अभिधर्मकोश एवं भाष्य (आचार्य वसुबन्धु - स्फुटार्था व्याख्या सहित सम्पूर्ण बौद्ध दर्शन महाकोश)

निर्देशः ]        चतुर्थं कोशस्थानम्        ५८१
पाठकप्रामाण्यात् दुष्टनिग्रहार्थम् । यथा ब्राह्मणा आहुः—“सर्वमिदं ब्रह्मणा
ब्राह्मणेभ्यो दत्तं ब्राह्मणानां दौर्बल्याद् वृषलाः परिभुञ्जते । तस्मादपहरन् ब्राह्मणः
स्वमादत्ते, स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते, ग्वं वस्ते, स्वं ददाति च” (       )
इति । न चैषामपरस्वसंज्ञा भवति । यच्च मिथ्यादृष्टिप्रवर्तितम् ।
लोभजः काममिथ्याचारः—परदारादिषु तत्संगादब्रह्मचर्यं लाभसत्कारार्थ-
मात्मसुहृत्परित्राणाय । द्वेषजः—वैरनिपीडनार्थम् । मोहजो यथा—पारसीकानां
मात्रादिगमनम्, गोसवे च यज्ञे । यथोक्तम्—“ब्राह्मणो गोसवेनेष्ट्वा संवत्सर-
गोव्रती भवति । उपहा उदकं चूषति, तृणानि च्छिनत्ति, उपैति मातरम्, उप
स्वसारम्, उप सगोत्राम्” (       ) इति । ये चाहुः—“उदूखल-
पुण्यफलपक्वान्नतीर्थमार्गप्ररुयो मातृग्रामः” इति । मृषावादादयो लोभजा द्वेष-
जाश्च पूर्ववत् । मोहजो मृषावादः, यथाह—
“न नर्मयुक्तमनृतं हिनस्ति न स्त्रीषु राजन् न विवाहकाले ।
प्राणात्यये सर्वधनापहारे पञ्चानृतान्याहुरपातकानि” ॥
(       ) इति ।
यश्च मिथ्यादृष्टिप्रवर्तितो मृषावादः । पैशून्यादयस्तु मिथ्यादृष्टिप्रवर्तिता
नास्ति परलोक इति कृत्वा निरपेक्षो हन्ति । अयमपि मोहजः—अन्यलाभस-
त्कारयशोऽर्थमिति । अन्यलाभस्यार्थे परस्वं हरति । यथाव्यवहारिकः । सत्-
कारस्य यशसो वार्थं हरति । इदमपि लोभजमदत्तादानम् । यच्च मिथ्यादृष्टिप्र-
वर्तितं तदपि मोहजमदत्तादानम्, तत्र मोहप्रवान्यात् ।
उपैति मातरम् । अब्रह्मचर्यार्थे । उपस्वसारम् । उपैतीति वर्तते । उपस्वसारं
भगिनीमित्यर्थः । उपसगोत्रामिति । समानगोत्रामित्यर्थः । उपहा=यजमानः ।
ये चाहुरिति विस्तरः । उदूखलादितुल्यो मातृग्रामः । यथोदूखलादयः साधारणा
उपभोग्याः, एवं स्त्रीजनः । तस्मान्न दोषोऽस्त्यभिगच्छतामिति । मृषावादादयो
लोभजा द्वेषजाश्च पूर्ववदिति । मृषावादपैशुन्यपारुष्यसम्भिन्नप्रलापा लोभजा
अन्यलाभसत्कारयशोऽर्थं वा, आत्मसुहृत्परित्राणार्थं वा । द्वेषजा वैर-
निर्यातनार्थम् ।
न नर्मयुक्तम् । न परिहासयुक्तम् ।
मिथ्यादृष्टिप्रवर्तित इति । 'नास्ति परलोकः' इति निर्मर्यादस्य यो मृषा-