जैमिनीय ब्राह्मण (सामवेद का प्राचीनतम गूढ़ ब्राह्मण ग्रन्थ - सरस्वती विहार संस्करण)

१.१०४ ] जैमिनीयब्राह्मणम् [ २९
विच्छिन्द्यात् । व्युदासाम् एव गायेत् । न हिंकुर्यात् । यद् धिंकुर्याद् वज्रेण हिंकारेण रेतो विच्छिन्द्यात् ॥ १०० ॥२
१ ? एवं सर्वेषु कोशेषु २ र ष ॥ ३५ ॥
तद् आहुर् हिंकारेण वै प्रजापतिः प्रजाभ्यो ऽन्नाद्यम् असृ- विच्छिन्द्यात् । हिंकारस्यैव काले हिंकारं मनसा ध्यायेत् । तन् न
जत । यन् न हिंकुर्याद् अशनायुकाः प्रजास् स्युः । हिंकुर्याद् रेतो विच्छिनत्ति न हिंकारम् अन्तरेतीति । भूः इति निधनं
एव...१ भूः इति । यन् न हिंकारं विसृजति तेन रेतो विच्छिनत्ति करोति । प्रजापतिर् यद् अग्रे व्याहरत् स भूः इत्य् एव व्याहरत् ।
न३ हिंकारम् अन्तरेतीति । तद् उ वा आहुः मसृदीय३ इव वा स इमाम् असृजत । स यत् भूः इति निधनं करोत्य् अस्याम्
अतो रेतो दारुणतर इव । हिंकारो ऽपि वैनद् वालेन४ एवैतद् रेतः प्रतिष्ठापयत्य् अथो एनत् तद् भूतिम् एव
गमयति ॥ १०१ ॥५
१ ? कोशेषु इत्य्(र ष नास्ति)भाथि २ ? ळ नास्ति क३ कालेन
(यरश य)दार्यी(इलवच थि)बं वो ३ ? एवं कोशेषु ५ र ष ॥ ३६ ॥
या हिं क्ष (ल२ क)ते ४ ? एवं र ळ् । व ष । यश वातेन
गायत्रीं१ गायति । प्राणो वै गायत्री२ । तस्यै द्वे ऽक्षरे३ व्यति- अनुष्टुभं गायति । वाग् वा अनुष्टुप् । ताम् अर्वाचीम् अभिनुदन्
षजति । प्राणापानाव् एव तद् व्यतिषजति । तस्मात् प्राणापानौ गायति वाचो ऽनपक्रमाय । यत् पराचीम् अनुष्टुदन् गायेद् वाचं
व्यतिषक्तौ प्रजा अनुसंचरत आ च परा चायतायामानौ । सन् प्रभञ्जेद् वाग् अस्माद् अपक्रामुका स्यात् । तां यद् अर्वाचीम्
इति निधनं करोति । प्राणो वै सन् । प्राण एव तत् प्रतिष्ठापयति ॥ अभिनुदन् गायत्य् आत्मन्नू एव तद् वाचं प्रतिष्ठापयति । तस्यै
त्रिष्टुभं गायति । चक्षुर् वै त्रिष्टुप् । तस्यै द्वे अक्षरे द्योतयति । निरुक्तं चानिरुक्तं च पदे गायति । निरुक्तेन वै वाचो भुञ्जते ।
चक्षुषी एव तद् दधाति । तस्माद् युक्ते इव चक्षुषी । ज्योतिः निरुक्तम् अस्या उपजीवनीयम् । भुङ्क्ते वाचोप चैनां जीवति
इति निधनं करोति । चक्षुर् वै ज्योतिः । चक्षुष्य् एव तत् य एवं वेद । स यन् निरुक्तम् एव गायेद् वदेयुर् एव प्रजा न
प्रतिष्ठिति ॥ तूष्णीम् आसीरन् । अथ यद् अनिरुक्तं गायेत् तूष्णीम् एव प्रजा
जगतीं गायति । श्रोत्रं वै जगती । तस्यै चत्वार्य् अक्षराणि आसीरन् न वदेयुः । यस्मान् निरुक्तं चानिरुक्तं च पदे गायति
द्योतयति । श्रोत्रम् एव तद् दधाति । श्रोत्रे द्वे परिश्रवणे द्वे । तस्मात् प्रजा वदन्ति च तूष्णीं चासते । वाक् इति निधनं
तस्मात् समानत्र सन् सर्वा अनुदिशँश् शृणोत्य् अपि पराङ् यन् करोति । वाग् वै ब्रह्म । वाच्य् एव तद् ब्रह्मन् प्रतितिष्ठति ॥
पश्चाद् वदतश् शृणोति । इळा इति निधनं करोति । पशवो वा पङ्क्तिं गायति । ऋतवो वै पङ्क्तिः । तस्यै षड् अक्षराणि
इडा । पशुष्व् एवतत् प्रतितिष्ठति ॥ द्योतयति । षड् वा ऋतवः । ऋतुष्व् एव तत् प्रतितिष्ठति ॥
॥ १०२ ॥६
१ यरश ंतं ३ वष अधिपाठः द्योतयति ५ ? यश ˚दिशं
२ सर्वेषु कोशेषु गायत्रं ४ वष सन्दू ६ र ष ॥ ३७ ॥
तद् आहुस् समदम् इव वा एतच् छन्दोभ्यः कुर्वन्ति यद् यदि रेतस्यां न शक्नोति विगातुम् अरेतस्क आत्मना भवत्य् अरेत-
गायत्रे सति प्रातःसवने सर्वाणि छन्दांस्य् अभिगीयन्ते१ योयुकाः स्का गर्भा जायन्ते । यदि गायत्रीं न शक्नोति विगातुं प्रमायुक
प्रजा भवन्तीति । स यः कामयेत शान्ताः प्रजा एधेरन्न् इति न आत्मना भवति मृता गर्भा जायन्ते । यदि त्रिष्टुभं न शक्नोति
पुरो विगायेत् । अपशीर्षाणं तु यज्ञं यजमानस्य कुर्याद् अनृतेन विगातुम् अन्ध आत्मना भवत्य् अन्धा गर्भा जायन्ते । यदि जग-
दक्षिणाः प्रतिगृह्णीयात् । 'ब्रह्म वै करद् इति वै यजमानो दक्षिणा तीं न शक्नोति विगातुं वधिर आत्मना भवति वधिरा गर्भा
ददाति । स तथैव चिकीर्षेद् यथा नापशीर्षाणं यज्ञं यजमानस्य जायन्ते । यद्य् अनुष्टुभं न शक्नोति विगातुम् अजिह्व आत्मना
कुर्यान् नानृतेन दक्षिणाः प्रतिगृह्णीयाद् । वि एव गायेत् । यस् भवति अजिह्वा गर्भा जायन्ते । यदि पङ्क्तिं न शक्नोति विगातुम्
त्वा एना विजिगासन् न शक्नोति विगातुम् आर्त्तिम् आर्छेति । ऋतवो लुप्यन्ति । स य एना नाशंसैत विगातुं परोक्षेणैवैनास्
स रूपेण गायेत् । उभयेन त्वाव रेतस्या गीयते ॥ १०३ ॥४
१ वप नास्ति २ यश ˚धीयन्ते ३-३ यरश नास्ति
४ र ष ॥ ३८ ॥
गायत्र्यां प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् पृथिवीं मनसा दिदृक्षेत्तैवाक्षिभ्याम् । ज्योतिः इति निधनं करोति । परोक्षेणैवैनन्
गच्छेत् । प्राण्यापान्यान्यात् । सन् इति निधनं करोति । परोक्षेणै- तद् रूपेण गायति ॥
वैनान् तद् रूपेण गायति ॥ जगत्यां प्रस्तुतायां गायत्रम् एव गायन् दिशः पशून् मनसा
त्रिष्टुभि स्तुतायां गायत्रम् एव गायन्न् अन्तरिक्षं मनसा गच्छेत् । गच्छेत् । शुश्रूषेतैव कर्णाभ्याम् । इळा इति निधनं करोति । परोक्षे-