युक्तिकल्पतरु (महाराज भोज - नौका-निर्माण, जलयान-विज्ञान, शस्त्र, दुर्ग एवं राजधर्म सटीक)

स्फटिकयुक्तिः । १३७
न तत्तुल्यं हि रत्नानामथवा पापनाशनम् ।
संस्कृतं शिल्पिना सद्यो मूल्यं किञ्चिन्नभेत्ततः ॥ ४ ॥
तथा च,—
हिमालये सिंहले च विन्ध्याटवौतटे तथा ।
स्फटिकं जायते चैव नानारूपं समप्रभम् ॥ ५ ॥
हिमाद्रौ चन्द्रसङ्काशं स्फटिकं तद् द्विधा भवेत् ।
सूर्य्यकान्तञ्च तत्रैकं चन्द्रकान्तं तथापरम् ॥ ६ ॥
सूर्य्यांश्रु-स्पर्शमात्रेण वह्निं वमति यत् क्षणात् ।
सूर्य्यकान्तं तदाख्यातं स्फटिकं रत्नवेदिभिः ॥ ७ ॥
पूर्णेन्दुकरसंस्पर्शात् अमृतं स्रवति क्षणात् ।
चन्द्रकान्तं तदाख्यातं दुर्लभं तत् कलौ युगे ॥ ८ ॥
अशोक पल्लवच्छायं दाड़िमीबीज सन्निभम् ।
विन्ध्याटवौतटे देशे जायते मन्दकान्तिकम् ॥ ९ ॥
सिंहले जायते कृष्णामाकरे गन्धशैलके ।
पद्मरागभवे स्थाने द्विविधं (१) स्फटिकं भवेत् ॥ १० ॥
अत्यन्तनिर्मलं स्वच्छं स्रवतीव जलं शुचि ।
ज्योतिर्ज्वलनमाश्लिष्टं मुक्ताज्योतीरसं द्विज ॥ ११ ॥
तदेव लोहिताकारं राजावर्त्तमुदाहृतम् ।
आनीलं तत्तु पाषाणं प्रोक्तं राजमयं शुभम् ॥ १२ ॥
ब्रह्मसूत्रमयं यत्तु प्रोक्तं ब्रह्ममयं द्विज ॥ १३ ॥
इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ स्फटिकपरीक्षा ।
( १ ) विविधम् इति (क) पुस्तक पाठः ।
१८

" or "अरुष्कवर्णाः"?
Look at the first letter of L14:
Is it 'अ'? Yes.
Next letter:
It has a loop with a tail down: 'रु'?
Wait! Look at:
अ - रु - ष् - क - व - र् - ण - ा - ः?
Or:
अ - ब् - ज - क - ?
Wait! Look at 'रु':
In L5: 'खरपिञ्जरम्' has 'र'.
In L9: 'व्रणो' has 'व्र'.
Look at L14:
Letter 1: अ
Letter 2: रु or ब्ब?
Wait, look at the bottom: it has a hook to the right like 'रु'!
Wait, does it have a 'ष' with 'क'?
Yes! 'ष्क'! It is definitely 'ष्क' (ष + क)!
Wait, what precedes 'ष्क'?
'रु'! So "अरुष्कवर्णाः"?
Wait, what is "अरुष्क"? Arushka = marking nut (Semecarpus anacardium), or does it mean something else?
Wait, could it be "अरुष्कवर्णाः"?
Wait, what about "अर्क"? No, it has two syllables before 'ष्क':
अ - रु - ष्क - व - र्णा - ः.
Wait, could it be "अब्ज"? No, that's not 'ब्ज

अस्त्रयुक्तिः । १३८
वृत्तत्वं स्निग्धताच्छत्वं शङ्खस्येति गुणत्रयम् ।
आवर्त्तं भङ्गदोषो हि हेम-योगाद्विनश्यति ॥ २० ॥
ब्रह्मादि-जातिभेदेन स पुनस्तु चतुर्विधः ॥ २१ ॥
तद्यथा,―
ये स्निग्धमसृणाकारा मृदवो लघवस्तथा ।
ब्राह्मणाः प्रस्तरा ज्ञेयाः सर्व्वकर्मसु शोभनाः ॥ २२ ॥
ये दृढाङ्गाः सुगुरवः तथांशांश-विभागिनः ।
अश्मानः क्षत्रिया ज्ञेयाः कर्कशाङ्गास्तथैव च ॥ २३ ॥
मृदवो गुरवो ये तु ये स्नेहेनेव रचिताः ।
ते वैश्याः सु(स्व)विभक्तांशा युज्यन्ते सर्व्वकर्मसु ॥ २४ ॥
ये कर्करावृताङ्गाश्च कर्करा ये प्रतिष्ठिताः ।
येऽत्यन्तगुरवः स्निग्धाः ते शूद्राः प्रस्तराधमाः ॥ २५ ॥
इति प्रोक्तमशेषेण सम्यक् पाषाण-लक्षणम् ।

१४० युक्तिकल्पतरौ—
परशुश्चक्रशूले च परिघश्चैवमादयः ।
अस्त्रभेदाः समुद्दिष्टाः श्रीमद्भोजमहीभुजा ॥ २९ ॥
वात्यस्तु,—
अस्त्रन्तु द्विविधं प्रोक्तं निम्र्मायं मायिकं तथा ।
खङ्गादिकन्तु (२) निम्र्मायं मायिकं दहनादिकम् ॥ ३० ॥
दहनोऽथ जलं काष्ठं लोष्ट्रं शब्दादयस्तथा ।
तप्ततैलादिकञ्चैव मायिकस्यास्त्रमुच्यते ॥ ३१ ॥
खङ्गादीनान्तु गणना पूर्व्वमेव निदर्शिता ।
अस्त्रात्मनैव निर्दिष्टः कवचादिरपोष्यते ॥ ३२ ॥
तल्लक्षणं संग्रहेण प्रवक्ष्यामि निबोधत ।
काष्ठं चर्म च सकलं त्रयमेतत्तु दुस्तरम् ॥ ३३ ॥
यथोत्तरं गुणयुतं यथापूर्व्वन्तु निन्दितम् ।
शरीर-वेवकलन्तु लघुत्वं दृढता तथा ॥ ३४ ॥
दुर्भेद्यत्वे तु कथितः कवचे गुणसंग्रहः ।
सच्छिद्रताऽतिगुरुता तनुता सुखभेद्यता ॥ ३५ ॥
कवचानां विनिर्दिष्टः समासाद्दोषसंग्रहः ।
अत्र वर्णो विनिर्दिष्टः क्रमादेवं चतुर्विधः ॥ ३६ ॥
सितोरक्तस्तथापीतः कृष्णो ब्रह्मादिषु क्रमात् ।
केचित् कुर्व्वन्ति कुशलाः कवचं धातुसम्भवम् ।
कनकं रजतं ताम्रं लौहस्तेषु यथाक्रमम् ॥ ३७ ॥
अथ खङ्गपरीक्षा ।
अङ्गं रूपं तथा जातिर्नेत्रारिष्टेति भूमिका ।
ध्वनिर्मानमिति प्रोक्तं खङ्गज्ञानाष्टकं शुभम् ॥ ३८ ॥
(२) खड्गादिकार्य्यं इति (ग) पुस्तकपाठः

अस्त्रयुक्तिः । १४१
अभिन्ने दृश्यते यादृग् विभिद्य घटिते तथा।
यदेव दृश्यते चिह्नं तदङ्गं संप्रचक्षते ॥ ३९ ॥
नील कृष्णादिकं खड्गे रूपमित्यभिधीयते ।
तेनैव यत्प्रतीतं स्यात् तज्ज्ञाभिरिति (३) गद्यते ॥ ४० ॥
अङ्गातिरिक्तं यज्जाति स्तन्माहात्म्योपसूचकम् ।
तन्नेत्रमिति जानीयात् खड्गे खड्गविशारदाः ॥ ४१ ॥
अङ्गातिरिक्तं खड्गादि यच्छुद्रत्वापसूचकम् ।
तदरिष्टमिति प्राहुर्भूमि रङ्गादि-धारणम् ॥ ४२ ॥
यः खड्गे जायते शब्दो नखदण्डादिनाहते ।
स ध्वनिस्तुलना मानं ज्ञानमष्टविधन्त्विदम् ॥ ४३ ॥
पञ्चाद्या निपुणैः खड्गे सम्भाव्यन्तेऽपि कृत्रिमाः ।
अन्यावकृत्रिमौ ज्ञेयौ तावेव सहजाविति ॥ ४४ ॥
शतमङ्गानि चत्वारि रूपाणि जातयस्तथा ।
विंशन्नेत्राणि जानीयादरिष्टानि तथैव च ॥ ४५ ॥
भूमिश्च द्विविधा ज्ञेया ध्वनिरष्टविधो मतः ।
मानन्तु द्विविधं प्रोक्तमित्येषां संग्रहो मतः ॥ ४६ ॥
अथ खड्गस्य शताङ्गगणना ।
लौहार्णवे,—
रूप्यस्वर्णगजोरुवुकमदन(४)-स्थूलाङ्ग कृष्णारुणः
श्वेताम्भोज गदातिमानन (५)कलाग्रन्थिस्थिरा तैत्तिराः।
मालाजोवक षटपदोर्ध्ममरिच व्यालाश्ववर्हाञ्जन-
( ३ ) तज्जातिरिति (क) पुस्तक पाठः ।
( ४ ) रोप्यस्वर्णागजोरुदमन इति (ख) पुस्तकपाठः ।
( ५ ) गदातिलानलक्षा इति (ग) पुस्तकपाठः ।

युक्लिकल्पतरौ—
चेत्रे (६) क्षुद्रकमक्षिका तुषयव-ब्रीहिद्युमा सर्षपाः ॥ ४७ ॥
सिंही तण्डुलगोशिरः (७) शिवनखग्राह्यस्थि केशोपल-
द्रोणौ काककपाल पत्रतुवरौ विम्बीफलौसर्षपाः ।
नीलोरक्तवचा रसोन सुमना जिह्वा(ङ्गै)स(ग्र)मोरोहित-
प्रोष्ठी मारिषमार्कवायुर(८)तडिन्मेषाद्रि गुञ्जाशिवाः ॥४८॥
दूर्व्वाविल्वमसूर टृण्टुक शटीमार्जारिका केतकी
मूर्व्वावज्रकलाय चम्पकवना(ला)न्यग्रोधवंशासनाः ।
ज्येष्ठोजालपिपीलिकानलरजः कुष्माण्डरोमस्पृही-
कर्कन्धुर्व्वकुलारसाल महिषस्वच्छत्तु वक्रा इति ॥ ४६ ॥
प्रोक्तालोहविशारदेन मुनिना खड्गस्य भेदाः क्रमात् ॥५०॥
अथ तस्य चत्वारि रूपाणि ।
नीलः कृष्णः पिषङ्गश्च धूम्रश्चेति चतुर्विधः ।
वर्णप्रकर्षः खड्गानां कथितो मुनिपुङ्गवैः ॥ ५१ ॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति चतुर्विधः ।
जातिभेदो विनिर्द्दिष्टः खड्गानां मुनिपुङ्गवैः ॥ ५२ ॥
अथ त्रिंशन्नेत्राणि ।
चक्रं पद्मं तथा (गदा) खङ्गो (शङ्को) डमरुर्धनुरङ्कुशः ।
छत्रं पताका वीणा च मत्स्यलिङ्गध्वजेन्द्रवः ॥ ५३ ॥
कुम्भः शूलश्च शार्दूलः सिंहः सिंहासनं गजः ।
हंसो मयूरजिह्वा च दशनः खङ्ग एव च ॥ ५४ ॥
(६) क्षौद्र इति (क) पुस्तक पाठः ।
(७) गोशिराश्विव इति (ख) पुस्तक पाठः ।
(८) मार्कवा-खुर इति (ग) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १४३
पुत्रिका चामरः शैलः पुष्पमाला भुजङ्गमः ।
त्रिंशदेतानि नेत्राणि खङ्गानां कथितानि वै ॥ ५५ ॥
अथ त्रिंशदरिष्टानि ।
क्षुद्रं (१) काकपदं रेखा भेको मूषिक एव च ।
विडालः शर्करा नीली मशको भृङ्गसूचके ॥ ५६ ॥
त्रिविन्दुः (२) कालिका पावी (दारौ) कपोतः काक एव च ।
खर्परः शकली क्रोड़ी कुणपुत्रकजालिके ॥ ५७ ॥
करालकङ्कखर्जूर शृङ्गपुच्छ खनित्रकम् ।
लाङ्गलं शूर्पं वडिशो मुनिना तत्त्ववेदिना ॥ ५८ ॥
प्रोक्तान्येतान्यरिष्टानि खङ्गानां त्रिंशदेव हि ।
दिव्य भौमविभागेन भूमिस्तु द्विविधा भवेत् ॥ ५९ ॥
हंसकांस्याभ्रढक्कानां काकतन्त्री खराश्मनाम् ।
ध्नयोऽष्टविधाः प्रोक्ता नागार्जुन-मुनेर्मताः ॥ ६० ॥
उत्तमाधम भेदेन मानन्तद्द्विविधं भवेत् ।
इति प्रोक्तानि सूत्राणि खङ्गानां ज्ञानहेतवे ॥ ६१॥
एतानि तत्त्वतो ज्ञात्वा भवेन्नृपति-पूजितः ॥ ६२ ॥
इति श्रीभोजराजीये युक्तिकल्पतरौ खड्गपरीक्षायां सूत्राध्यायः ।
तत्र प्रथमोऽङ्गानां लक्षणानि निबोधतः ॥
लौहद्वीपे,—
रौप्यपत्रसमा भूमिरङ्गं श्वेतं प्रतीयते ।
अङ्गं तत्तु महामूल्यं रूप्यवज्रमुशन्ति तम् ॥ ६३ ॥
(१) छत्रं इति (क) पुस्तक पाठः ।
(२) त्रिविदुः इति (ख) पुस्तक पाठः ।

१४४ युक्तिकल्पतरौ—
एष खङ्गवरो दद्याल्लक्ष्मीमायुर्यशोबलम् ।
स्वर्णरेखावली तन्वी यङ्ग सौ निकषोपमा ॥ ६४ ॥
स्वर्णवज्रमिति प्राहुरायुर्लक्ष्मीर्ज्जोर्य-प्रदम् ।
गजशुण्डाकृतिर्भूमी कृष्णायामङ्गसम्भवः ॥ ६५ ॥
गजवज्रमिति प्राहुः रक्तस्पर्शं तु तद्दिशेत् ।
ज्वरादि व्याधिगमनं तस्य प्रक्षालनाम्भसा ॥ ६६ ॥
अपि क्षीणोऽपि भूपालस्तद्वीर्यात् साधयेन्महीम् ।
एरण्डवीजप्रतीम मङ्गं भूमिः सितेतरा ॥ ६७ ॥
रुवुवज्रमिदं नाम्ना शत्रुदर्प-क्षयङ्करः ।
एतस्य स्पर्शमात्रेण नरः सम्यग्विमुंच्यते ॥ ६८ ॥
महिषाख्यमिदं वज्रं केचिदाहुर्मनीषिणः ।
अङ्गं दमद(न)पत्राभं खङ्गे यस्मिन् प्रतीयते ॥ ६९ ॥
विद्याद्दमनवज्रञ्च तज्ज्ञेयं द्विविधं बुधैः ।
नीला शुभ्रा भवेदङ्ग मिस्तत्रनीला गरीयसी ॥ ७० ॥
तस्मिन् पर्युषितं तोयं गन्धे दमनकोपमम् ।
तत्प्रभावान्महीपालः कृत्स्नां पृथ्वीं हि साधयेत् ॥ ७१ ॥
शार्ङ्गधरस्य,—
एकास्थूलासिता रेखा-भूमिर्नीला दृढ़ा यदि ।
स्थूलाङ्गमङ्गवज्रं तद्विद्याल्लक्ष्मी यशः प्रदम् ॥ ७२ ॥
एतत् चते (१) भवेच्छ्रेयः स्थूलस्थिरतरस्थितिः ।
एतं महान्तमपरे वदन्ति खड्गकोविदाः ॥ ७३ ॥
घृष्टायां दृश्यते भूमौ अङ्गञ्च प्रतिबिम्बितम् ।
अङ्गवज्रं भवेत्तस्य द्विधाभूमिः सितासिता ॥ ७४ ॥
(१) क्षेत्र इति (क) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः । १४५
लौहप्रदीपेऽपि ।
निरङ्गं रूप्यपत्राभमोष्ण्मणिनिभञ्च यत् ।
दुर्लभं तन्महामूल्यं कान्तलौहं प्रचक्षते ॥ ७५ ॥
कृष्णाभूमिर्भवेत् स्वच्छा पीता वज्राङ्गसङ्गता ।
कृष्णवज्रमिति प्राहुस्तत्तक्षते मोह उच्यते ॥ ७६ ॥
प्रदीपेऽपि, —
कृष्णाभूमिं सुवर्णाभमोषच्छुक्लाङ्गसङ्गतम् ।
डाहुलीवज्रकं (१) विद्यात् कालसंज्ञमथापरे ॥ ७७ ॥
अरुणं सूक्ष्ममूर्द्धच्छेदङ्गं भूमिः सितेतरा ।
अरुणाख्यमिदं वज्रं शत्रुदर्प-निसूदनम् ॥ ७८ ॥
सूर्यांशुस्पर्शमात्रेण वह्निरूपां वमेच्छिखाम् ।
तस्य स्पर्शनमात्रेण पद्मकोषः स्फुटेन्निशि ॥ ७९ ॥
दुर्लभं तन्मनुष्याणां भाग्यैः कुत्रापि लभ्यते ।
तद्योजनसहस्रस्य रिष्टं नाशयति ध्रुवम् ॥ ८० ॥
श्वेतास्तिस्रो यदा रेखा आमूलादुपलभ्यते ।
श्वेताङ्गमिति तद्विद्याद्यशोलक्ष्मीवल-प्रदम् ॥ ८१ ॥
अम्भोजदलसङ्काशं अङ्गं भूमिः सितेतरा ।
अम्भोज वज्रं तज्ज्ञेयं कथितं मुनिपुङ्गवैः ॥ ८२ ॥
अङ्गं यस्य गदाकारं भूमिश्चैव सितेतरा ।
गदावज्रमिदं ब्रूयात् तत्तक्षते शूल-सम्भवः ॥ ८३ ॥
अङ्गं कृष्ण-तिलाकारं भूमिश्चैव सिताऽसिता ।
तिलवज्रमिदं ज्ञेयं लक्ष्मीवलयशःप्रदम् ॥ ८४ ॥
तत्तक्षते तिलतैलाभा वसा प्रचवतेऽधिकम् ॥ ८५ ॥
( १ ) कद्रुकं इति (क) पुस्तक पाठः ।
१६

स्थिरावज्रमिदं? There is a space: स्थिरा वज्रमिदं`.

• Line 15:
  • यदा तित्तिरिपक्षाभमङ्गं भूमिः सितेतरा ॥ ९२ ॥
  • Wait, तित्तिरिपक्षाभमङ्गं: ति, त्ति, रि, प, क्षा, भ, म, ङ्गं.
• Line 16:
  • एतत् तित्तिरिबज्रं स्यात् तत्क्षते बहुधेनवः ।
  • Wait! Look at तित्तिरिबज्रं or तित्तिरिवज्रं:
  • Look at the ब/व: it has a diagonal slash?
  • Look at बज्रं in line 16: Yes, there is a diagonal slash inside the belly! It is बज्रं!
  • Wait, look at line 14: वज्रमिदं - no slash (व).
  • Line 16: has a slash? Actually, wait, let's look at बहुधेनवः in the same line: ब has a slash!
  • In तित्तिरिबज्रं, the loop has a clear slash! So it is indeed `तित्तिरिब

अस्रयुक्तिः । १४७
ऊर्द्ध गं कपिलाभासमङ्गं यस्मिन् प्रतीयते ।
ऊर्द्धवज्रमिदं प्राहुर्विषवेगनिषूदनम् ॥ ९८ ॥
लौहप्रदीपेऽपि,—
ऊर्द्ध गं कपिलाभासमङ्गं यस्मिन् प्रतीयते ।
लाङ्गलाङ्गन्तु तद्विद्यात् स्पर्शे तस्याहि नाशनम् ॥ ९९ ॥
अङ्गं मरीचसङ्काशं भवेद्भूमिः सितेतरा ।
मरीचाङ्गमिदं वज्रं तत्क्षते कटुरक्तता ॥ १०० ॥
तप्रक्षालन-तोयेन नश्यन्ति पीनसादयः ।
यदा सर्पफणाकारमङ्गं भूमिस्तु निर्मला ॥ १ ॥
भुजङ्गवज्रं तद्विद्यात् तत्क्षते विषवद्रुजा ।
तस्य स्पर्शनमात्रेण भेकः प्राणैर्विमुच्यते ॥ २ ॥
एकस्यास्य प्रसादेन कृत्स्नां शास्ति महीं नृपः ।
यदाश्वखुरसङ्काशं अङ्गं भूमिस्तु निर्मला ॥ ३ ॥
अश्वाङ्गमिति तं विद्यात् खड्गं परमदुर्लभम् ।
तस्य संयोगमात्रेण वाजी मन्दोऽपि धावति ॥ ४ ॥
तस्य चालन तोयेन हयानां रोग-नाशनम् ।
एतत्क्षते भृशं मूर्च्छा दाहश्च भ्रम (२) एव च ॥ ५ ॥
मयूरपिच्छसदृशं अङ्गं भूमिः सितेतरा ।
वर्हाङ्गमिति तं विद्यात् तत्क्षते वान्तिरिष्यते ॥ ६ ॥
सर्पाणामिह सर्वेषामस्य स्पर्शा सहिष्णुता ।
एतदेव नृपतिभिर्भाग्यैः कुत्रापि लभ्यते ॥ ७ ॥
भूमिरञ्जनसंकाशा धारा चास्य सिता भवेत् ।
अञ्जनाख्यमिदं प्रायः सर्व्वदैवोपलभ्यते ॥ ८ ॥
( २ ) द्रुम इति (क) पुस्तक पाठः ।

१४८ युक्तिकल्पतरौ—
लौहप्रदीपेऽपि,—
धारा शुभ्रा भवेद् यस्य भूमिः कज्जलसन्निभा ।
कृष्णरङ्गैश्चितं वापि विद्यात् कज्जलवज्रकम् ॥ ९ ॥
मधुवर्णसमाभूमिरङ्गं वा मधुविन्दुवत् ।
क्षौद्राख्यमिति (३) जानीयात् जयलक्ष्म्यौयशःप्रदम् ॥ १० ॥
शार्ङ्गधरेऽपि,—
निम्नकच्छो भवेत् यत्र रात्रिन्दिव विलेपितः।
मधुरो मधुवर्णाभः स खङ्गो देववल्लभः ॥ ११ ॥
विशेषाच्चात्र रज्यन्ति सततं मक्षिकादयः ।
आसीम कोणिका यस्य क्षुद्राङ्गं कुण्डलीकृतम् ॥ १२ ॥
क्षुद्रवञ्चकनामानं प्राह नागार्जुनो मुनिः ।
इदं कुण्डलवज्रञ्च प्राह लौहार्णवे मुनिः ॥ १३ ॥
अस्य क्षतेषु बलवान्दाहो मम विलोकितः ।
यदङ्गं मक्षिकाकारं भूमिश्चैव सितासिता ॥ १४ ॥
स्नेहः शुष्यति चैवात्र मक्षिकाङ्गं तमादिशेत् ।
अङ्गं यदां तुषाकारं या च भूमिः सितासिता ॥ १५ ॥
तुषवज्रमिदं ख्यातं प्राह नागार्जुनो मुनिः ।
अङ्गं यवफलाकारं भूमिः कृष्णा सिता तथा ॥ १६ ॥
यवाङ्गमिति तं विद्यात् तत्स्पर्शे कण्डु-सम्भवः ।
एष खड्गाधमस्त्याज्यो यदीच्छेद्भूतिमात्मनः (४) ॥ १७ ॥
अङ्गं व्रीहिप्रसूनाभं भूमिर्धूम्ना क्षतेऽतिरुक् ।
तद्व्रीहि वज्रं जानीयाच्छत्रूणां भयवर्धनम् ॥ १८ ॥
( ३ ) क्षौद्राभमिति (क) पुस्तक पाठः ।
( ४ ) भूमिरात्मनः इति (ख) पुस्तक पाठः ।

अस्त्रयुक्तिः। १४८
अतसीफलसङ्काशमङ्गं भूमिः सितासिता ।
अतसीवज्रमाहुस्तं तत्क्षते शिरसो रुजा ॥ १८ ॥
यदा सर्षपवीजाभमङ्गं भूमिः सितासिता ।
खरधारः खरस्पर्शः सर्षपाङ्गः स दुर्लभः ॥ २० ॥
सिंहाकारं भवेद्यस्य अङ्गं भूमिः सितासिता ।
सिंहोवज्रन्तु तद्विद्यात् तत्क्षते प्रलपेन्नरः ॥ २१ ॥
एतद्धावन-तोयेन कासरोगोप-नाशनम् ।
अङ्गं तण्डुलसङ्काशं भूमिर्धूम्ना सितासिता ॥ २२ ॥
तण्डुलाङ्गमिमं विद्याद् यशः श्रोवलवर्द्धनम् ।
एतत् पर्युषितं तोयं तण्डुलोदक-सन्निभम् ॥ २३ ॥
अस्य प्रभावान्मनुजो भ्रष्टां हि लभते श्रियम् ।
अङ्गच्छेद गोक्षुराकारं भूमिराघात-निःसहा ॥ २४ ॥
खड्गाधममिदं विद्यान्नोवज्रं नाम नामतः ।
स्थूला दीर्घाः शिराः कृष्णा भूमिश्चैव सितासिता ॥ २५ ॥
शिराङ्गमिति तं ब्रूयात् एनं खड्गाधमं बुधाः ।
शिवलिङ्गाकृतिश्चाङ्गे धारा चैव सिताथवा ॥ २६ ॥
शिराङ्गमिति तं ब्रूयाच्छत्रुपक्ष-निसूदनम् ।
यदा व्याघ्रनखाकारमङ्गं भूमिस्तु पिङ्गला ॥ २७ ॥
नखवज्रमिदं ब्रूयात् तत्क्षते क्षययुर्भवेत् ।
एतदामिषसंस्पर्शात् प्रविशेत् क्षयमेव हि ॥ २८ ॥
ग्राहपुच्छोपमन्वङ्गं भूमिर्धूम्ना खराकृतिः ।
ग्राह्वाङ्गमिति जानीयाच्छत्रुवंशोपनाशनम् ॥ २८ ॥
अस्य स्पर्शनमात्रेण जीवन्मत्या जहात्यसून् ।
यदा मनुजनेत्राभमङ्गं भूमिः सितासिता ॥ ३० ॥
नेत्राङ्गमिति जानीयात् संग्रामे विजयप्रदम् ।

ते । विम्बीवज्रन्तु-वि म् ब ी व ज ्र न ् त ु`. Yes!

• Line 24: पित्तश्लेष्मविकाराणां प्रशमाय प्रयुज्यते ॥ ४१ ॥ - Yes!

5. Let's check line markers:
   १५० युक्तिकल्पतरो—
   एतद्धावनतोयेन नूनमन्धोऽपि पश्यति ॥ ३१ ॥
   अङ्गं केशसमं यस्य भूमिर्धूम्रा सितासिता ।
   केशाङ्गमिति जानीयात् क्लेशदुःखभयापहम् ॥ ३२ ॥
   निरङ्गं स्थूलप्रकृतिमुपलाङ्गं विदुर्बुधाः ।
   एतद्धि प्रायशो लोके दृश्यते द्विजसत्तम ॥ ३३ ॥
   पद्मपुराणस्य,—
   निरङ्गा निशिता धारा शाणे वह्निं वमत्यपि ।
   द्रोणोवज्रमिदं ज्ञेयं पृथिव्यां नातिदुर्लभम् ॥ ३४ ॥
   अङ्गं काकपदाकारं भूमिराघात निःसहा (५) ।

अस्त्रयुक्तिः । १५१
प्रियङ्गु सदृशन्वङ्गं' भूमिश्च कपिलाकृतिः ।
फलवज्रमिदं प्रोक्तं शाणे धूमं वमत्यपि ॥ ४२ ॥
अङ्ग' सर्षपपुष्पाभं भूमिश्चैव सितासिता ।
एतत् सर्षपवज्रं स्याच्छाणे वह्निं वमत्यपि ॥ ४३ ॥
अपि कुण्डलिकां याति एतदत्यन्तकोमलम् ।
एतत् प्रसादात् क्षितिपः कृत्स्नां साधयते महीम् ॥ ४४ ॥
नीलोरससमा भूमिरङ्ग' नीलोत्तरङ्गवत् ।
नीलोवज्रमिदं दृष्ट' शाणे वह्निशिखां वमेत् ॥ ४५ ॥
एष खड्गवरो नृणामरिष्टभयनाशनः ।
रक्तास्तिस्रो महारेखा भूमिश्चैव सितासिता । ४६ ॥
रक्ताङ्कमिति जानीयात् वैरिपक्ष-विनाशनम् ।
शाणेन यस्तु रक्तां वा नीलां वा वमते शिखाम् ॥ ४७ ॥
रक्त

शमीवज्रमिदं ज्ञेयं शनैश्वरसुदावहम् ।
शाणेषु वमते वह्निं सहते वह्निपीडनम् ॥ ५४ ॥
रोहितवल्कल सदृशमङ्गं भूमिः सितासिता वापि ।
धूम्नागभीर खरयुक्तं धारा तीक्ष्णा सिता भवेद्रोखा ॥ ५५ ॥
रोहिताख्यमिदं वज्रं सर्व्वारिष्टविनाशनम् ।
वह्निसंस्पर्शमात्रेण किञ्चिच्चिमिचिमायते ॥ ५६ ॥
इत्ययं दुर्लभः खड्गो देवानाम्पि कथ्यते ।
शफ(१)रीवल्कलाकारमङ्गं भूमिः सितासिता ॥ ५७ ॥
प्रोष्ठौवज्रमिदं प्रोक्तं न्यस्तं तरति वारिणि ।
एष खड्गोत्तमो राज्ञां विपत्कुलनाशकः ॥ ५८ ॥
कदाचिल्लभ्यते भाग्यैर्लभ्यते लभ्यते मही ।
अङ्गं मारिषपत्राभं भूमिः स्याद्विषमच्छविः ॥ ५९ ॥
इत्ययं मारिषा

खड्गयुक्तिः । १५३
मन्दा धारा भृशं गाढ़ा भूमिरङ्गविवर्ज्जिता ।
पर्व्वताङ्गमिदं नाम सर्व्वत्रैवोपलभ्यते ॥ ६६ ॥
अङ्गं गुञ्जाफलसमं भूमिर्मीनदलोपमा ।
गुञ्जावज्रमिदं पृष्टं तप्तं भवति घर्षणे ॥ ६७ ॥
शाणे सिन्दूरसङ्काशं रजो वमति चासकृत् ।
एष खङ्गवरो राज्ञा भाग्यादेवोपयुज्यते ॥ ६८ ॥
अस्य प्रभावात् तन्नास्ति यन्न साधयते नृपः ।
अङ्गं तनुशराकारं भूमिश्चैव सितासिता ॥ ६९ ॥
धारा तीक्ष्णा वमति च शाणे वह्निसमाः शिखाः ।
शरवज्रमिदं ज्ञेयं राज्ञां वाञ्छितसिद्धये ॥ ७० ॥
दूर्व्वादलनिभा भूमिर्धारा तीक्ष्णा खरः खरः ।
शाणेन वमते वह्निं दूर्व्वावज्रं सुदुर्लभम् ॥ ७१ ॥
अङ्गं विल्वदलाकारं भूमिश्चैव सितासिता ।
विल्ववज्रमिदं शाणे नीलपीते वमेच्छिखे ।
एष खङ्गवरः प्रोक्तः शत्रूणां कुलनाशनः ॥ ७२ ॥
मसूरदलसङ्काशा भूमिरङ्गं मसूरवत् ।
मसूराङ्कमिदं शाणे रजो (१) वमति चारुणम् ॥ ७३ ॥
शोण(२)पुष्पनिभा रेखा दीर्घा भूमिः सितेतरा ।
शोणाङ्कमिति जानीयात् खङ्गं परमदुर्लभम् ॥ ७४ ॥
शठोदलसमा भूमिरङ्गं तत्कुसुमोपमम् ।
शठीवज्रमिदं प्रायो लभ्यते गुणवत्तरम् ॥ ७५ ॥
( १ ) वज्रो इति (क) पुस्तक पाठः ।
( २ ) शण इति (ख) पुस्तक पाठः ।
२०

१५४ युक्तिकल्पतरौ—
मार्ज्जाररोम-सदृशमङ्गं भूमिः सितेतरा ।
मार्ज्जाराङ्गमिदं नाम्ना रोगशोक भयावहम् (३) ॥ ७६ ॥
एष खड्गाधमस्त्याज्यो यदीच्छेद्भूतिमात्मनः ॥ ७७ ॥
केतकीपत्रसदृशमङ्ग' यस्मिन् प्रतीयते ।
विद्यात् केतकवज्रं तद् वाराणसो(स) समुद्भवम् ॥ ७८ ॥
लौहप्रदीपस्य,—
अङ्ग' मूर्व्वीतन्तुनिभं भूमिर्मूर्व्वादलच्छविः ।
शाणे वमते शुक्लां शिखां मौर्वी भवेत् ततः ॥
मौर्वाङ्गमिदमुत्कृष्टं यशः कीर्त्ति वलावहम् ॥ ७६ ॥
लिङ्गं तीक्ष्णं (४) खरं गाढं शाणे वज्रेर्वमेत्कणम् ।
छिनत्यन्यविधं लौहं वज्राङ्गमिति तद्वदेत् ॥ ८० ॥
कलायपुष्पसदृश मङ्ग' भूमिः सितासिता ।
कलायवज्रं जानीयात् तत्क्षते पाक इष्यते ॥ ८१ ॥
अङ्गं चम्पकपुष्पाभं भूमिः कृष्णा तथासिता ।
शिखां शाणे वमेच्छीतां तिक्तं तस्य जलं भवेत् ।
इदं चम्पकवज्रं स्यात् सर्व्वत्र विजयप्रदम् ॥ ८२ ॥
अङ्ग' वलादलसमं भुमिः शुक्ला तथेतरा ।
वलावज्रमिदं ज्ञेयं नानाभावं भवेद् द्रुतम् ।
इत्ययं वातरोगाणां नाशने परमौषधम् ॥ ८३ ॥
अङ्ग' वटारोहसमं भूमिर्वटदलच्छविः ।
वटवज्रमिदं ज्ञेयं खरं खड्गाधमं बुधैः ॥
एतस्य स्पर्शमात्रेण नरो मुच्यते सम्पदा (५) ॥ ८४ ॥
(३) भयापहम्

वंश नीलोसमा भूमिः खरधारा सिताकृतिः ।
वंशाङ्कमिति जानीयाद्वंशवृद्धिकरः परः ॥ ८५ ॥
भूमिः शालदलाकारा अङ्गं लघु सितासितम् ।
शालाङ्ग एष खड्गः स्यात् पूज्यः सर्व्वार्थदायकः ।
अयं शाणे वमेद्वह्निं धारा चाप्यथवा भवेत् ॥ ८६ ॥
भूमिः सितासिता वापि अङ्गं ज्येष्ठोसमं लघु ।
ज्येष्ठोवज्रमिदं निन्यं न स्पृश्यं वा हितेच्छुभिः (६) ॥८७॥
पुराणजालसदृशमङ्गं भूमिः सितासिता ।
जालवज्रमिदं पूज्यं शत्रुसम्पत्तिनाशनम् ॥ ८८ ॥
यदि शाणे वमेन्नीलां शिखां वह्निं वमेच्च वा ।
तदैष दुर्लभः खड्गो नान्यथा भयहेतुकः ॥ ८६ ॥
अङ्गं पिपीलिकाकारं भूमिर्धूम्ना तथासिता ।
पिपीलिकाङ्ग इत्येष तत्क्षते कण्डु-सम्भवः ।
स्वयं यदि भवेद् धम्म्रः शाणे पूज्यतमस्तदा ॥ ६० ॥
नलपत्रसमाभूमिरङ्गं (७) तत्कुसुमोपमम् ।
नलङ्कमिति जानीयाद् भर्तुः सर्व्वार्थसाधकः ॥ ६१ ॥
निरङ्गानिर्मला भूमिर्घृष्टं घृष्टं वमेद्रजः ।
दृढ़ा धारा भृशस्थूला आघातं सहते न च ।
रजोवज्रमिदं निन्यं शत्रूणां विजयावहम् ॥ ६२ ॥
कुष्माण्डवीजसदृशमङ्गं भूमिः सितासिता ।
कुष्माण्डवज्रं जानीयात् तत्क्षते वेगनिग्रहः ॥ ६३ ॥
अङ्गं नृरोम-सदृशं भूमिर्धूम्ना सितासिता ।
रोमाङ्कमिति जानीयात् तत्क्षते पिड़कोद्ग(प)मः ॥ ६४ ॥
(६) या हिताक्षुभिः इति (क) पुस्तक पाठः ।
(७) भूमिरेकोङ्गः इति (ख) पुस्तक एाठः ।

१५९ युक्तिकल्पतरौ—
भूमिः स्नु हो(८)दलसमा अङ्गं तत्कण्टकोपमम् ।
धारा तीक्ष्णा रव(वर)स्तोक्ष्णो लघुमानं खरस्पृशा ॥ ९५ ॥
सुधाङ्गः खड्ग इत्येष तत्क्षते दाहहृद्भ्रमाः ।
मुखाक्षि कर्णनासानां दाहः पाकश्च जायते ॥ ९६ ॥
अयं यदि च सर्पाणां फणासूपरिविश्यते ।
फणाविदारमाप्नोति सर्पो लोटयते शिरः ।
अस्य धावन तोयेन कुष्ठरोगविनाशनम् ॥ ९७ ॥
कर्कन्धुदलपृष्ठाभा भूमिरङ्गन्तु तत्समम् ।
कर्कन्धुवज्रं जानीयात् तत्क्षते दाहनाशनम् ॥ ९८ ॥
एष खड्गाधमस्त्याज्यो जेतव्या यदि विद्दिषः ।
अङ्गं वकुलपुष्पाभं भूमिस्तत्फलसन्निभा ॥ ९९ ॥
वकुलाङ्गमिदं पूज्यं शाणे सुरभिगन्धवत् ।
तन्नास्ति जगतीमध्ये यदनेन न साध्यते ॥ १०० ॥
अङ्गं सन्मिश्रितं यस्मिन्न किञ्चिद्गतमोच्यते (६) ।
सर्वेषां दर्शनं वापि तीक्ष्णाधारः(रा) खरस्वरः ॥ १ ॥
एष काञ्जिकवज्रः स्याद्यत्नादेवोपलभ्यते ।
नैनं प्राप्यापि वर्द्धन्ते शेषाश्चिद्यादयोऽपि च ॥ २ ॥
भूमिः कृष्णा निरङ्गा चेद्धारा तीक्ष्णा दृढापि च ।
आघातं सहते घोरं रक्तं स्पर्शेन यो विशेत् ॥ ३ ॥
शाणेन वह्निं वमति ध्रुवं वाप्यति घर्षणात् ।
महिषाङ्गः स वै खड्गः पृथिव्यां नाति दुर्लभः ॥ ४ ॥
(८) स्थूला इति (क) पुस्तक पाठः ।
(९) भिद्यते इति (ख) पुस्तक पाठः ।