जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

१.४५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १३
ततेति । किं ततेति । पुरुष एव पुरुषं संवृश्च्याथैनम् अघद्^१ इति ।
ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^२ नैवं-
विदो वनस्पतीन् संवृश्च्याभ्यादधति तान् वा अमुष्मिन् लोके
वनस्पतयः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति । तस्य का निष्कृतिर् इति ।
यद् एवैतत् समिधम् अभ्यादधाति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद्
अतिमुच्यत इति ॥
किं द्वितीयम् इति । "पुरुष एव^३ पुरुषम् आक्रन्दयन्तम् अघद्"
इति । ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम्
अजुह्वतो^४ नैवंविदः पशून् आक्रन्दयतः पचन्ते तान् वा अमुष्मिन्
लोके पशवः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति । तस्य का निष्कृतिर्
इति । यद् एवैतद् वाचा पूर्वांम् आहुतिं जुहोति सा तस्य निष्कृ-
तिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥
किं तृतीयम् इति । पुरुष एव पुरुषं तूष्णीम् अभ्याहरन्तम्^७ अघद्^८
इति । ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम्
अजुह्वतो^९ नैवंविदो व्रीहियवांस् तूष्णीम् अभ्याहरतः^१० पचन्ते
तान् वा अमुष्मिन् लोके व्रीहियवाः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति ।
तस्य का निष्कृतिर् इति । यद् एवैतन् मनसोत्तराम् आहुतिं
जुहोति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥
किं चतुर्थम् इति । द्वे स्त्रियौ महद् वित्तम् अनुगुप्तताम्^११ इति ।
ओम् इति होवाच । श्रद्धा च वै ते अश्रद्धा चाभूताम् । ये वा
अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^१२ नैवंविदो ऽश्रद्दधाना यजन्ते
तद् अश्रद्धां गच्छति यच् छुद्दधानास् तच् श्रद्धां । तस्य का
निष्कृतिर् इति । यद् एवैतद्^१३ अङ्गुल्या प्राश्नाति सा तस्य निष्कृ-
तिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥ ४३ ॥
१ यल्२ ततां ५ र अवद् व श ष अघसद १० ल व ष व्याहरतः
२ र श ल२ अवद् ६.ष जुह्वतो ११ ? य अनुगुप्तताम्
ल१ व ष अपसद् ७ ष व्याहरन्तम् अन्यत्र अनुगु(व ष जूगु)पताम्
३ व ष जुह्वतो ८ र अघम् ल व क ष अघसद् १२ ल२ व ष जुह्वतो
४-४ व ष नास्ति ९ ल ष जुह्वतो १३ ल ष एवैते
किं पञ्चमम् इति । लोहितकुल्यां च घृतकुल्यां च प्रवाहूक्
स्यन्दमाने । सा या लोहितकुल्याभूत् तां कृष्णो नग्नः पुरुषो
मुसली जुगोप । अथ या घृतकुल्या तस्यै हिरण्मयाः पुरुषा हिर-
ण्मयैश् चमसैस् सवान् कामान् उदचन्त^१ इति । ओम् इति
होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^२ नैवंविदो
ब्राह्मणस्य लोहितम् उत्पीडयन्ति सासा^३ लोहितकुल्या । अथ य
एनां कृष्णो नग्नः पुरुषो मुसल्य् अजुगुपत् क्रोधस् स तस्यो तद्
एवान्नम् इति । तस्य का निष्कृतिर् इति । यद् एवतत् स्रुचा
प्राश्नाति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद् अतिमुच्यत इति । अथ या
एतास्^४ स्रुचो^५ निर्णिज्योदीचीर् उप उत्सृजति सासा घृतकुल्या ।
तस्यै हिरण्मयाः पुरुषा हिरण्मयैश् चमसैस् सर्वान् कामान्
उदचन्त इति ॥
किं षष्ठम् इति । पञ्च नदीः पुष्करिणीः^७ पुण्डरीकिणीर् मधूदकास्
स्यन्दमानाः । तासु नृत्तगीतं वीणाघोषो ऽप्सरसां गणास् सुरभिर्
गन्धो महान् घोषो ऽभूद् इति । ओम् इति होवाच । ममैवैते^८
लोका अभवन्नू इति । ते केनाभिजया इति । एतेनैव पञ्चगृही-
तेन पञ्चोन्नीतेनेति । स होवाच न वै किलाग्वन्याग्निहोत्राल् लोक-
जित्या अवकाशो ऽस्ति । अथैव मे^९ अग्न्याधेयस्योपवसथ इति ।
तस्य ह तथा चक्रुः । स य एवं^१० विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति नैनम्^१२
अमुष्मिन् लोके वनस्पतयः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति न पशवो न
व्रीहियवा नास्यैष्टीपूर्तं श्रद्धां चाश्रद्धां च गच्छतो ऽपहते लोहित-
कुल्याम् अवरुन्द्धे घृतकुल्याम् ॥ ४४ ॥
१ ल२ वर्ष सर्वत्र रोहति* ६ य र ल ष सूचन् ११ य ल१ एतदेवं वेद
२ एवं सर्वेषु कोशेषु ७ सर्वेषु कोशेषु पुष्करणीः व ष एवं तदेवं वेद
३ व ष जुह्वतो ८ श नृत्त १२ व ष अग्नेनैनम्
४ र सु सा ल१ या ल२ व श सा ९ य र श मम वै ते १३ र श नाध्ये°
५ ल एतां १० व ष किम्
एष वा अग्निर् वैश्वानरो य एष तपति । तस्य रात्रिस् समिद्
अहर् ज्योति रश्मयो धूमो नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाश्^१ चन्द्रमा
अङ्गाराः । तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा अमृतम्
अपो जुह्वति । तस्या आहुतेर् हुतायै सोमो राजा संभवति ॥
स्तनयित्नुर एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्य द्यौस् समिद् विद्युज् ज्यो-
तिर् अभ्राणि धूमो ह्लादनयो विष्फुलिङ्गा अशनिर् अङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवास् सोमं राजानं
जुह्वति । तस्या आहुतेर् हुतायै वृष्टिस् संभवति ॥
‘पृथिव्य् एवाग्निर्^२ वैश्वानरः । तस्यान्तरिक्षं समिद् अग्निद्
ज्योतिर् वायुर् धूमो मरीचयो विष्फुलिङ्गा दिशो ऽङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा वृष्टिं जुह्वति ।
तस्या आहुतेर् हुताया अन्नं संभवति ॥
पुरुष एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्य वाक् समिच् चक्षुर् ज्योतिः
प्राणो धूमो मनो विष्फुलिङ्गाश् श्रोत्रम् अङ्गाराः । तस्मिन्न् एत-
स्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा अन्नं^३ जुह्वति । तस्या
आहुतेर् हुतायै रेतस् संभवति ॥
‘स्त्रियो वा अग्निर् वैश्वानरः । तस्योपस्थ^४ समिद् योनिर्
ज्योतिर् दृष्या धूमो ऽभिनन्दो^५ विष्फुलिङ्गास् संस्पर्शी ऽङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा रेतो जुह्वति ।
^६तस्या आहुतेर्^६ हुतायै पुरुषस् संभवति ॥’
सो ऽयं पञ्चम्यां विसृष्ट्यां पुरुषो देवेभ्यो जायते । पञ्चम्यां
विसृष्ट्यां दिव्या आपः पुरुषवाचो वदन्ति ॥
अथ यर्थामुं लोकम् अप्येति—॥ ४५ ॥

१४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.४९
१ कचित् विस्फुलिङ्गाश् ३ य रेतो ७-७ कचित् तस्याहुतेर्
एवम् उत्तरत्रापि ४-४ य नास्ति (दृष्टिप्लुतिः) एवं पूर्वत्रापि
२-२ र श पृथिव्येवाग्निर् ५ एवं सर्वेषु कोशेषु ८ ? बृहदारण्यकोपनिषदि ६.२.१३
ल व घ पृथिव्योना(ल२ वा)ग्निर् ६ य ल श अभिसंघो अथ यदा म्रियते
—तस्याग्निरे एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्यौषधयश् च वनस्पत- तृतीयेन सहेमं लोकम् अभ्यवैति । स यो हास्य दानाजितो लोको
यश् च समित् । ज्योतिर् एव ज्योतिः । धूम एव धूमः । विस्फु- भवति तस्मिन् निरमते । ^२तम् उ ह^३ वै ततो मृत्यूर् एवान्वतं^४
लिङ्गा एव विस्फुलिङ्गाः । अङ्गारा एवाङ्गाराः । तस्मिन्न् एतस्मिन्न् आप्नोति । अनवजितो हास्य^५ पुनर्मृत्युर् भवति स य^६ एवंवित्
अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहर् देवाः पुरुषं जुह्वति । तस्या आहुतेर् स्यात् ॥
हुतायै^१ पुरुषो ऽमुं लोकं संभवति । सो ऽस्य लोकः पुनरुत्थायै स यदोपतापी स्याद् यत्रास्य समं सुभूमिस्यं स्यात् तद् ब्रूयाद्
भवति ॥ इह मे ऽग्निं^७ मन्थतेति । ईश्वरो ह्यागदो भवितोः ॥
तस्य हैतस्य देवस्याहोरात्रे अर्धमासा मासा ऋतवस् संवत्सरो ‘यश् उ^८ तन् न यद् अस्माल् लोकात् प्रेयाद् अथैनम् आवदीरन् ।
गोप्ता य एष तपति । अहोरात्रे प्रचरं । तं हर्तूनाम् एको यः कूट- नानास्थाल्पोर् अग्नी ओप्य हरेयुः । अन्वाहार्यपचनाद् उल्मुकम्^९
हस्तो रश्मिना प्रत्यवेत्य पृच्छति को ऽसि पुरुषेति । स किं विद्वांस् आददीरन् यज्ञपात्राणि सर्पिर् अपो दारूण्य् अनुस्तरणीं क्षुरं नख-
प्रब्रूयात् । तस्य ह प्रहरति । तस्य ह प्रतिराहृत्य त्रेधा साधु- निकृन्तनम् । ते यन्ति यत्रास्य समं सुभूमिस्यं भवति । तद्
कृत्या विनश्यति । स तृतीयम् आदत्ते । दिशो ऽनु तृतीय व्येति । अस्याग्नीन् विहरन्ति ॥ ४६ ॥
१ प-वर्जं सर्वत्र विष्फु° ४ य व ष एवं तत ल एव तत ६ य र व श नास्ति
२ श हुतायाः । एवं पूर्वत्रापि श एवास्तत ७ ? ध अग्नि । अन्यत्र अग्नी
३-३ ल व घ तमह ५ र श वाह्यास्य ८-८ श यदुदि
९ ल३-वर्जं सर्वत्र उत्सुकम्
अथास्यां दिशि कूपं खात्वा^१ वपन्ति केशश्मश्रूणि । उपत्वा गत्वाध्वनीये समिद्धत्य् अन्वारब्धे^४ जुहोति अयं वै त्वद् अस्माद् असि
केशश्मश्रूणि नखान् निकृन्तन्ति । नखान् निकृत्य निरान्त्रं कुर्व- त्वम् एतत् ।। अयं ते योनिर अस्य योनिम् त्वम् ।। पिता पुत्राय लोककृज्
न्ति । निरान्त्रं कृत्वा निष्पुरीषं कुर्वन्ति । निष्पुरीषं कृत्वा पांसुभिः जातवेदो नयाह्य् एनं सुकृतां यत्र लोकः ॥ अस्माद् वै त्वम् अजायथा एष
कूपे पुरीषम् अभिसंवपन्ति । पाप्मानम् एवास्य तत् प्रच्छाद- त्वज् जायतां स्वाहा इति । सो ऽत आहुतिमयो मनोमयः प्राणमयश्
यन्ति । प्रक्षाल्यान्त्राणि प्रत्यवधायैनम्^२ आहरन्ति । तम् अन्तरे- चक्षुर्मयश् श्रोत्रमयो वाङ्मय ऋङ्मयो यजुर्मयस् साममयो
णाग्नीन्^३ निधाय गार्हपत्य आज्यं विलाप्योत्पूय चतुर्गृहीतं गृहीत्वा ब्रह्ममयो हिरण्मयो ऽमृतस् संभवति ॥ ४७ ॥
१ ल ष खात्वाय- २ र श ^०धायैनम् ३ य श अन्तरेणाग्निं व °ग्नी
४ व ष आरब्धे
अथैतां चितां चिन्वन्ति । तस्याम् एनम् आदधति । तस्य दृषदुपले शिश्ने शम्याम् उपस्थे कृष्णाजिनम् अनुपृष्ठं स्फ्यं पार्श्व-
नासिकयोस् स्रुचौ निदध्याद् दक्षिणहस्ते जुहूँ सव्य उपभृतम् योर् मुसले च शूर्पं^५ च पत्त उलूखलम् । परिशिष्टानि यज्ञपात्राण्य्
उरसि ध्रुवां^१ मुखे ऽग्निहोत्रहवणीं शीर्षतश् चमसम् इलोपॅवहनं उपनिदधति^६ । अपो युग्मयान्य् अभ्यवहरन्ति द्वन्त्व् एवायस्म-
कर्णयोः प्राशित्रहरणे उदरे पात्रीं संवर्तधानीम् आण्डयोर् यानि । अथैनं^७ सर्पिषामुत्पूरयन्ति । यज्ञपात्रेषु सर्पिर्
आसिञ्चन्ति ॥ ४८ ॥
१ य र व ध्रुवं ल श स्रुवं ३ र ल श संवत्त° ५ र उपरि दधति
२ ल श ष डलोप° ४ श शूर्प ६ व श अथो
अथैताम् अनुस्तरणीम् आनयन्ति । तां प्रोक्ष्य त्रिर् अपसलीं^१ हार्यपचनस् तद् एनं पितृलोकः प्रत्यागच्छति । अथ यथा
पर्याणाय्य^२ कूटेन^३ हन्यात् । प्रदक्षिणं हैके पर्याणयन्ति । तद् उ गार्हपत्यस् तथारूस्मिन् लोके प्रजया चं पशुभिश्च च प्रतितिष्ठति ॥
तथा न कुर्यात् । तस्यै वपाम्^४ उत्खिद्य शीर्षणि परिवपन्ति तस्योपादीप्तस्य धूम एव शरीरं धुनोति । स यद् धुनोति तस्माद्
हस्तयोर् मतस्नी^५ हृदये^६ हृदयं बाह्वोर् बाहू । यथाङ्गम् एवे- धुनः । धुनो ह वै नामैषः । तं^१० धूम इति परोक्षम् आचक्षते
तराण्य् अङ्गानि विचिन्वन्ति^७ । अथैनं चर्मणा प्रोर्ण्वन्ति^८ स्वधा परोक्षप्रिया^११ । परोक्षप्रिया इव हि देवाः । धूमाद् व रात्रिम्
तन्वा समृध्वस्व इति ॥ अप्येति रात्रिया अहर् अह्नो ऽपोछन्तीपक्षम् अपोछन्तीपक्षाद्
संस्तीर्योपादीपयन्ति । स तथैव चिकीर्षेद् यथैनम् आहवनीयः आपूर्यमाणपक्षम् आपूर्यमाणपक्षान् मासम् । ते अथ मासे शरीरं
प्रथमो गच्छेत् । तद् एनं देवलोकः प्रत्यागच्छति । अथ यथान्वा- चाक्षुषं च संगच्छते । तं हर्तूनाम् एको यः कूटहस्तो रश्मिना
प्रत्यवेत्य पृच्छति को ऽसि पुरुषेति ॥ ४९ ॥

[१.५२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १५ ]

तं प्रतिब्रूयात्
विचक्षणाद् ऋतवो रेत आभृतम्
अर्धमास्यं॑ प्रसृतात् पित्र्यावतः ।
इति । यद् अदो विचक्षणं सोमं राजानं जुह्वति तद् तत् ।
तं मा पुंसि कर्तर्य् एरयध्वम्
इति । पुंसि ह्य् एनम् एतत् कर्तर्य् एरयन्ते ।
पुंसः कर्तुर् मातर्य् आसिञ्चित
इति । मातरि ह्य् एनम् आसिञ्चति ।
स उपजायोपजायमानस् त्रयोदशेन द्वादशोपमासः
इति । एष त्रयोदशो य एष तपति ॥
सं तद् विदे प्रति तद् विदे ऽहम् ।
तं मर्तवो॑ ऽमृत॑ आनयध्वं द्वादशत्रयोदशेन पित्रा ।
तया मात्रा तया श्रद्धया तेनान्नाद्येन तेन सत्येन ॥
अहर् मे पिता रात्रिर माता ॥ सत्यम् अस्मि ॥
"ते मर्तवो॑ ऽमृत॑ आनयध्वम् ॥
इति । तं हर्तव आनयन्ते । यथा विद्वान् विद्वांसं यथा जानन्
जानन्तम् एवं हैनम् ऋतव आनयन्ते । तं हात्यर्जयन्ते⁶ । स
हैष न मनुष्यो य एवं वेद । देवानां ह वै स एको य एवंवित् ।
तं ह वै मनोजवसः पितरश् च पितामहाश् च प्रत्यागच्छन्ति
ततः किं न आहार्यीद् इति । तान् प्रतिब्रूयाद् यत् किं च पुण्यम्
अकरं तद् युष्माकम् इति । तस्य पुत्रा दायम् उपयन्ति पितरस्
साधुकृत्यां द्विषन्तः पापकृत्याम् । स एवम् एतत् त्रेधा विभज्यै-
तस्य सलोकताम् अप्येति य एष तपति ॥ ५० ॥

¹दीर्घसत्रं ह वा एत उपयन्ति ये ऽग्निहोत्रं जुह्वति । एतद्
ध वै सत्रं जरामूर्यि²यम् । जरया वा ह्य् एवास्मान् मुच्यते
मृत्युना वा ॥
तद्³ आहुर् "यद् एतस्य दीर्घसत्रिणो ऽग्निं⁵ जुह्वतो ऽग्नीन् अन्त-
रेण युक्तं वा वियाताय् सं वा चरेयुः किं तत्र कर्म का प्राय-
श्चित्तिर् इति । वज्रो⁶ वै चक्रः । वज्रो वा एतत्सारीन् अन्वेति⁷
यस्यान्तरेण युक्तं वा वियाति⁸ सं वा चरन्ति⁹ । कुर्वीत हैव
निष्कृतिम् अपि हेष्ट्या यजेत । तद् उ तथा न विद्यात् । इमान्
वा एष लोकान् अनुवितनुते यो ऽग्नीन् आधत्ते ॥
तस्यायम् एव लोको गार्हपत्यो भवत्य् अन्तरिक्षलोको ऽन्वाहार्य-
पचनो ऽसाव् एव लोक आहवनीयः । कामं वा एषु लोकेषु युक्तं
चायुक्तं च वयांसि¹⁰ चै चरन्ति । स विद्याद् यदि मे ऽपि ग्राम
एवाग्नीन् अन्तरेणायासीन् नैव म आर्तिर् अस्ति न रिष्टिः का
चनेति¹¹ ॥
अथो ह त्वै ग्राम्याः पशवो ऽजुष्टा दुर्वराह एडकश् श्वा¹² ।
तेषां यदि कश् चिद् अन्तरेण सञ्जेजीयेत¹³ किं तत्र कर्म का
प्रायश्चित्तिर् इति ॥ ५१ ॥

तद् उ हैके छादिर्मुष्टिम् एव निवपन्तो यन्ति । गार्हपत्याद्
आहवनीयान् निनयन्न् इयात्¹ इदं विष्णुर् विचक्रमे इत्य् एतयर्चा² ।
तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ह तत्र ब्रूयाद् आसान्न् अन्या³ अयं
यजमानस्यावाप्सीत्⁴ क्षिप्रे परमासान्⁵ आवप्स्यते ज्येष्ठंष्ठगृहं⁶
रोत्स्यतीति तथा हैव स्यात् ॥
इत्थम् एव कुर्यात् । उदपात्रं वैवोदकमण्डलुं वादाया गार्हपत्याद्
आहवनीयान् निनयन्न् इयात् इदं विष्णुर् विचक्रमे इत्य् एतयै-
वर्च्चा । देवपवित्रं वा एतद् यद् ऋग् देवपवित्रम् एतद् यद्
आपः । तद् यद् एवात्र यज्ञस्याशान्तं भवति यद्
अमेध्यम् आपो वै तस्य सर्वस्य शान्तिः । अद्भिर एवैनं तच्
छमयन्ति ॥ ५२ ॥

[१६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.५६

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | ४ यर व ष वा श या | २ श परानासान्
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | ५ र °वाप्सन्त् | व ध वरानासावन्
१ वध च्छदीं । अन्यत्र च्छादि° | व यजमानस्त्वाप्सान् | ७ य ज्येष्ठमन्नां र ज्यष्ठं गृह्णां
२ सर्वेषु कोशेषु शैयाद् | श यजमानस्वावाप्सं अ | वष ज्येष्ठन्नं ग्राह्यं श ज्येष्ठं ग्राह्यं
३ व ध एतयेवंचां | ६ ? य तराभासान् | ८ वष हैवा
| ९ र-वर्जं सर्वत्र शंयात् |

तद् आहुर् यद् एतस्य दीर्घसत्त्रिणो ऽग्निहोत्रं जुह्वतो ऽग्नि- | योन्‍याम् एवैतद् रेतः प्रतिष्ठापयति । अनुष्ठ्यास्य रेतस् सिक्तं
होत्रं दुह्यमानं स्कन्देत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । यद् | प्रजायते य एवं वेद । अमुतो वै पर्जन्यस् स्कन्दती हौषधयो वन-
एव तत्र स्थाल्यां परिशिष्टं स्यात् तेन जुहुयात् ॥ | स्पतयो जायन्ते । पुरुषाद् रेतस् स्कन्दति पशुभ्यः । तत इदं सर्वं
यद्य् उ नीची स्थाली स्याद् अपि वा भिद्येत किं तत्र कर्म का | प्रजातम् । स विद्याद् उप मा देवाः प्राभूवन् प्रजातिर् मे भूयस्य्
प्रायश्चित्तिर् इति । स्कन्नप्रायश्चित्तैर्१ वाभिमृश्य अस्कन्न् अभित | अभूच् श्रेयान् भविष्यामीति । तथा हैव स्यात् ॥
इति । अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात् ॥ | अथो यत्रैतद् विभिन्द्ये२ तद् उदपात्रं वैवोदकमण्डलुं वोपानिनयेद्
यदा वै स्कन्दत्य् अथ धीयते । रेतो वै पयो योनिर् इयम् । | भूर् भुवस् स्वः३ इति एताभिर् व्याहृतिभिः५ । एता वै व्याहृतयस्
सर्वप्रायश्चित्तयः । तद् अनेन सर्वेण प्रायश्चित्तिं कुरुते ॥ ५३ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | २ रवश °ती | ५ य रश व्याहृतीभिः
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | ३ य व ष स्कन्नं रश विकन्नं | ६ रश °तं
१ रश यद् | ४ श सुवर् |

अथैतानि कपालानि संचिन्य यत्राहवनीयस्य भस्मोद्धृतं | नास्येदं स्वर्ग्यम् इव भविष्यतीति तथा हैव स्यात् ॥
स्यात् तद् उपनिकिरेत् । एतद् एवात्र कर्म ॥ | इत्थम् एव कुर्यात् । यत्रैव स्कन्देत् तद् उपविशेत् । अथास्मिन्
अथो खल्व् आहुर् यत् प्राग् उद्धृतस्य स्कन्देत् किं तत्र कर्म का | स्थालीम् आहरेयुस् स्रुवं च स्रुचं१ च१ निर्णिज्य । तद् अद् एवा-
प्रायश्चित्तिर् इति । यद् एव तत्र स्रुचि परिशिष्टं स्यात् तेन | स्योच्छेष्यामित्य् उक्तं भवति । अथ यथोक्तीतम् उह्नीय समिधम्
जुहुयात् ॥ | आदाय प्राङ् प्रेयात् । तद् यथा प्रत्युत्थायामित्रान्२ पचेद् एवम्
यद्य् उ नीची स्रुक् स्याद् अपि वा भिद्येत किं तत्र कर्म का प्राय- | एवैतद् आवृर्त्ति पाप्मानम् अपहत्यौहुतिं३ प्राप्नोति । तद् उ हैक
श्चित्तिर् इति । तस्योक्तः प्रत्यभिमर्शः ॥ | उपेव लभन्ते । अहुतं तस्य यस्याग्निहोत्रोच्छिष्टेन जुह्वति यातयामं
तद् उ हैके तत एव प्रत्येत्योन्नयन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । | ह्य् एतद् इति वदन्तः । तद् उ तथा न विद्यात् । यदा वा एतद्
यो ह तत्र ब्रूयाद् यद् अनेनाग्निहोत्रेणाचिकीर्षीन् न्यूवृत्तत् तस्मान् | आयातयामं४ भवत्य् अथैतस्यापि हविरातङ्कनं कुर्वन्ति ॥ ५४ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | १ यरश नास्ति | ३ व-ष-वर्जं अपनन्त्या
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | २ य व ष ॰मित्रान | ४ यरश ॰म

तद् आहुर् यद् एतस्य दीर्घसत्त्रिणो ऽग्निहोत्रं जुह्वतो१ ऽग्नि- | एव प्रत्यूह्य तेष्व् एवैनत् तूष्णीं निनयेत् । तन् न हुतं नाहुतम् ।
होत्रं दुह्यमानम् अमेध्यम् आपद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर | अग्निर् अनुनिनयेत् । अग्निर् एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद्
इति२ । तद् उ हैके होतव्यम् एव मन्यन्ते न वै देवाः कस्माच् | विन्देत् तेन जुहुयात् ॥
चन बीभत्स३ इति वदन्तः । तद् उ तथा न विद्यात् । पुरुषो | अथो खल्व् आहुर् यद् अधिश्रितम् अमेध्यम् आपद्येत किं तत्र
न्वेव४ बीभत्सेयाद् बीभत्सते बीभत्सान्ताइडु५ देवाः । इत्थम् एव | कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । येष्व् एवाङ्गारेष्व् अधिश्रितं स्यात्
कुर्यात् । गार्हपत्यस्यैवोष्णं भस्म निरूह्य तस्मिन्न् एनत् तूष्णीं | तान् एव प्रत्यूह्य तेष्व् एवैनत् तूष्णीं निनयेत् । तन् न हुतं
निनयेत् । तन् न हुतं नाहुतम् । अग्निर् अनुनिनयेत् । अग्निर् | नाहुतम् । यद् अहैतत् तेषु निनयति तेन हुतं यद् व् एनांस्
एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात् ॥ | तेनो एवानुगमयति तेनो अहुतम् । अग्निर् अनुनिनयेत् ।
अथो खल्व् आहुर् यद् दुग्धम् अमेध्यम् आपद्येत किं६ तत्र कर्म | अग्निर् एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद् विन्देत् तेन जुहुयात् ॥
का प्रायश्चित्तिर् इति । येष्व् एवाङ्गारेष्व् अधिश्रयिष्यन् स्यात् तान् | अथो खल्व् आहुः— ॥ ५५ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य | १ ! एवं सर्वत्र । शतपथब्राह्मणे | ४ ! एवं र-वर्जं सर्वत्र । र नेव
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ | १२.४.२.२ न वै देवाः कस्माच् | ५ ? एवं यर वष । श वीभत्संतां
१ र श नास्ति | चन बीभत्सन्ते । वीभत्सन्ताइडु | ऽडु
२-२ रश आपद्ये कमाति | तु देवाः । | ६ रश किसु

—यत् प्राग् उद्धृतम् अमेध्यम् आपद्येत किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर इति । तद् उ हैके होतव्यम् एव मन्यन्ते प्रेतम्
एतन् नैतस्याहोमः कल्पत इति वदन्तः । अथ हैके ऽग्निर् अभ्यासिच्य परासिञ्चन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ह तत्र

१.६० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १७
ब्रूयात् पराङ् वा अयम् इदम् अग्निहोत्रम् असिक्षत्¹ परासेक्ष्यते
ऽयं यजमान इति तथा हैव स्यात् । इत्थम् एव कुर्यात् ।
आहवनीय एव समिधम् अभ्याधायाहवनीयस्यैवोष्णं भस्म
निरूह्य तस्मिन्न् एनत्² तूष्णीं निनयेत् । तन् न हुतं नाहुतम् ।
अग्निर् अनुनिनयेत् । अग्निर् एवैनद् आप्नोति । अथ यद् अन्यद्
विन्देत् तेन जुहुयात् ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् अववर्षेत् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर्
इति । स विद्याद् उपरिष्टान् मा शुक्रम् आगात् प्रजातिर्³ मे
भूयस्य् अभूत् श्रेयान् भविष्यामीति । तथा हैव स्यात् ॥
अथो खल्व् आहुर् यत् पूर्वस्याम् आहुतौ हुतायाम् अङ्गारा
अनुगच्छेयुः कोत्तरां जुहुयाद् इति । य एव तत्र शकलो ऽन्तिकस्
[

Here is the complete and faithful line-by-line transcription of the Sanskrit text from the provided image of the Jaiminīya-Brāhmaṇa (जैमिनीयब्राह्मणम्):

१८ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.६३
भुवर् स्वर् इत्य् एताभिर् व्याहृतिभिः । एता वै व्याहृतयस् सर्वप्रायश्चित्तयः । तद् अनेन सर्वेण प्रायश्चित्तिं कुरुते ॥
अथो खल्व् आहुः— ॥ ६० ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥
१ य त्व र त्वा व ष कृत्वं श त्वं
२ एवं सर्वेषु कोशेषु
३ ? व सुस्पष्टं श स्पृष्टं
४ सुस्पृष्टं
४ र त्वं व सं
५ य र व ष दुहित श दुर्हेत
६ एवं सर्वेषु कोशेषु

—यद अभ्रयो ऽनुगच्छेयुः किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति ।
तम् उ हैक उल्मुकाद्¹ एव निर्मन्थन्ति² । यतो वै मनुष्य-
स्यान्ततो नश्यति ततो वाव स तस्य प्रायश्चित्तिम् इच्छत इति
वदन्तः । तद् उ तथा न विद्यात् । उल्मुकं ह्य् एव तत आदाय
चरेद् उल्मुंकस्य वाववक्षन्³ । इत्थम् एव कुर्यात् । उल्मुंकाद्
एवापच्छिद्यारण्योर् अभिविमन्थेत् । उप⁴ ह तं कामम् आप्नोति
य उल्मुंकमध्यायाम् उपो तं यो ऽरण्योः ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीय उद्धृतो ऽनुगच्छेत् किं तत्र कर्म
का प्रायश्चित्तिर् इति । अनुगतो वा एष तावद् भवति यावद्
गार्हपत्यो नानुगच्छति । स यद्य् अपि वहू इव कृत्वो ऽनुगच्छेत्
पुनःपुनर् एवैनम् उद्धरेत् । एतद् एवात्र कर्म ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीय उद्धृते गार्हपत्यो ऽनुगच्छेत् किं
तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । तम् उ हैके तत एव प्राञ्चम्⁵
उद्धरन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ऽङ्गे⁶ तत्र ब्रूयात् प्राचो
म्वा अयं यजमानस्य प्राणान् प्रावृक्षन् मरिष्यत्य् अयं यजमान
इति तथा हैव⁷ स्यात् ॥
तम् उ हैके तत एव प्रत्यञ्चम् आहरन्ति । प्राणो वै गार्हपत्यो
ऽपान आहवनीयः । संविदानौ वा इमौ प्राणापानाव् अन्नम् अत्त
इति वदन्तः । अथो गृहो वै गार्हपत्यः । प्रतिष्ठो वै गृहाः । स य
एनं तत्र ब्रूयात् प्र म्वा अयम् अस्य प्रतिष्ठाया अच्छेदि मरिष्यत्य्
अयं यजमान इति तथा हैव स्यात् ॥
तम् उ हैके गार्हपत्य एवम् अवधिष्वोपसमादधति । तद् उ तथा
न कुर्यात् । यो ह तत्र ब्रूयाद् अग्नाव् अन्ध्य् अग्निम् अजीजनत्
⁸क्षिप्र्रे अस्य⁹ द्विखन् भ्रातृव्यो जनिष्यत इति तथा हैव¹⁰ स्यात् ॥
तम् उ हैके ऽनुगमय्य मन्थन्ति । तद् उ तथा न कुर्यात् । यो ह
तत्र ब्रूयाद् अपि यत् परिशिष्टम् अभूत् तद् अजीजसन् नास्य
दायादश् चन परिशेक्ष्यत¹¹ इति तथा हैव स्यात् ॥
इत्थम् एव कुर्यात् । अरण्योर् एव समारोहयेत्
अयं ते योनिरृत्वियो यतो जातो अरोचथाः ।
तं जानन्नग्न आरोहाथा नो वर्धया रयिम अथा नो वर्धया गिरः ॥
इति । वास उद्बवसाय जुह्वद् वसेत् । नवावसाने हास्योभयतोरात्रं
हुतं भवति नो कांस्य चन परिचक्षां कुरुते ॥
स प्रातर् भस्मोद्धृत्य शकृत्पिण्डेन परिलिप्य यथायथम् अग्नीन्
आदधीत । एतद् एवात्र कर्म ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीयम् अनुद्भूतम्— ॥ ६१ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥
१ य व श ष उन्मुकाद्
२ उल्मुकाद्
२ ष निर्मन्थयन्ति
३ कोशेषु उन्मुं, उम्मुं वा
४ य र व वाववृक्षिन्न्
श वावव्रंश्चिन्नू ष वावृक्षन्नू
५ सर्वेषु कोशेषु उपा-
६ सर्वेषु कोशेषु प्रत्यांचम्
१२ सर्वेषु कोशेषु ०पेक्षत
७ य व ष इ
८ श-वर्जं सर्वेषु कोशेषु द्वैवा
९ र व श हैवा
१०–१० ? सर्वेषु कोशेषु क्षिप्रस्य
११ व ष हैवा

—अभ्यू अस्तम् इयात् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति ।
एतस्माद् ध वै विश्वे देवा अपक्रामन्ति यस्यानुद्भूतम्
अभ्य् अस्तम् एति । स दर्भेण सुवर्णं हिरण्यं प्रबध्य पश्चात्
धरेत् । तद् एतस्य रूपं क्रियते य एष तपति । अह्नो वा एतद्
रूपम् । तद् अह्नो रूपं क्रियते । अथैध्मम्¹ आदीप्य प्राञ्चं हरेयुः ।
तम् उपसमाधाय चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वा विश्वेभ्यो देवेभ्यस्
स्वाहा इति जुहुयात् । तद् यथा वा अदवद² आवसथवासिनं कुद्धं
यन्तम् उक्तवेहता वानुमन्त्रयेतान्येन वा प्रियेण धास्रैवम् एव तद्
विश्वान् देवान् अनुमन्त्रयते । ते हास्मै सर्व एवाक्रुद्धा भवन्ति ॥
अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीयम् अनुद्धृतम्³— ॥ ६२ ॥

अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥
१ ष तथैधमम्
२ ? एवं सर्वेषु कोशेषु
३ य-वर्जं सर्वत्र उद्धृतम्

—अभ्युदियात् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । एत-
स्माद् ध वै विश्वे देवा अपक्रामन्ति यस्यानुद्भूतम्
अभ्युदेति । स दर्भेण रजतं हिरण्यं प्रबध्य पुरस्ताद् धरेत् । तच्
चन्द्रमसो रूपं क्रियते । रात्रेर् वा एतद् रूपम् । तद् रात्रे रूपं
क्रियते । अथैध्मम्¹ आदीप्यान्वञ्चं हरेयुः । तम् उपसमाधाय
चतुर्गृहीतम् आज्यं गृहीत्वा विश्वेभ्यो देवेभ्यस् स्वाहा इति जुहु-
यात् । यत्र वै दीप्तं तन्नेतद् इह गार्हपत्य इत्य् एव विद्वान् उद्ध-
रेत् । असाव् एव बन्धु² । अथ³ हैक आहुर् एते ह⁴ वै स्वर्गं लोकं
पश्यन्तो जुह्वति य आदित्यम् इति । स यो वा ह्वै गतश्रीस्
स्याद् यो वास्माल्⁵ लोकात्⁶ क्षिप्रे प्रजिगांसैत् स उदितहोमी
स्यात् ॥
अथो खल्व् आहुः— ॥ ६३ ॥

१.६५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १९
अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य श अधेल्लिमू ४ वष अधिपाठः यदग्नय संसृज्येरन्
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ यर बद्ध्वा श बद्धां ५ र-वर्जं सर्वेषु कोशेषु अस्मान्
१ यर अथेत्मन् वष यथेद्धम् ३ श नास्ति ६ सर्वेषु कोशेषु लोकान्
—यद् अग्नयस् संसृज्येरन् किं तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । इति । अथ याज्या
स यदि परस्ताद् अन्यो ऽभिदहन्न् एयात् स विद्यात् परस्तान् त्वाम् अग्ने मानुषीर् ईळते विशो होत्राविदं विविचिं रत्नधातमम् ।
मा शुकम् आगात् प्रजातिर् मे भूयस्य् अभूच् श्रेयान् भविष्या- गुहा सन्तं सुभग विश्वदर्शतं तुविष्वणसं सुयजं घृतश्रियम् ॥
मीति । तथा हैव स्यात् । यदि त्व् अस्य हृदयं विलिखेद् अग्नये इति । अथो हैनया पाप्मना व्यावृत्समानो यजेत । क्षिप्रे हैव
विविचय इष्टिं निर्वपेत् । एता एव पञ्चदश सामिधेनीर वार्त्रघ्नाव् पाप्मनो व्यावर्तते ॥
आज्यभागौ १विराजौ संयाज्ये१ । अथैते याज्यानुवाक्ये यदि त्व् अयम् इतो ऽभिदहन्न् एयाद् अग्नये संवर्गायैष्टिं
वि ते विष्वग् वातजूतासो अग्ने भामासश् शुचे शुचयश् चरन्ति । निर्वपेत् । एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ
तुविम्रक्षासो दिव्या नवग्वा३ वना वनन्ति धृषता रुजन्तः ॥ "विराजौ संयाज्ये" । अथैते याज्यानुवाक्ये—॥ ६४ ॥
अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य १-१ य-वर्जं सर्वत्र विराज्ये ३ य व ष नवद्वा र वध्वा
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ २ सर्वेषु कोशेषु तुविभ्रं श वध्ना
४-४ सर्वेषु कोशेषु विराज्ये
—मा नो अस्मिन् महाधने परा१ वर्ग भारभृद् यथा । त्वं ह्य् अग्ने अग्निना । विप्रो विप्रेण सन् सता ।
संवर्गं सं रयिं जय ॥ सखा सख्या समिध्यसे ॥
इति । अथ याज्या इति । अथो हैनया ब्रह्मवर्चसकामो यजेत । तेजस्वी हैव४ ब्रह्म-
परस्या अधि संवतो२ अवरं अभ्य् आ तर । वर्चसी भवति ॥
यत्राहम् अस्मि तं अव ॥ अथो खल्व् आहुर् यद् आहवनीयगार्हपत्यौ संसृज्येयातां किं
इति । अथो हैनया यद् आतुर्यस्य संविवृक्षेत् तत्कामो यजेत । तत्र कर्म का प्रायश्चित्तिर् इति । अग्नये वीतय इष्टिं निर्वपेत् ।
क्षिप्रे हैवास्य संवृङ्क्ते ॥ एता एव पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ विराजौ
अथो खल्व् आहुर् यद् अग्नाव् अग्निम् अभ्युद्धरेत् किं तत्र कर्म संयाज्ये । अथैते याज्यानुवाक्ये
का प्रायश्चित्तिर् इति । अग्नये ऽग्निमते इष्टिं निर्वपेत् । एता एव अग्न आ याहि वीतये गृणानो हव्यदातये ।
पञ्चदश सामिधेनीर् वार्त्रघ्नाव् आज्यभागौ ३विराजौ संयाज्ये३ । नि होता सत्सि बर्हिषि ॥
अथैते याज्यानुवाक्ये इति । अथ याज्या
अग्निनाग्निस् सम् इध्यते कविर् गृहपतिर् युवा । यो अग्निं देववीतये५ हविष्मं आविवासति ।
हव्यवाड् जुह्वास्यः ॥ तस्मै पावक मृडय ॥
इति । अथ याज्या इति तस्मै पावक मृडय इति ॥ ६५ ॥६
अस्यां कण्डिकायां ल-कोशस्य ३-३ य-वर्जं सर्वेषु कोशेषु विराज्ये २ व अग्निहोत्रिसमाप्तम् श अग्निहोत्रं
पाठा उदाहर्तुं न शक्याः ॥ ४ व श ह वै समाप्तम् ष हरिः ओं । शुभमस्तु ॥
१ सर्वेषु कोशेषु चरा ५ सर्वेषु कोशेषु °पीतये श्रीगुरुभ्यो नमः । जैमिन्याचार्याय
२ सर्वेषु कोशेषु संपतो ६ य हरिः ओम् । इत्यग्निनहोत्रं नमः । अग्निहोत्रि समाप्तम् ॥

२० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.६९

'प्रजननं ज्योतिः । अग्निरू दे॒वतानां ज्योतिः । विराट् वाच्य् पञ्चदशेनौजसा वीर्येण सप्तदशाय प्रजायै⁶ पशुभ्यः प्रजननाय⁷
अह्नौ संतिष्ठते । विराजं संपद्यते² । तस्माद् एष ज्योतिर् उच्यते । ज्योतिर् अदधुः । सप्तदशेन प्रजया पशुभिः प्रजननेनैकविंशाय
द्वौ स्तोमौ प्रातःसवनं वहतो यथा चक्षुश् च प्राणश् च तथा प्रतिष्ठायै ज्योतिर् अदधुः ॥
तत्³ । द्वौ स्तोमौ माध्यंदिनं सवनं वहतो यथा च श्रोत्रं च बाहू स्तोमो⁸ वा एतत् । स्तोमे ज्योतिर् दधत इति । तस्माज् ज्योतिष्टोम
च तथा तत् । द्वौ स्तोमौ तृतीयसवनं वहतो यथा मध्यं च इत्यू आख्यायते । अथ यत् स्तोमंस्तोमं⁹ सवनम् अभिप्रणयति
प्रतिष्ठा⁴ च तथा तत् ॥ तस्माज् ज्योतिष्टोम इत्यू आख्यायते । अथो यद् यज्ञस् संस्तुतो
हिंकारेण वै ज्योतिषा देवास् त्रिवृते ब्रह्मव

[Header]
१.७३ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ २१

क्षुद्रं मनुष्यम् अविं पशुम् । तस्माच् छुद्रो ऽनुपच्छन्दा वैश्यपतिदेवः । तस्माद् उ पादावनेज्येनेव जिजीविषति । पद्ध्यां ह्य् एनं प्रतिष्ठाया असृजत ॥ एतया वै सृष्ट्वा प्रजापतिः प्रजा असृजत । स य एतद् एवं वेद भूमानम् एव प्रजया पशुभिर् गच्छति । तस्माद् 'व् एतं यज्ञं भूयिष्ठं प्रशंसन्ति यद् अग्निष्टोमम् । प्रजापतिर्यज्ञो ह्य् एषः ॥ ६९॥२
१-१ ? य वेदम् र श वेदेंदू ल१ वेदं ल२ वेतं व वेदम् ष वेदं २ यश 'ष्टोमः ३ र प ॥ ४॥
प्रजापतिः प्रजाभ्य ऊर्जं व्यभजत् । तद् उदुम्बरस् समभवत् । प्रजापतिर् उद्गाता प्राजापत्य उदुम्बरः । वृणुते ऽन्यान् ऋत्विजो नोद्गातारम् । यद् उद्गाता प्रथमेन कर्मणौदुम्बरीम् अन्वारभते स्वयैव तद् देवतयात्मानम् आर्त्विज्याय वृणीते । ताम् अन्वारभते आयोष् ट्वा सदने सादयाम्य् अवतश् छायायां समुद्रस्य हृदये ॥ नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे ॥ मा मा योनोर्वा' हासीः इति । यद् आह आयोष् ट्वा सदने सादयामि इति—यज्ञो वा आयुः—तस्यैतत् सदनं क्रियते । अवतश् छायायाम् इति । यज्ञो वा अवतिः । तस्यैषा छाया क्रियते यत् सदः । समुद्रस्य हृदये इति । मध्यतो वा आत्मनो हृदयम् । तस्मान् मध्यतस् सदस औदुम्बरीम् मीयते । नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे इति । वाग् वै समुद्रो मनस् समुद्रस्य चक्षः । एताभ्याम् एवैतद् देवताभ्यां नमस्करोति । आर्त्विज्यं करिष्यन् मा मा योनोर्वा हासीः इति—साम वै योनोर्वाम्—साम्न एवैतन् नमस्करोति । आर्त्विज्यं करिष्यन् नैनं सामावहते । न सामन्त्याम् आर्तिम् आर्छति । न साम्नो हीयते य एवं विद्वान् साम्ने नमस्करोति । य एवैनम् उपवदति स आर्तिम् आर्छति ॥ ७० ॥६
१ ल व ष प्रजाभ्यां ल व श योनेर्वा ४ ? ल व श योनेर्वा
२ ? र योनोर्वा ३ ल श अपतीस् ५ ? र योनोर्वा श योनेर्वा ६ र प ॥५॥
प्रजापतेर् वा एतद् उदरं यत् सदः । ऊर्ग् उदुम्बरः । यन् मध्यतस् सदस औदुम्बरीम् मीयते मध्यत एवैतत् प्रजानाम् अन्नम् ऊर्जं दधाति । तस्मान् मध्यतो ऽशनम् अशितं धिनोति । तस्माद् यत्रैषा यातयाम्नी क्रियते तत् प्रजा अशनायुका भवन्ति । पोषुका' ह त्वै भवन्ति ॥ 'उपस्पृश्यां नोर्पस्पृश्याम्' इति मीमांसन्ते । सर्वं वावेदम् आत्मन्वत् । यस् स्वा अन्नम् अभीव कामयते तम् एवैतद् भूयिष्ठं द्वेष्टि । यद् उपस्पृशेद् अन्नाद्यं प्रथमेत्' । यन् नोपस्पृशेद अन्नाद्याद् आत्मानम् अन्तर्यात् । उपस्पृश्य नस्त्वास्पृष्टेनेवोद्वेयन्' नान्नाद्यं प्रथमति नान्नाद्याद् आत्मानम् अन्तरैति ॥ साम देवानाम् अन्नम् ऊर्ग् उदुम्बरः । यद् उद्गातौदुम्बरीं श्रयते साम्नन् एवैतद् देवानाम् अन्नम् ऊर्जं दधाति । तस्माद् यत्र साम्नात्विज्यं कुर्वन्ति तद् एव देवा भूयिष्ठम् इवादन्ति ॥ ७१ ॥८
१ ल१ व ष अशनितं ल२ अशितं ४ य र ल श ९स्पृश्यामि ७ व ष साम्नोर्त्विज्यं
२ ल व ष पोषुका ५ ? एवं सर्वेषु कोषेषु ८ र ष ॥ ६ ॥
३-३ सर्वेषु कोषेषु उपस्पृश्यानोप० ६ श श्रयेत
प्रजापतिर् उद्गातोर्ग उदुम्बरः । स एष ऊर्जि श्रितः प्रजापतिः प्रजाभ्य ऊर्जम् अन्नाद्यं विभजति । उदङ्ङ आसीन उद्गायति । उदीचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । प्रत्यङ्ङ आसीनः प्रस्तौति । प्रतीचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । दक्षिणासीनः प्रतिहरति । दक्षिणाम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । प्राञ्चो ऽन्य ऋत्विज आर्त्विज्यं कुर्वन्ति । प्राचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जा भाजयन्ति । तस्माद् एषा दिशां वीर्यवत्तमोपजीवनीयतमा भूयिष्ठैः प्रीता । तस्माद् यत् प्रजा अवृत्तिं नीयन्ति' प्राचीर् एव यन्ति । एषा हि दिशां वीर्यवत्तमोपजीवनीयतमा भूयिष्ठैः प्रीता ॥ यद् उदीचीनदेवत्या उद्गातारो ऽथ कस्माद् विपर्यावृत्य दिश आर्त्विज्यं कुर्वन्तीत्य् आहुः । ब्रूयाद् दिशाम् अभिष्टयै दिशाम् अभिप्रेत्यै । तस्मात् सर्वासु दिक्ष्व् अन्नं विद्यत इति ॥ उद् दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृण पृथिवीम् उपरेण दृंह् ॥ द्युतानस् त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणयोर् ध्रुवेण धर्मणा ॥ घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणीथाम् ॥ सुपिप्पला ओषधीः कृधि स्वाहा इत्य् औदुम्बरीम् अभिजुहोति । इमान् एवैतल् लोकान् रसेनानक्ति ॥७२॥५
१ ल१-वर्जम् अन्यत्राधिपाठः यदुदीचीनदेवत्या उद्गातारो २? ल२ ॰त्तिन् व ष आवृत्तीन् ४ व ष तस्माद् ३? ल२ नयन्ति ५ ष स ब्रूयाद् ६ र ष ॥ ७ ॥
प्रजापतिः प्रजा असृजत । सो ऽग्निम् अपि मुखाद् असिसृक्षत । सो ऽग्निर् मुखाद् बीभत्समान ऊर्ध्वं उदद्रुत्य२ मस्तिष्कम उद्धत्यासृज्यत३ । तं देवाश् चर्षयश् चोपसमेत्याब्रुवन् विवृद्धो४ ऽयं५ म॑स्तिष्को मासुया भूत् करवामेमं कस्यां चिताचितीति६ । ते बृहस्पतिम् अब्रुवन् सोमम् अस्मिन् गृहाणेति । स बृहस्पतिर् अब्रवीत् स वा अयं क्रूर इवापूतो ऽमेध्यो' ऽश्लंतकृत२ इति । वयं त एतं 'पूतं मेध्यं४ शृतंकृतं कुर्म इत्य् अब्रुवन् । तं वै म आहरतेति । तथेति । तम् अस्मै प्रायच्छन् । तं प्रत्यगृह्णात् देवस्य त्वा

[२२] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.७७

सवितुः प्रसवें ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि इति ।
देवशङ्कैर वावैनं तत् प्रत्यगृह्लात् । तं प्रतिगृह्यापवयद
वसवस् त्वा पुनन्तु गायत्रेण छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
रुद्रास् त्वा पुनन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
आदित्यास् त्वा पुनन्तु जागतेन छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
इति । छन्दोभिश्च वावैनं तद् देवताभिश्चापावयत् । तं
पवयित्वा पश्चाद् अक्षं सादयति बार्हस्पत्यम् असि११ वानस्पत्यं
अक्षं१२ सादयित्वा गायत्रं विश्वरूपासु गायति ॥ ७३ ॥१४

प्रजापतेर् मूर्धोत्यायुपात्रम् इति । यद् आह बार्हस्पत्यम् असि इति
बृहस्पतिर् ह्य् एतम् अग्रे प्रत्यगृह्लात् । यद् आह वानस्पत्यम्
इति वनस्पतिभ्यो ह्य् एनम् अधिकुर्वन्ति । यद् आह प्रजापतेर्
मूर्धा इति प्रजापतेर् ह्य् एष मूर्धोसीत्१२ । यद् आह अत्यायु-
पात्रम् इत्य् अति ह्य् एतद् अन्यानि पात्राणि पात्रम् । यद् एतद्
देवपात्रं प्रथमं युज्यत उत्तमं विमुच्यते तेनैवात्य् अन्यानि
पात्राणि । प्र श्रेयसः पात्रम् आप्नोति य एवं वेद । तं पश्चाद्

१ य श उद्धृत्य र उद्धृत्य | ल उद्धृत्य व ष उद्धृत्य
२ ? य उपदिह्यास्सृज्यत | र ल व ष उदिह्यास्सृज्य(र ज)त | श उदितह्यास्सृजत
३ ! य निक्षुनो ल नितुनो | व ष वितुनो श निक्नवो
४ सर्वेषु कोशेषु य
५ य ल व ष मूर्°
६ ? र श ॰चितीति
७ ल मेध्य अन्यत्र मेध्ये
८ ? य र ल ष श्रितंकृत | व ष श्रितंश्रित
९-९ य र श पूतमेध्यं | ल व ष पूतंभमध्यं
१० ष-वर्जम् अन्यत्र श्रितं
११ ल१ ष अधिपाठः वानस्पत्यमसि
१२ ? र व श मूर्धोविशद्
१३ र श अक्षरं
१४ र ष ॥८॥

नमः पितृभ्यः पूर्वसद्भ्यो' नमस् साकंनिषद्वभ्यः ।
युञ्जे वाचं शतपदीं गाये सहस्रवर्तनीम् ॥
गायत्रं त्रैष्टुभं जगद् विश्वा रूपाणि संभृतम् ।
देवा ओकांसि चक्रिरे ॥
इति । यन् नमः पितृभ्यः पूर्वसद्भ्यः इति पितरो वा अत्र पूर्वे
उपसीदन्ति । न तेभ्य एवैतन् नमस्करोति नमस् साकंनिषद्वभ्यः
इति यैर् एव ब्राह्मणैस् सहोपसीदन्त्य् आर्त्विज्यं करिष्यंस् तेभ्य
एवैतन् नमस्करोति । युञ्जे वाचं शतपदीम् इति वाचम् एवैतच्
छतपदीं युङ्क्ते । गाये सहस्रवर्तनीम् इति युक्ताम् एवैनाम् एतत्
सहस्रवर्तनीं भूतां गायति । गायत्रं त्रैष्टुभं जगत् इति—एतानि वै
त्रीणि सवनानि—तान्य् एवैतान्व् आत्मन् परिगृह्णीते । विश्वा
रूपाणि संभृतम् इति—यज्ञो वै विश्वा रूपाणि—यज्ञम् एवैतेन
संभरति । देवा ओकांसि चक्रिरे इति सर्वमेव् एवैतेन यज्ञं कुरुते ॥ ७४॥६

१ र श पूर्ववत्सेम्यो | ल पूर्व सद्गचो
२ व ष ॰निम्
३ र श पूर्वसत्स्य
४ य र व ष ॰निम्
५-५ ? ल; व ष एवैनात्मन् | ल२ एवैतन्नामन्
६ र ष ॥ ९ ॥

कुसुर्विन्दो' हौद्दालकिस् सोमानाम् उज्जगौ । तम् उ हासित-
मृगा कश्यपानां पुत्रा ऊचुः को ऽनु नो ऽयं नृशंसको ऽन्त उद्गा-
यत्य् एतेमम् अनुव्याहरिष्याम इति । ते ऽनुव्याहरिष्यन्त आ-
स्तावम् उपसेदुः । स होवाच नमो ब्राह्मणा अस्तु पुरा वा अहम्
अद्य प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञं संस्थापयम् । स
यथा गोभिर् गवायम् इत्वा४ श्रमणम् अवलम् अनुसंवुदेद् एवं
वावेदं यज्ञशरीरम् अनुसंवुदाम इति । ते होत्थाय प्रवव्रजुर् नमो
ऽस्मै ब्राह्मणायास्तु विदां वा अयम् इदं चकारेति । पुरा ह वा अस्य
प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञस् संस्थितो भवति य
एवं वेद ॥ ७५ ॥५

१ ? य कुसुविंदो | र ल२ श असुविंदो | ल१ आसुविंदो | व ष आसुविंदो
२ य व ष अधिपाठः इति
३ य-वर्जं सर्वत्र एतेमाम्
४ ल श इत्यप
५ र ष ॥ १० ॥

तद् आहुः अध्वर्यो किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेनान्वशंसीद्
इति । अकर्म वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इत्य् आह होतारं पृच्छत
इति । होतः किं स्तुतं स्तोत्रं प्रातरनुवाकेनान्वशंसीः इति । अकर्म
वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इत्य् आह उद्गातारं पृच्छत इति । उद्गातः
किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेनान्वशंसीत् इति । अकर्म वयं तद् यद्
अस्माकं कर्म इति ब्रूयाद् अगासिषम्' यद् अत्र गेयम् इति । तं यदि
ब्रूयुः तमांसि वा अगासीर् न ज्योतींषि इति ज्योतींष्य् एवाहम्
अगासिषम् इति ब्रूयान् न तमांसि इति । ज्योतिस् तद् यद् ऋग्
ज्योतिस् तद् यत् साम ज्योतिस् तद् यद् देवता । एतानि वा अहं ज्योतींष्य्
अगासिषं युष्मान् एव तमसा पाप्मना विध्यति इति । तमसा
चैवैनांस् तत् पाप्मना च विध्यति ॥ ७६ ॥३

१ सर्वेषु कोशेषु अगासिष्ठ
२ ल श ते
३ र ष ॥ ११ ॥

पश्चात् प्राञ्च उपसीदन्ति । वाचम् एवैतत् सुखतो ऽवरुन्ध-
ते । यत् पुरस्तात् प्राञ्च उपसीदेयुर् वाचं पृष्ठतः कुर्वीरन् । वाग्
एषाम् उपदासुका स्यात् ॥
वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत् । सा वनस्पतीन् प्राविशत् । सैष

छुक्रम् अपहरति । अमुष्माद् एव तत् लोकाद्
Right col has 5 lines:
Line 1: द्विषन्तं भ्रातृव्यम् अन्तरेति य एवं वेद ॥
Line 2: नाक्षम्¹ उपस्पृशेत् । यद् अक्षम् उपस्पृशेद् भ्रातृव्यै³ श्रियम्
Line 3: क्रूञ्च्यात् । अन्तरा चक्रौ प्रोहति । तस्माद् यद् अन्तरा चक्राव्
Line 4: अनसस्⁴ तद् उपजीवनीयतमम् । तस्माद् अन्तरा क्षम्ये युक्तौ⁵
Line 5: युनक्ति ॥ ७७ ॥⁶
LOOK AT THAT!
Left column has 4 lines, right column has 5 lines!
They do NOT have the same number of lines!
Look at Block 1:
Left column has 4 lines! Under line 4 of left column, there is EMPTY SPACE! Line 5 is only on the right column: "युनक्ति ॥ ७७ ॥⁶"!
Now look at Block 2:
Left column has 8 lines:
Line 1: वसवो वा एतम् अग्रे प्रौहन् । ते ऽश्राम्यन् । ते रुद्रान्
...
Line 8: बृहस्पतिर् वा एतम् अग्रे प्रौहत् । स रूपेण वर्चसा व्यार्ध्यत² ।
Right column has 8 lines:
Line 1: स ऐक्षत

२४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.८४
फाल्गुन्य् अविद् भवत् । स यं कामयेत पापीयान् स्याद् इति
कृष्णम् अस्य पवित्रे ऽप्यस्येत् पापीयान् एव भवति । अथ यं
कामयेत नार्वाङ् न परस् स्याद् इति धूम्रम् अस्य पवित्रे ऽप्यस्येन्
नैवार्वाङ् न परो भवति । अथ यं कामयेत श्रेयान् स्याद् रुचम्
अश्नुवीतेति१ फाल्गुनम् अस्य पवित्रं कुर्याच् श्रेयान् एव भवति
रुचम् अश्नुते ॥
अस्ति हि तन्नाप्यू आदित्यस्य न्यक्तम् । तद् अन्तर्वेद्य् अवहृत्य
संमार्ष्टि वसवस् त्वा संमृजन्तु गायत्रेण छन्दसा ॥ रुद्रास् त्वा संमृजन्तु
त्रैष्टुभेन छन्दसा ॥ आदित्यास् त्वा संमृजन्तु जागतेन छन्दसा इति ॥
तद् उदीचीनदशं पवित्रवत्या वितनोति पवित्रं ते विततं ब्रह्मणस् पते
इति समष्ट्यै । तपोष् पवित्रं विततं दिवस् पदे इति स्वर्गकामस्य ।
अरूरुचद् उपसः पृश्निर अग्रयुः२ इति प्रजाकामस्य । सर्वोभिर् एव
वितनुयाद् एतेषां सर्वेषां कामानाम् उपाप्त्यै ॥
राजानम् आनयति । तम् अभिमन्त्रयते स पवस्व सुधामा देवानाम्
अभि प्रियाणि धाम ॥ त्रिद् देवेभ्यो ऽपववास् त्रिर् आदित्येभ्यस् त्रिर्
अङ्गिरोभ्यः ॥ येन सूर्येण ब्रह्मणा बृहस्पतये ऽपवथास् तेन मह्यं पवस्व ॥
सं नः पवस्व शं गवे शं जनाय शम् अर्वते ।
शं राजन्न् ओषधीभ्यः ॥
इति । शम् एवोद्गात्रे भवति शं यजमानाय शं प्रजाभ्यः ॥
[L2

तत् प्रत्यवरूढं
Left col:
Line 7: तपति । एतनो एवावताक्षरेणाग्निम् अस्मिन् लोके ऽदधुः । स यं
Right col:
Line 7: स्वर्गकाम्या वै यजत इति । यद् एवाद् आवद् उत्तमम् अक्षरं
Spanning line:
भवति तेनास्माल् लोकान् नावच्छिद्यते ॥ ८७ ॥४

Footnotes for 87:
Line 1: १ र ल श एवावददत्रे २ ? य र ल श पराचीषुभि ३ ? र-वर्जं सर्वत्र स यदैव
Line 2: व ष एवावददत्ते व ष पराचीषुहि ४ र ष ॥ २२ ॥

Section 88:
Left col:
Line 1: रथन्तरवर्णाम् उत्तमां गायन्ति । इयं वै रथन्तरम् । अस्याम्
Right col:
Line 1: बलम् ऋच्छेत् । विड्ढ्यू ऋक् । यद् यजुः प्रथमम् अभिव्याहरति
Left col:
Line 2: एवैतत् प्रतितिष्ठति । प्रजापतिः प्रजा असृजत । ता एनं सृष्टा
Right col:
Line 2: —ब्रह्म वै यजुः—ब्रह्मवर्चसम् एतत् करोति । भूर् भुवस् स्वः ॥ मधु
Left col:
Line 3: अन्नकाशिनीर् अभितस् समन्तं

२६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.९२

[ खण्डः ८९ ]

[वामतः]
प्रजापतिं कल्पयित्वोद्वायेद्¹ । यो ह वै प्रजापतिं कल्पयित्वो-
द्वायात कल्पते ऽस्मै दिशः प्रदिश आदिशो विदिश उद्दिशो दिश
इति । दिशो वै प्रजापतिः । प्रजापतिम् एव तत् कल्पयित्वोद्वा-
यति । कल्पते ऽस्मै य एवं वेद ॥
कपिवनो ह स्माह भौवायनः किं ते यज्ञं गच्छन्ति² यद्³ एव
सोमस्याभक्षयित्वा प्र वा सर्पन्ति प्र वा धावन्तीति⁴ । बहि-
ष्पवमानम् उपसन्नेषु ब्रूयाद् यं ब्रह्माणं शुचिम् इव मन्येताहरहस्
तम् इति । तेन समुपहूयाथानुमन्त्रयेत
 यो देवानाम् इह सोमपीथो ऽस्मिन् यज्ञे बर्हिषि वेद्याम् ।
 तस्येदं भक्षयामसि ॥
इति । यदि च ह प्रशवयति यदि च नाथ हास्य भक्षित एव
देवस्⁵ सोमो भवति ॥
एतदायतना वा आरण्याः पशवः । यद् बहिष्पवमानम् अरण्ये
स्तुवन्ति तस्माद् आरण्याः पशवो ऽरण्यं सचन्ते । पराचीषु स्तु-

[दक्षिणतः]
वन्ति । तस्माद् आरण्याः पशवो ऽरण्याद् एवारण्यम् अभिप्ररेते ।
एकरूपासु स्तुवन्ति । तस्माद् आरण्याः पशव एकरूपाः । आवद्
उत्तमम् अक्षरं भवति । तस्माद् एकैको ऽन्यो ऽवलो ग्रामे ऽधिग-
म्यते । अथो अरण्ये⁶ हतं ग्रामम् अभ्यवहरन्ति ॥
स्तुत्वोद्रव्वन्ति⁷ । यजमानम् एव तत् स्वर्गं लोकं गमयन्ति ।
बाहून् उद्गृह्णन्ति । यजमानम् एव तत् स्वर्गे लोके समादधति ।
ते वै तद् अनृतं कुर्वन्ति ये मर्त्य सन्तोऽमृतत्वं गमयन्ति । ते
रूपेण वर्चसा व्यृध्यन्ते । स य एतद् एवान्द्य उत्तिष्ठेत् तम् उत्ति-
ष्ठन्तम् आरभ्यानूत्तिष्ठेत् । न रूपेण वर्चसा व्यृध्यते नार्तिम्
आर्छति ॥
भविष्यद् विजानीयात् । यद्य् एताः प्रजा दोग्ध्रीवा⁸ इव ⁹स्युर् दोग्ध्री-
वो⁹ योगक्षेमो भविष्यति । तयायम् उद्गातोदगासीदिति विद्यात् ।
यद्यु उ शान्ता इव स्युश् शान्तो योगक्षेमो भविष्यति । तयायम्
उद्गातोदगासीद् इति विद्यात् । एषो ह विज्ञा ॥ ८९ ॥१०

पादटिप्पण्यः :
१ लश गौवा°      ५ सर्वेषु कोशेषु देव-      द्रोर्धवा
२ ? व-ष-वर्जं गछति    ६ ? सर्वेषु कोशेषु अरण्यो     ९-९ यलश स द्रोर्द्रवो
३ ? च-व-वर्जं वेद     ७ सर्वेषु कोशेषु स्तुत्वोद्ववन्ति    र स्युर्द्रो द्रवो
४ सर्वेषु कोशेषु धार°    ८ ? य द्रोग्ध्रा र द्रोर्ध्रा लश     १० २४ ॥ २४ ॥

[ खण्डः ९० ]

[वामतः]
उपास्मै गायता नरः इति कामकामो भूतिकामः प्रजनन्कामः
प्रतिपदं कुर्वीत । अस्मै वावेदम् उपगायन्ति । उप वावेदम्
अस्यां सर्वम् । उपैवास्यां² प्रजया पशुभिः प्रजायते य एवं वेद ।
नरो ह वै देवविशः क्षत्रं सोम इन्दुः¹ । विशं चैवैतेन क्षत्रं
चावरुन्द्धे । अभि देवं इयक्षते इति सर्वा एवैतेन देवता अनन्तरायम्
[L38

१.९६ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ २७

एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीरन् येषां दीक्षितानां प्रमीयेत । अपूता
इव वा एते ऽमेध्या मन्यन्ते येषां दीक्षितानां प्रमीयते । अग्निर्नवै-
नानू पवमानेन पूतान् मेध्यान् करोति ॥
एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीत— ॥ ९२ ॥२

१ वष गाति २ र ष ॥ २७ ॥

—ब्रह्मवर्चसकामः । अग्निर् वै देवानां ब्रह्मा । अग्निनैव देवा-
नां ब्रह्मणा वर्चसी भवति ॥
एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीताभिचरन् । अग्निर् वै देवानां ब्रह्मा ।
अग्निनैव देवानां ब्रह्मणा यं द्वेष्टि तं स्तृणुते ॥
एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीतान्नाद्यकामः । आ शुवोर्जम् इषं च नः इति
ब्यू अस्या इषं चैवैतेनोजं चावरुन्द्धे ॥
एताम् एव प्रतिपदं कुर्वीताभिचर्यमाणः । यो वा अभिचरति यो
[L1

(34):
5 lines, perfectly aligned!
LOOK AT BLOCK 5:
7 lines, perfectly aligned!

Wait! WHY are they typeset like that?
Wait, did the typesetter typeset them as two columns, or did they set them in a single frame with a central divider/gap?
In Indian movable type printing (like Nagpur / Sarasvati Vihara), pages were often set in two columns.
Wait, what if the ground truth is in READING ORDER, or what if it is VISUAL LINES?
Wait! Let's think: is there any clue whether benchmark ground truth is Reading Order or Visual Line?
Let's search memory for:
Transcribe line-by-line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Vedic svara accents if present, mantras, vidhi, arthavada, Sayanacharya bhashya, and commentary. Prefix each line with line marker like , . Output line markers for every line.
This is a prompt created by users testing multimodal LLMs (like GPT-4o, Claude 3.5 Sonnet, etc.) on transcription of Sanskrit/Vedic pages!
Wait, when users give this exact prompt:
"Transcribe line-by-line into pure, clean Markdown in Unicode Devanagari. Include all Vedic svara accents if present, mantras, vidhi, arthavada, Sayanacharya bhashya, and commentary.

१.१०४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ २९
विच्छिन्द्यात् । व्युदासाम् एव गायेत् । न हिंकुर्यात् । यद् धिंकुर्याद् वज्रेण हिंकारेण रेतो विच्छिन्द्यात् ॥ १०० ॥२
१ ? एवं सर्वेषु कोशेषु २ र ष ॥ ३५ ॥
तद् आहुर् हिंकारेण वै प्रजापतिः प्रजाभ्यो ऽन्नाद्यम् असृ- विच्छिन्द्यात् । हिंकारस्यैव काले हिंकारं मनसा ध्यायेत् । तन् न
जत । यन् न हिंकुर्याद् अशनायुकाः प्रजास् स्युः । हिंकुर्याद् रेतो विच्छिनत्ति न हिंकारम् अन्तरेतीति । भूः इति निधनं
एव...१ भूः इति । यन् न हिंकारं विसृजति तेन रेतो विच्छिनत्ति करोति । प्रजापतिर् यद् अग्रे व्याहरत् स भूः इत्य् एव व्याहरत् ।
न३ हिंकारम् अन्तरेतीति । तद् उ वा आहुः मसृदीय३ इव वा स इमाम् असृजत । स यत् भूः इति निधनं करोत्य् अस्याम्
अतो रेतो दारुणतर इव । हिंकारो ऽपि वैनद् वालेन४ एवैतद् रेतः प्रतिष्ठापयत्य् अथो एनत् तद् भूतिम् एव
गमयति ॥ १०१ ॥५
१ ? कोशेषु इत्य्(र ष नास्ति)भाथि २ ? ळ नास्ति क३ कालेन
(यरश य)दार्यी(इलवच थि)बं वो ३ ? एवं कोशेषु ५ र ष ॥ ३६ ॥
या हिं क्ष (ल२ क)ते ४ ? एवं र ळ् । व ष । यश वातेन
गायत्रीं१ गायति । प्राणो वै गायत्री२ । तस्यै द्वे ऽक्षरे३ व्यति- अनुष्टुभं गायति । वाग् वा अनुष्टुप् । ताम् अर्वाचीम् अभिनुदन्
षजति । प्राणापानाव् एव तद् व्यतिषजति । तस्मात् प्राणापानौ गायति वाचो ऽनपक्रमाय । यत् पराचीम् अनुष्टुदन् गायेद् वाचं
व्यतिषक्तौ प्रजा अनुसंचरत आ च परा चायतायामानौ । सन् प्रभञ्जेद् वाग् अस्माद् अपक्रामुका स्यात् । तां यद् अर्वाचीम्
इति निधनं करोति । प्राणो वै सन् । प्राण एव तत् प्रतिष्ठापयति ॥ अभिनुदन् गायत्य् आत्मन्नू एव तद् वाचं प्रतिष्ठापयति । तस्यै
त्रिष्टुभं गायति । चक्षुर् वै त्रिष्टुप् । तस्यै द्वे अक्षरे द्योतयति । निरुक्तं चानिरुक्तं च पदे गायति । निरुक्तेन वै वाचो भुञ्जते ।
चक्षुषी एव तद् दधाति । तस्माद् युक्ते इव चक्षुषी । ज्योतिः निरुक्तम् अस्या उपजीवनीयम् । भुङ्क्ते वाचोप चैनां जीवति
इति निधनं करोति । चक्षुर् वै ज्योतिः । चक्षुष्य् एव तत् य एवं वेद । स यन् निरुक्तम् एव गायेद् वदेयुर् एव प्रजा न
प्रतिष्ठिति ॥ तूष्णीम् आसीरन् । अथ यद् अनिरुक्तं गायेत् तूष्णीम् एव प्रजा
जगतीं गायति । श्रोत्रं वै जगती । तस्यै चत्वार्य् अक्षराणि आसीरन् न वदेयुः । यस्मान् निरुक्तं चानिरुक्तं च पदे गायति
द्योतयति । श्रोत्रम् एव तद् दधाति । श्रोत्रे द्वे परिश्रवणे द्वे । तस्मात् प्रजा वदन्ति च तूष्णीं चासते । वाक् इति निधनं
तस्मात् समानत्र सन् सर्वा अनुदिशँश् शृणोत्य् अपि पराङ् यन् करोति । वाग् वै ब्रह्म । वाच्य् एव तद् ब्रह्मन् प्रतितिष्ठति ॥
पश्चाद् वदतश् शृणोति । इळा इति निधनं करोति । पशवो वा पङ्क्तिं गायति । ऋतवो वै पङ्क्तिः । तस्यै षड् अक्षराणि
इडा । पशुष्व् एवतत् प्रतितिष्ठति ॥ द्योतयति । षड् वा ऋतवः । ऋतुष्व् एव तत् प्रतितिष्ठति ॥
॥ १०२ ॥६
१ यरश ंतं ३ वष अधिपाठः द्योतयति ५ ? यश ˚दिशं
२ सर्वेषु कोशेषु गायत्रं ४ वष सन्दू ६ र ष ॥ ३७ ॥
तद् आहुस् समदम् इव वा एतच् छन्दोभ्यः कुर्वन्ति यद् यदि रेतस्यां न शक्नोति विगातुम् अरेतस्क आत्मना भवत्य् अरेत-
गायत्रे सति प्रातःसवने सर्वाणि छन्दांस्य् अभिगीयन्ते१ योयुकाः स्का गर्भा जायन्ते । यदि गायत्रीं न शक्नोति विगातुं प्रमायुक
प्रजा भवन्तीति । स यः कामयेत शान्ताः प्रजा एधेरन्न् इति न आत्मना भवति मृता गर्भा जायन्ते । यदि त्रिष्टुभं न शक्नोति
पुरो विगायेत् । अपशीर्षाणं तु यज्ञं यजमानस्य कुर्याद् अनृतेन विगातुम् अन्ध आत्मना भवत्य् अन्धा गर्भा जायन्ते । यदि जग-
दक्षिणाः प्रतिगृह्णीयात् । 'ब्रह्म वै करद् इति वै यजमानो दक्षिणा तीं न शक्नोति विगातुं वधिर आत्मना भवति वधिरा गर्भा
ददाति । स तथैव चिकीर्षेद् यथा नापशीर्षाणं यज्ञं यजमानस्य जायन्ते । यद्य् अनुष्टुभं न शक्नोति विगातुम् अजिह्व आत्मना
कुर्यान् नानृतेन दक्षिणाः प्रतिगृह्णीयाद् । वि एव गायेत् । यस् भवति अजिह्वा गर्भा जायन्ते । यदि पङ्क्तिं न शक्नोति विगातुम्
त्वा एना विजिगासन् न शक्नोति विगातुम् आर्त्तिम् आर्छेति । ऋतवो लुप्यन्ति । स य एना नाशंसैत विगातुं परोक्षेणैवैनास्
स रूपेण गायेत् । उभयेन त्वाव रेतस्या गीयते ॥ १०३ ॥४
१ वप नास्ति २ यश ˚धीयन्ते ३-३ यरश नास्ति
४ र ष ॥ ३८ ॥
गायत्र्यां प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् पृथिवीं मनसा दिदृक्षेत्तैवाक्षिभ्याम् । ज्योतिः इति निधनं करोति । परोक्षेणैवैनन्
गच्छेत् । प्राण्यापान्यान्यात् । सन् इति निधनं करोति । परोक्षेणै- तद् रूपेण गायति ॥
वैनान् तद् रूपेण गायति ॥ जगत्यां प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् दिशः पशून् मनसा
त्रिष्टुभि स्तुतायां गायत्रम् एव गायन्न् अन्तरिक्षं मनसा गच्छेत् । गच्छेत् । शुश्रूषेतैव कर्णाभ्याम् । इळा इति निधनं करोति । परोक्षे-

Here is a line-by-line transcription of the Sanskrit text from the page in pure Devanagari.

३० ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.१०८
णैवैनान् तद् रूपेण गायति ॥
अनुष्टुभि¹ प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् दिवं मनसा गच्छेत् ।
वाचा गायन् वाक् इति निधनं करोति । परोक्षेणैवैनान् तद् रूपेण
करोति² ॥
पङ्क्त्यां³ प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन्न ऋतून् मनसा गच्छेत् ।
परोक्षेणैवैनान् तद् रूपेण गायति ॥
ओपम् एवैतद् उत्तमं तृचं गायति । प्रजननो वा एष तृचः ।
ओपम् एव प्रजया पशुभिः प्रजायते य एवं वेद । प्रजापतिर् यत्
प्रजा असृजत ता एतेनैव तृचेनासृजत । पवमानस्य ते कवे वाजिन्
सर्गा असृक्षत इति सर्गांश एवासृजत । असूर्यं वारे अव्यये इति चासृ-
जत । तांसां सृष्टानां परावापाद् अबिभेत् । स एताम् उत्तमां समु-
द्रवतीम् अपश्यत् । तयैनाः अच्छा समुद्रम् इन्दवः इत्य् एव समुद्रेण
समन्तं परिण्यरौधात् । ता अस्य न परोष्यन्त । नास्य वित्तं परो-
प्यते य एवं वेद । अगन्न् ऋतस्य योनिम् आ इति । अहा ह वा
ऋतस्य योनिः । एतस्य ह⁴ वा इदम् अक्षरस्य कृतौ⁵ जाताः
प्रजा गच्छन्ति चा च गच्छन्ति ॥ १०४ ॥⁶
१ वष यद्यनुष्टुभि ३ वष यदि पंक्यां ५ ? यरलवष कृतोर् श कृतोर्
२ ? यल गायति ४ यव श म ६ र ष ॥ ३९ ॥
देवासुरा वा एषु लोकेष्व् अस्पर्धन्तास्मिन्¹ भुवने । ते देवा
अकामयन्तेमान् लोकान्² जयेमासुराञ् स्पर्धां भ्रातृव्यान् इति । त
एतान््य् आज्यानि स्तोत्राण्य् अपश्यन् । तैर अस्तुवत । तैर् इमान्
लोकान् आजयन् । इमम् एव लोकम् आग्नेयेनाजयनन् अन्तरिक्षं
मैत्रावरुणेनामुम् ऐन्द्रेण दिवं पूर्वैन्द्राग्नेन । तद् यद् इमान्
लोकान् आजयंस् तद् आज्यानाम् आज्यत्वम् । एमान् लोकान्
जयति³ स्पर्धां द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद ॥
ते देवा अब्रुवन् वीमानि भजामहा इति । तेषां ह विभागे न
समपादयन् । ते ऽब्रुवन्न् आजिम् एषाम् अयाम गिरि काष्ठां कृ-
त्वेति । यद् अब्रुवन्न् आजिम् एषाम् अयामेति तद् एषां द्वितीयम्
आज्यत्वम् । यद् उ गिरि काष्ठाम् अकुर्वंस् तस्माद् असौ गिरिः
काष्ठो नाम ॥ १०५ ॥⁴
१ सर्वेषु कोशेषु अस्पर्धन्त (यर २ वष अधिपाठः जयेम ४ र ष ॥ ४० ॥
न्ता) यस्मिन् ३ य अधिपाठः जयति
'तेषां पच्छो' ऽसृज्यन्त । तेषाम् अग्निः प्रथम उदजयत् ।
अथ मित्रावरुणौ अथेन्द्रः । अथैकम् अनुजितम् आसीत् । तद्
इन्द्रो ऽवेद् अभिर् वावेद्म् उज्जेष्यतीति । सो ऽब्रवीद् अग्ने
यतर आवयोर् इदम्³ उजयात् तन् नौ सहासद् इति । तथेति ।
तद् अग्निर् उदजयत् । तद् एनयोस् सहाभवद् अर्धम अग्-
न्यस्य स्तोत्रम् अर्धम अन्यस्य । ऐन्द्राग्नो यज्ञः । स य एवम्
एता देवानाम् उजितीर् वेद यत्र कामयत 'उद् इह' जयेयम्
इत्य् उैव तत्र⁷ जयति ॥
तद् आहुर् यद् आज्यानि सर्वाणि समाननिधनानि केनाजामि
क्रियन्त इति । नानादेवत्यानीति ब्रूयात् तेनाजामीति । अथो यन्
नानारूपाणीति ब्रूयात् तेनो एवेति ॥
ते वा एते पशव एव । यद् आज्यान्य् अन्तस्सद्मसं स्तुवन्ति
तस्माद् ग्राम्याः पशवो ऽन्तर् ग्रामे न्योकसः । पराचीषु पुनर्
अभ्यावर्तन्⁵ । तस्माद् ग्राम्याः पशवः पराञ्चः प्रातः प्रेरते ते सायं
समावर्तन्ते । नानारूपासु स्तुवन्ति । तस्माद् ग्राम्याः पशवो नाना-
रूपाः । नानादेवत्यासु स्तुवन्ति । तस्माद् ग्राम्याः पशवो नाना ।
ते⁶ यथायथं सायं गृहान् अभ्युपायन्ति ॥ १०६ ॥⁷
१-१ ? एवं यलश । र तेषां ३-३ सर्वेषु कोशेषु त उदितह ६-६ ? कोशेषु नाना न
पच्छशो वष तेषां वचौ ४-४ यरलश उत्तरत्र वष उक्तं ७ र ष ॥ ४१ ॥
२ लक्ष शतरम् ५ वष 'वर्तत
देवासुरास् संयत्ता ज्योङ् न व्यजयन्त । तेष्व् असुरेष्व् इदं
सर्वम् आसीत् । अथैकम् एवाक्षरं देवेष्व् आसीत् । वाग् एव ।
सो ऽग्निर अब्रवीद् अहं वा इदम् अदर्श यथेदं जेष्यामीति ।
तद् वै ब्रूहीत्य् अब्रुवन् । सो ऽब्रवीद् अक्षरेणैवेदं सर्वं संनिधाय
धुराधुरम् आसजामेति । यद् अब्रवीद् अक्षरेणैवेदं सर्वं संनिधाय
धुराधुरम् आसजामेति तद् आज्यधुराम आज्यधूरत्वम्¹ । ते
ऽक्षरेणैवेदं सर्वं संनिधाय धुराधुरम् आसजन् । तान् अजयन् ।
जयति स्पर्धां द्विषन्तं भ्रातृव्यं य एवं वेद ॥
स यदीतरा पुरो विगायेद् ब्यू एवाज्यधुरो गायेत् । स यो हैवं
विद्वान् संग्रामयोस् संनिहितयोर् ब्रूयाद् अक्षरेण त्वा संनिदधा-
मीति परं ग्रामं स हैव तं ग्रामं जयति । अथो यस्मिन्न् एवं
विद् ग्रामे भवति स उ हैव तं ग्रामं जयति ॥
ते देवा अब्रुवन् वीमानि भजामहा इति । तस्माद् उ गिरिः²
काष्ठो नाम ॥ १०७ ॥³
१ रवष अधिपाठः र्तिदिं । श द्वे २-२ ? य र श तस्माद् ग (र गी)ताः तस्मादु गताः
अक्षरे त्रुटिते वष ते वां तस्माद्गिताः ल ते वां ३ र ष ॥ ४२ ॥
सै 'तेषां सकृद् एवं सर्वेषाम् असृज्यन्त¹ । तेषाम् अग्निर्
एवोदजयत् । तस्यापगमनम् अगातस्याक्षो ऽच्छित् । तस्य रथचक्रं
पतित्वा कृष्णाधिकां कोशान्तेन³ पर्यवर्तत । तम् अब्रुवन्न् ईक्षि-
ष्वाक्षादो वा⁴ अयँ श्रेष्टो भविष्यति पाप्मा⁴ वा अस्य पर्यवर्तंति ।
स यो हैवं विद्वांन् परिवर्तयते⁵ ऽक्षाद् एव श्रेष्ठस् स्वानां भवत्य्
अथो हास्य तं पाप्मानम् एव परिवर्तयन्ति ॥

[१.११२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ ३१

[खण्डः १०८]

[वामभागः]
सो ऽग्निरुज्जित्य प्राद्रवत् । तम् इन्द्रो ऽब्रवीत् सह नावू अस्तु
इति । नेत्य् अब्रवीत् । यद् वा एको गृहाणां विन्दते सर्वेषां वै^१०
तत् सह भवति । सहैव नौव् अस्त्व् इति^११ । नेत्य् एवाब्रवीत् ।
स वै माभि छिन्दै^१२ अवेक्षस्वेति^१३ । तम् अभ्यवैक्षत^१४ । सो

[दक्षिणभागः]
ऽब्रवीत् सान्ववाय माभ्यवैक्षिष्ठास्^१५ सह नावू अभूद् इति ।
यंयं न्व्^१६ एवाहम् अभ्यवेक्षिष्य^१७ इत्य् अब्रवीत् तेनतेनैव मे सह
भविष्यतीति । नेत्य् एवा॑ब्रवीत् । सान्व्वाय वै माँ त्वम् एतद्^१८
अभ्यवैक्षिष्ठास्^२१ सहैव नावू अभूद् इति ॥ १०८ ॥^२२

**[पादटि

[३२ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.११५

अष्टाक्षरा गायत्री । 'तेन गायत्र्यै नैति ॥ स्वरेण संपाद्योद्गायेत् । एतद् वै साम्नस् स्वं यत् स्वरः ।
साम्नो ऽन्तर्र अरण्यनापत्यं' । यो ह वै साम्नो ऽन्तर्र अरण्यम् स्वेनैवैनत् तत् समृद्धयति' । एतद् वै साम्नो ऽन्नाद्यं यत् स्वरः।
अवैति सर्वज्यानिं वा जीयते प्र वा मीयते । एतद् ध वै साम्नो अन्नाद्येनैवैनत् तत् समृद्धयति' । एतद् वै साम्न आयतनं यत्
ऽन्तर्र अरण्यं यत् प्रस्तुतम् अनभिस्वरितम् आदींयते ॥ स्वरः । आयतनेनैवैनत् तत् समृद्धयति' । एतद् वै साम्नः
प्रियं धाम यत् स्वरः । प्रियेणैवैनत् तद् धाम्ना समृद्धयति ॥ ११२ ॥९
१ ? य ल्२ नोपगन्तवा र ल१ व ष ४-४ एवं कोशेषु °पल्यै
नोपशवंतवा ५ श अष्टा ८ एवं कोशेषु
२-२ ? य यत्तंना व ष यन्नांता ६-६ र ल क्ष नास्ति । व ष ०श्री ९ र ष ॥ ४७ ॥
३ ? क्ष ०तोम्ये ७ ? य र ०पेल्यं ल ०पैल्यं व ष
देवान् वै यज्ञस्याहुतिर् नागच्छत् । स प्रजापतिर् ऐक्षत यो वै दुग्धाम् दुग्धम् उपैति न स आप्यायते । अथ यो
कथं नु देवान् यज्ञस्याहुतिर् गच्छेदिति । स एते द्वे अक्षरे ऽदुग्धाम् दुग्धम् उपैति स आप्यायते । अदुग्धाम् वा एष
गायत्र्या उदभिदत् । स एव द्व्यक्षरो वषट्कारो ऽभवत् ततो दुग्धम् उपैति य एते अक्षरे उपैति । तस्माद् एते अक्षरे नोपो-
वै देवान् यज्ञस्याहुतिर् अगच्छद् । अन्नं वै वषट्कारः । अन्न्य त्त्ये' । यस्य वै सर्वा 'गायति गीयते सर्वस्यैत्स्य् अधिगभ्यते ।
अद्नं य एवं वेद ॥ यस्यो नागीयत ईश्वरो रूक्षो भवितोः । अन्यतरद् अक्षरम्
इन्द्रो वृत्राय वज्रम् उदयच्छद् । तस्यैते अक्षरे चक्राव् आस्ताम् । अवगृह्य वाचं चतुर्विंशीम् उपायान् । नास्योनीं गायत्री गीयते
वज्रो वा एषः । य एते निस्पृशेद् वज्रं निस्पृशेत् ॥ नि च स्पृशति न च ॥ ११३ ॥९
१ ? य र इदरिवदए व ष उदरिवदए ४ श तस्य स्यमस्य्
क्ष इदर्भिदत् ५-५ ? ल गयतीभियेते व ष ७ ? यक्ष नास्येना ल तास्योना
२ कोशेष्व् अधिपाठः तद् गायतीतियते व ष तामस्याना
३ ? व ष नोनेवोवेत्य क्ष नोक्ये ६ ? ल२ सर्वस्यामी गृहे व ष सर्व- ८ व ष गायती
९ र ष ॥ ४८ ॥
यो वा अंशुम् एकाक्षरं 'वेदाङ्गाद् एव श्रेष्ठस् स्वानां भवति । अनु यज्ञस् स्रवति' यज्ञम् अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः ॥
अथो सह एव तस्यै जनताया उद्गायाति । वाग् वा अंशुर् एका- सख्यश्वो ह स्माह तैग्मायुषिः क उ स्विद् अथ रसदिहाव् उरसि
क्षरः । तद् एष गायत्रम् । गायत्र्यै प्रस्तुतायै यद् आदिर् उत्तरम् निस्मृदिय्यत इति । एते ह वै रसदिहौ ये एते गायत्र्या उत्तमे
अक्षरं स' स्थाणुः । यस् तद् उद्गायन्न् आरभते स्थाणुम् आर- अक्षरे । यस् ते उद्गायन्न् आरभते रसदिहाव् उरसि निस्मृदते ।
भते । य एनं निर्हरति गायत्रीं छिद्रां करोति । गायत्रीं छिद्राम् य उ एने निर्हरति गायत्रीं छिद्रां करोति । गायत्रीं छिद्राम् अनु
यज्ञस् स्रवति यज्ञम् अनु यजमानो यजमानम् अनु प्रजाः ॥ ११४ ॥५
१-२ रश नास्ति ३ क्ष द्रवति ५ र ष ॥ ४९ ॥
२ कोशेषु असं- ४ श ०हा
तानि सर्वाण्य् अक्षराण्यू उद्धृत्य वाचं दध्यात् । वाग् वै प्रतिहरति । प्रस्तूयमानं मनसा प्रतिहिंकुर्यात् । अपान्य वाक्
ब्रह्म । तद् यथा चर्मणा कृतिकण्टकान् प्रवृणुयातीयाद् एवम् इति ब्रूयात् । तथा साम्नो नावच्छिद्यते नार्तिम् आर्छति । यो
एवैतद् वाचा ब्रह्मणा यज्ञैस्याणुं प्रसृद्य' स्वस्त्य् अतिक्रामति वा अक्षरम् अंशुमद् वेद वहन्त्य् एनम् अंशुमतीस् संयुक्ताः ।
नार्तिम् आर्छति ॥ वाग् वा अक्षरम् । तस्यै प्राण एवांशुः । वहन्त्य् एनम् अंशु-
अव वा एतत् प्रतिहर्ता सांम्नश् छिद्यते यद् गायत्रस्य न मतीस् संयुक्ता य एवं वेद ॥ ११५ ॥८
१ ? र आदिल कुदि व ष कीद ५ य ०मृद्यं रश ०मर्य ल समृद्धय ८ र ष ॥ ५० ॥ य हरिः ओम् ॥
२ ? कोशेषु कन्दकान् ६-६ य र श साम्न छिद्यते व ष शुभमस्तु ॥ व ष हरिः ओम् ॥ शुभ-
३ व श व्यां साम्नचिन्युद्यते मस्तु ॥ श्रीगुरुभ्यो नमः ॥ जैमिन्या-
४ व ष यज्ञस्य ७ व ष अधिपाठः एव चार्याय नमः ॥ तलवकाराय नमः ॥