जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

१.४५ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ १३
ततेति । किं ततेति । पुरुष एव पुरुषं संवृश्च्याथैनम् अघद्^१ इति ।
ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^२ नैवं-
विदो वनस्पतीन् संवृश्च्याभ्यादधति तान् वा अमुष्मिन् लोके
वनस्पतयः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति । तस्य का निष्कृतिर् इति ।
यद् एवैतत् समिधम् अभ्यादधाति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद्
अतिमुच्यत इति ॥
किं द्वितीयम् इति । "पुरुष एव^३ पुरुषम् आक्रन्दयन्तम् अघद्"
इति । ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम्
अजुह्वतो^४ नैवंविदः पशून् आक्रन्दयतः पचन्ते तान् वा अमुष्मिन्
लोके पशवः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति । तस्य का निष्कृतिर्
इति । यद् एवैतद् वाचा पूर्वांम् आहुतिं जुहोति सा तस्य निष्कृ-
तिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥
किं तृतीयम् इति । पुरुष एव पुरुषं तूष्णीम् अभ्याहरन्तम्^७ अघद्^८
इति । ओम् इति होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम्
अजुह्वतो^९ नैवंविदो व्रीहियवांस् तूष्णीम् अभ्याहरतः^१० पचन्ते
तान् वा अमुष्मिन् लोके व्रीहियवाः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति ।
तस्य का निष्कृतिर् इति । यद् एवैतन् मनसोत्तराम् आहुतिं
जुहोति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥
किं चतुर्थम् इति । द्वे स्त्रियौ महद् वित्तम् अनुगुप्तताम्^११ इति ।
ओम् इति होवाच । श्रद्धा च वै ते अश्रद्धा चाभूताम् । ये वा
अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^१२ नैवंविदो ऽश्रद्दधाना यजन्ते
तद् अश्रद्धां गच्छति यच् छुद्दधानास् तच् श्रद्धां । तस्य का
निष्कृतिर् इति । यद् एवैतद्^१३ अङ्गुल्या प्राश्नाति सा तस्य निष्कृ-
तिस् तया तद् अतिमुच्यत इति ॥ ४३ ॥
१ यल्२ ततां ५ र अवद् व श ष अघसद १० ल व ष व्याहरतः
२ र श ल२ अवद् ६.ष जुह्वतो ११ ? य अनुगुप्तताम्
ल१ व ष अपसद् ७ ष व्याहरन्तम् अन्यत्र अनुगु(व ष जूगु)पताम्
३ व ष जुह्वतो ८ र अघम् ल व क ष अघसद् १२ ल२ व ष जुह्वतो
४-४ व ष नास्ति ९ ल ष जुह्वतो १३ ल ष एवैते
किं पञ्चमम् इति । लोहितकुल्यां च घृतकुल्यां च प्रवाहूक्
स्यन्दमाने । सा या लोहितकुल्याभूत् तां कृष्णो नग्नः पुरुषो
मुसली जुगोप । अथ या घृतकुल्या तस्यै हिरण्मयाः पुरुषा हिर-
ण्मयैश् चमसैस् सवान् कामान् उदचन्त^१ इति । ओम् इति
होवाच । ये वा अस्मिन् लोके ऽग्निहोत्रम् अजुह्वतो^२ नैवंविदो
ब्राह्मणस्य लोहितम् उत्पीडयन्ति सासा^३ लोहितकुल्या । अथ य
एनां कृष्णो नग्नः पुरुषो मुसल्य् अजुगुपत् क्रोधस् स तस्यो तद्
एवान्नम् इति । तस्य का निष्कृतिर् इति । यद् एवतत् स्रुचा
प्राश्नाति सा तस्य निष्कृतिस् तया तद् अतिमुच्यत इति । अथ या
एतास्^४ स्रुचो^५ निर्णिज्योदीचीर् उप उत्सृजति सासा घृतकुल्या ।
तस्यै हिरण्मयाः पुरुषा हिरण्मयैश् चमसैस् सर्वान् कामान्
उदचन्त इति ॥
किं षष्ठम् इति । पञ्च नदीः पुष्करिणीः^७ पुण्डरीकिणीर् मधूदकास्
स्यन्दमानाः । तासु नृत्तगीतं वीणाघोषो ऽप्सरसां गणास् सुरभिर्
गन्धो महान् घोषो ऽभूद् इति । ओम् इति होवाच । ममैवैते^८
लोका अभवन्नू इति । ते केनाभिजया इति । एतेनैव पञ्चगृही-
तेन पञ्चोन्नीतेनेति । स होवाच न वै किलाग्वन्याग्निहोत्राल् लोक-
जित्या अवकाशो ऽस्ति । अथैव मे^९ अग्न्याधेयस्योपवसथ इति ।
तस्य ह तथा चक्रुः । स य एवं^१० विद्वान् अग्निहोत्रं जुहोति नैनम्^१२
अमुष्मिन् लोके वनस्पतयः पुरुषरूपं कृत्वा प्रत्यदन्ति न पशवो न
व्रीहियवा नास्यैष्टीपूर्तं श्रद्धां चाश्रद्धां च गच्छतो ऽपहते लोहित-
कुल्याम् अवरुन्द्धे घृतकुल्याम् ॥ ४४ ॥
१ ल२ वर्ष सर्वत्र रोहति* ६ य र ल ष सूचन् ११ य ल१ एतदेवं वेद
२ एवं सर्वेषु कोशेषु ७ सर्वेषु कोशेषु पुष्करणीः व ष एवं तदेवं वेद
३ व ष जुह्वतो ८ श नृत्त १२ व ष अग्नेनैनम्
४ र सु सा ल१ या ल२ व श सा ९ य र श मम वै ते १३ र श नाध्ये°
५ ल एतां १० व ष किम्
एष वा अग्निर् वैश्वानरो य एष तपति । तस्य रात्रिस् समिद्
अहर् ज्योति रश्मयो धूमो नक्षत्राणि विष्फुलिङ्गाश्^१ चन्द्रमा
अङ्गाराः । तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा अमृतम्
अपो जुह्वति । तस्या आहुतेर् हुतायै सोमो राजा संभवति ॥
स्तनयित्नुर एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्य द्यौस् समिद् विद्युज् ज्यो-
तिर् अभ्राणि धूमो ह्लादनयो विष्फुलिङ्गा अशनिर् अङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवास् सोमं राजानं
जुह्वति । तस्या आहुतेर् हुतायै वृष्टिस् संभवति ॥
‘पृथिव्य् एवाग्निर्^२ वैश्वानरः । तस्यान्तरिक्षं समिद् अग्निद्
ज्योतिर् वायुर् धूमो मरीचयो विष्फुलिङ्गा दिशो ऽङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा वृष्टिं जुह्वति ।
तस्या आहुतेर् हुताया अन्नं संभवति ॥
पुरुष एवाग्निर् वैश्वानरः । तस्य वाक् समिच् चक्षुर् ज्योतिः
प्राणो धूमो मनो विष्फुलिङ्गाश् श्रोत्रम् अङ्गाराः । तस्मिन्न् एत-
स्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा अन्नं^३ जुह्वति । तस्या
आहुतेर् हुतायै रेतस् संभवति ॥
‘स्त्रियो वा अग्निर् वैश्वानरः । तस्योपस्थ^४ समिद् योनिर्
ज्योतिर् दृष्या धूमो ऽभिनन्दो^५ विष्फुलिङ्गास् संस्पर्शी ऽङ्गाराः ।
तस्मिन्न् एतस्मिन्न् अग्नौ वैश्वानरे ऽहरहद् देवा रेतो जुह्वति ।
^६तस्या आहुतेर्^६ हुतायै पुरुषस् संभवति ॥’
सो ऽयं पञ्चम्यां विसृष्ट्यां पुरुषो देवेभ्यो जायते । पञ्चम्यां
विसृष्ट्यां दिव्या आपः पुरुषवाचो वदन्ति ॥
अथ यर्थामुं लोकम् अप्येति—॥ ४५ ॥