जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

[Header]
१.७३ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ २१

क्षुद्रं मनुष्यम् अविं पशुम् । तस्माच् छुद्रो ऽनुपच्छन्दा वैश्यपतिदेवः । तस्माद् उ पादावनेज्येनेव जिजीविषति । पद्ध्यां ह्य् एनं प्रतिष्ठाया असृजत ॥ एतया वै सृष्ट्वा प्रजापतिः प्रजा असृजत । स य एतद् एवं वेद भूमानम् एव प्रजया पशुभिर् गच्छति । तस्माद् 'व् एतं यज्ञं भूयिष्ठं प्रशंसन्ति यद् अग्निष्टोमम् । प्रजापतिर्यज्ञो ह्य् एषः ॥ ६९॥२
१-१ ? य वेदम् र श वेदेंदू ल१ वेदं ल२ वेतं व वेदम् ष वेदं २ यश 'ष्टोमः ३ र प ॥ ४॥
प्रजापतिः प्रजाभ्य ऊर्जं व्यभजत् । तद् उदुम्बरस् समभवत् । प्रजापतिर् उद्गाता प्राजापत्य उदुम्बरः । वृणुते ऽन्यान् ऋत्विजो नोद्गातारम् । यद् उद्गाता प्रथमेन कर्मणौदुम्बरीम् अन्वारभते स्वयैव तद् देवतयात्मानम् आर्त्विज्याय वृणीते । ताम् अन्वारभते आयोष् ट्वा सदने सादयाम्य् अवतश् छायायां समुद्रस्य हृदये ॥ नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे ॥ मा मा योनोर्वा' हासीः इति । यद् आह आयोष् ट्वा सदने सादयामि इति—यज्ञो वा आयुः—तस्यैतत् सदनं क्रियते । अवतश् छायायाम् इति । यज्ञो वा अवतिः । तस्यैषा छाया क्रियते यत् सदः । समुद्रस्य हृदये इति । मध्यतो वा आत्मनो हृदयम् । तस्मान् मध्यतस् सदस औदुम्बरीम् मीयते । नमस् समुद्राय नमस् समुद्रस्य चक्षसे इति । वाग् वै समुद्रो मनस् समुद्रस्य चक्षः । एताभ्याम् एवैतद् देवताभ्यां नमस्करोति । आर्त्विज्यं करिष्यन् मा मा योनोर्वा हासीः इति—साम वै योनोर्वाम्—साम्न एवैतन् नमस्करोति । आर्त्विज्यं करिष्यन् नैनं सामावहते । न सामन्त्याम् आर्तिम् आर्छति । न साम्नो हीयते य एवं विद्वान् साम्ने नमस्करोति । य एवैनम् उपवदति स आर्तिम् आर्छति ॥ ७० ॥६
१ ल व ष प्रजाभ्यां ल व श योनेर्वा ४ ? ल व श योनेर्वा
२ ? र योनोर्वा ३ ल श अपतीस् ५ ? र योनोर्वा श योनेर्वा ६ र प ॥५॥
प्रजापतेर् वा एतद् उदरं यत् सदः । ऊर्ग् उदुम्बरः । यन् मध्यतस् सदस औदुम्बरीम् मीयते मध्यत एवैतत् प्रजानाम् अन्नम् ऊर्जं दधाति । तस्मान् मध्यतो ऽशनम् अशितं धिनोति । तस्माद् यत्रैषा यातयाम्नी क्रियते तत् प्रजा अशनायुका भवन्ति । पोषुका' ह त्वै भवन्ति ॥ 'उपस्पृश्यां नोर्पस्पृश्याम्' इति मीमांसन्ते । सर्वं वावेदम् आत्मन्वत् । यस् स्वा अन्नम् अभीव कामयते तम् एवैतद् भूयिष्ठं द्वेष्टि । यद् उपस्पृशेद् अन्नाद्यं प्रथमेत्' । यन् नोपस्पृशेद अन्नाद्याद् आत्मानम् अन्तर्यात् । उपस्पृश्य नस्त्वास्पृष्टेनेवोद्वेयन्' नान्नाद्यं प्रथमति नान्नाद्याद् आत्मानम् अन्तरैति ॥ साम देवानाम् अन्नम् ऊर्ग् उदुम्बरः । यद् उद्गातौदुम्बरीं श्रयते साम्नन् एवैतद् देवानाम् अन्नम् ऊर्जं दधाति । तस्माद् यत्र साम्नात्विज्यं कुर्वन्ति तद् एव देवा भूयिष्ठम् इवादन्ति ॥ ७१ ॥८
१ ल१ व ष अशनितं ल२ अशितं ४ य र ल श ९स्पृश्यामि ७ व ष साम्नोर्त्विज्यं
२ ल व ष पोषुका ५ ? एवं सर्वेषु कोषेषु ८ र ष ॥ ६ ॥
३-३ सर्वेषु कोषेषु उपस्पृश्यानोप० ६ श श्रयेत
प्रजापतिर् उद्गातोर्ग उदुम्बरः । स एष ऊर्जि श्रितः प्रजापतिः प्रजाभ्य ऊर्जम् अन्नाद्यं विभजति । उदङ्ङ आसीन उद्गायति । उदीचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । प्रत्यङ्ङ आसीनः प्रस्तौति । प्रतीचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । दक्षिणासीनः प्रतिहरति । दक्षिणाम् एव तद् दिशम् ऊर्जो भाजयति । प्राञ्चो ऽन्य ऋत्विज आर्त्विज्यं कुर्वन्ति । प्राचीम् एव तद् दिशम् ऊर्जा भाजयन्ति । तस्माद् एषा दिशां वीर्यवत्तमोपजीवनीयतमा भूयिष्ठैः प्रीता । तस्माद् यत् प्रजा अवृत्तिं नीयन्ति' प्राचीर् एव यन्ति । एषा हि दिशां वीर्यवत्तमोपजीवनीयतमा भूयिष्ठैः प्रीता ॥ यद् उदीचीनदेवत्या उद्गातारो ऽथ कस्माद् विपर्यावृत्य दिश आर्त्विज्यं कुर्वन्तीत्य् आहुः । ब्रूयाद् दिशाम् अभिष्टयै दिशाम् अभिप्रेत्यै । तस्मात् सर्वासु दिक्ष्व् अन्नं विद्यत इति ॥ उद् दिवं स्तभानान्तरिक्षं पृण पृथिवीम् उपरेण दृंह् ॥ द्युतानस् त्वा मारुतो मिनोतु मित्रावरुणयोर् ध्रुवेण धर्मणा ॥ घृतेन द्यावापृथिवी आ पृणीथाम् ॥ सुपिप्पला ओषधीः कृधि स्वाहा इत्य् औदुम्बरीम् अभिजुहोति । इमान् एवैतल् लोकान् रसेनानक्ति ॥७२॥५
१ ल१-वर्जम् अन्यत्राधिपाठः यदुदीचीनदेवत्या उद्गातारो २? ल२ ॰त्तिन् व ष आवृत्तीन् ४ व ष तस्माद् ३? ल२ नयन्ति ५ ष स ब्रूयाद् ६ र ष ॥ ७ ॥
प्रजापतिः प्रजा असृजत । सो ऽग्निम् अपि मुखाद् असिसृक्षत । सो ऽग्निर् मुखाद् बीभत्समान ऊर्ध्वं उदद्रुत्य२ मस्तिष्कम उद्धत्यासृज्यत३ । तं देवाश् चर्षयश् चोपसमेत्याब्रुवन् विवृद्धो४ ऽयं५ म॑स्तिष्को मासुया भूत् करवामेमं कस्यां चिताचितीति६ । ते बृहस्पतिम् अब्रुवन् सोमम् अस्मिन् गृहाणेति । स बृहस्पतिर् अब्रवीत् स वा अयं क्रूर इवापूतो ऽमेध्यो' ऽश्लंतकृत२ इति । वयं त एतं 'पूतं मेध्यं४ शृतंकृतं कुर्म इत्य् अब्रुवन् । तं वै म आहरतेति । तथेति । तम् अस्मै प्रायच्छन् । तं प्रत्यगृह्णात् देवस्य त्वा