्ठीं पुद्गलवादे
चिन्तयिष्यामि २ । उक्तं तु भगवता—
संज्ञाय परिच्छिद्येत्यर्थः । नान्यं भ्रमित्वेति । न भ्रान्त्या अन्यं मारयतीत्यर्थः ।
क्षणिकेषु स्कन्धेष्विति । स्वरसेनेव विनश्वराणां स्कन्धानां कथमन्येनेषां
निरोधः क्रियते इत्यभिप्रायः । प्राणो नाम वायुः कायचित्तसन्निश्रितो वर्तत
इति । कथं चित्तसन्निश्रितो वायुः प्रवर्तते ? चित्तप्रतिबद्धवृत्तित्वात् ।
तथा हि—निरोधासंज्ञिसमापत्तिसमापन्नस्य मृतस्य च न प्रवर्तते । शास्त्रेऽ-
प्युक्तम्—"ये इमे आश्वासप्रश्वासाः, किं ते कायसन्निश्रिता वर्तन्त इति
वक्तव्यम् ? चित्तसन्निश्रिता वर्तन्त इति वक्तव्यम् ? नैव कायचित्तसन्निश्रिता
वर्तन्त इति वक्तव्यम् ? कायचित्तसन्निश्रिता वर्तन्त इति वक्तव्यम् ? आह—
कायचित्तसन्निश्रिता वर्तन्त इति वक्तव्यमिति विस्तरः । तमतिपातयति
इति । तं प्राणं विनाशयतीत्यर्थः । उत्पन्नस्य स्वरसनिरोधादनागतस्योत्पत्तिं
प्रतिबध्नन् निरोधयतीत्युच्यते । यथा प्रदीपं निरोधयति । घण्टास्वनं वा ।
क्षणिकमपि सन्तम् । कथं च स निरोधयति ? अनागतस्योत्पत्तिप्रतिबन्धात् ।
जीवितेन्द्रियं वा प्राण इति । चित्तविप्रयुक्तस्वभावमेनं दर्शयति ।
कस्य तज्जीवितम् । यस्तदभावान्मृत इति । यः प्राणी जीवितस्याभावान्मृतो
भवति स बौद्धानां नास्ति; नैरात्म्यवादित्वात् । अत एवं पृच्छति । कस्येति
षष्ठीम् पुद्गलवादे पुद्गलप्रतिषेधप्रकरणे—"असत्यात्मनि कस्येयं स्मृतिः ?
१. तमभिपातयति—का० । २. विचारयिष्यामः—का० ।