जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

[२२] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १.७७

सवितुः प्रसवें ऽश्विनोर् बाहुभ्यां पूष्णो हस्ताभ्यां प्रतिगृह्णामि इति ।
देवशङ्कैर वावैनं तत् प्रत्यगृह्लात् । तं प्रतिगृह्यापवयद
वसवस् त्वा पुनन्तु गायत्रेण छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
रुद्रास् त्वा पुनन्तु त्रैष्टुभेन छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
आदित्यास् त्वा पुनन्तु जागतेन छन्दसा सुप्रजावनिं रायस् पोषवनिम् ॥
इति । छन्दोभिश्च वावैनं तद् देवताभिश्चापावयत् । तं
पवयित्वा पश्चाद् अक्षं सादयति बार्हस्पत्यम् असि११ वानस्पत्यं
अक्षं१२ सादयित्वा गायत्रं विश्वरूपासु गायति ॥ ७३ ॥१४

प्रजापतेर् मूर्धोत्यायुपात्रम् इति । यद् आह बार्हस्पत्यम् असि इति
बृहस्पतिर् ह्य् एतम् अग्रे प्रत्यगृह्लात् । यद् आह वानस्पत्यम्
इति वनस्पतिभ्यो ह्य् एनम् अधिकुर्वन्ति । यद् आह प्रजापतेर्
मूर्धा इति प्रजापतेर् ह्य् एष मूर्धोसीत्१२ । यद् आह अत्यायु-
पात्रम् इत्य् अति ह्य् एतद् अन्यानि पात्राणि पात्रम् । यद् एतद्
देवपात्रं प्रथमं युज्यत उत्तमं विमुच्यते तेनैवात्य् अन्यानि
पात्राणि । प्र श्रेयसः पात्रम् आप्नोति य एवं वेद । तं पश्चाद्

---

१ य श उद्धृत्य र उद्धृत्य | ल उद्धृत्य व ष उद्धृत्य
२ ? य उपदिह्यास्सृज्यत | र ल व ष उदिह्यास्सृज्य(र ज)त | श उदितह्यास्सृजत
३ ! य निक्षुनो ल नितुनो | व ष वितुनो श निक्नवो
४ सर्वेषु कोशेषु य
५ य ल व ष मूर्°
६ ? र श ॰चितीति
७ ल मेध्य अन्यत्र मेध्ये
८ ? य र ल ष श्रितंकृत | व ष श्रितंश्रित
९-९ य र श पूतमेध्यं | ल व ष पूतंभमध्यं
१० ष-वर्जम् अन्यत्र श्रितं
११ ल१ ष अधिपाठः वानस्पत्यमसि
१२ ? र व श मूर्धोविशद्
१३ र श अक्षरं
१४ र ष ॥८॥

नमः पितृभ्यः पूर्वसद्भ्यो' नमस् साकंनिषद्वभ्यः ।
युञ्जे वाचं शतपदीं गाये सहस्रवर्तनीम् ॥
गायत्रं त्रैष्टुभं जगद् विश्वा रूपाणि संभृतम् ।
देवा ओकांसि चक्रिरे ॥
इति । यन् नमः पितृभ्यः पूर्वसद्भ्यः इति पितरो वा अत्र पूर्वे
उपसीदन्ति । न तेभ्य एवैतन् नमस्करोति नमस् साकंनिषद्वभ्यः
इति यैर् एव ब्राह्मणैस् सहोपसीदन्त्य् आर्त्विज्यं करिष्यंस् तेभ्य
एवैतन् नमस्करोति । युञ्जे वाचं शतपदीम् इति वाचम् एवैतच्
छतपदीं युङ्क्ते । गाये सहस्रवर्तनीम् इति युक्ताम् एवैनाम् एतत्
सहस्रवर्तनीं भूतां गायति । गायत्रं त्रैष्टुभं जगत् इति—एतानि वै
त्रीणि सवनानि—तान्य् एवैतान्व् आत्मन् परिगृह्णीते । विश्वा
रूपाणि संभृतम् इति—यज्ञो वै विश्वा रूपाणि—यज्ञम् एवैतेन
संभरति । देवा ओकांसि चक्रिरे इति सर्वमेव् एवैतेन यज्ञं कुरुते ॥ ७४॥६

---

१ र श पूर्ववत्सेम्यो | ल पूर्व सद्गचो
२ व ष ॰निम्
३ र श पूर्वसत्स्य
४ य र व ष ॰निम्
५-५ ? ल; व ष एवैनात्मन् | ल२ एवैतन्नामन्
६ र ष ॥ ९ ॥

कुसुर्विन्दो' हौद्दालकिस् सोमानाम् उज्जगौ । तम् उ हासित-
मृगा कश्यपानां पुत्रा ऊचुः को ऽनु नो ऽयं नृशंसको ऽन्त उद्गा-
यत्य् एतेमम् अनुव्याहरिष्याम इति । ते ऽनुव्याहरिष्यन्त आ-
स्तावम् उपसेदुः । स होवाच नमो ब्राह्मणा अस्तु पुरा वा अहम्
अद्य प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञं संस्थापयम् । स
यथा गोभिर् गवायम् इत्वा४ श्रमणम् अवलम् अनुसंवुदेद् एवं
वावेदं यज्ञशरीरम् अनुसंवुदाम इति । ते होत्थाय प्रवव्रजुर् नमो
ऽस्मै ब्राह्मणायास्तु विदां वा अयम् इदं चकारेति । पुरा ह वा अस्य
प्रातरनुवाकाद् गायत्रेण विश्वरूपासु यज्ञस् संस्थितो भवति य
एवं वेद ॥ ७५ ॥५

---

१ ? य कुसुविंदो | र ल२ श असुविंदो | ल१ आसुविंदो | व ष आसुविंदो
२ य व ष अधिपाठः इति
३ य-वर्जं सर्वत्र एतेमाम्
४ ल श इत्यप
५ र ष ॥ १० ॥

तद् आहुः अध्वर्यो किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेनान्वशंसीद्
इति । अकर्म वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इत्य् आह होतारं पृच्छत
इति । होतः किं स्तुतं स्तोत्रं प्रातरनुवाकेनान्वशंसीः इति । अकर्म
वयं तद् यद् अस्माकं कर्म इत्य् आह उद्गातारं पृच्छत इति । उद्गातः
किं स्तुतं स्तोत्रं होता प्रातरनुवाकेनान्वशंसीत् इति । अकर्म वयं तद् यद्
अस्माकं कर्म इति ब्रूयाद् अगासिषम्' यद् अत्र गेयम् इति । तं यदि
ब्रूयुः तमांसि वा अगासीर् न ज्योतींषि इति ज्योतींष्य् एवाहम्
अगासिषम् इति ब्रूयान् न तमांसि इति । ज्योतिस् तद् यद् ऋग्
ज्योतिस् तद् यत् साम ज्योतिस् तद् यद् देवता । एतानि वा अहं ज्योतींष्य्
अगासिषं युष्मान् एव तमसा पाप्मना विध्यति इति । तमसा
चैवैनांस् तत् पाप्मना च विध्यति ॥ ७६ ॥३

---

१ सर्वेषु कोशेषु अगासिष्ठ
२ ल श ते
३ र ष ॥ ११ ॥

पश्चात् प्राञ्च उपसीदन्ति । वाचम् एवैतत् सुखतो ऽवरुन्ध-
ते । यत् पुरस्तात् प्राञ्च उपसीदेयुर् वाचं पृष्ठतः कुर्वीरन् । वाग्
एषाम् उपदासुका स्यात् ॥
वाग् वै देवेभ्यो ऽपाक्रामत् । सा वनस्पतीन् प्राविशत् । सैष