याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

व्यवहाराध्यायः २११
सर्वकर्मसु द्रव्येषु वा। तथा हि—'जायापत्योर्न विभागो विद्यते' इत्युक्त्वा
किमिति न विद्यते इत्यपेक्षायां हेतुमुक्तवान्—'पाणिग्रहणाद्धि सहत्वं कर्मसु',
'तथा पुण्यफलेषु च' (आप० ध० २।१४, १७-१८) इति। हि यस्मात्पाणि-
ग्रहणादारभ्य कर्मसु सहत्वं श्रूयते—'जायापती अग्निमादधीयाताम्' इति,
तस्मादाधाने सहाधिकारादाधानसिद्धाग्निसामध्ये कर्मसु सहाधिकारः। तथा
'कर्म स्मार्तं विवाहानौ' (आ० ९७) इत्यादिस्मरणाद्विवाहसिद्धाग्निसाम्येषु
कर्मसु सहाधिकार एव। अतश्चोभयविधाग्निनिरपेक्षेषु कर्मसु पूर्तेषु जायापत्योः
पृथगेवाधिकारः संपद्यते। तथा पुण्यानां फलेषु स्वर्गादिषु जायापत्योः सहत्वं
श्रूयते—'दिवि ज्योतिरजरमारभेताम्' इत्यादि। येषु पुण्यकर्मसु सहाधिकार-
स्तेषां फलेषु सहत्वमिति बोद्धव्यं, न पुनः पूतानां भर्तृनज्ञयानुष्ठितानां फले-
ष्वपि॥ ननु द्रव्यस्वामित्वेऽपि सहत्वमुक्तम्; 'द्रव्यपरिग्रहेषु च' 'नहि भर्तुर्वि-
प्रवासे नैमित्तिके दाने स्तेयमुपदिशन्ति' (आप० ध० २।१४।१८-२०) इति।
सत्यम्; द्रव्यस्वामित्वं पत्न्या दर्शितमनेन, न पुनर्विभागाभावः। यस्मात्
'द्रव्यपरिग्रहेषु च' इत्युक्त्वा तत्र कारणमुक्तम्—'भर्तुर्विप्रवासे नैमित्तिकेऽ-
वश्यकर्तव्ये दानेऽतिथिभोजनभिक्षाप्रदानादौ हि यस्मान्न स्तेयमुपदिशन्ति
मन्वादयस्तस्माद्भार्याया अपि द्रव्यस्वामित्वमस्ति, अन्यथा स्तेयं स्यात्' इति।
तस्माद्भर्तुरिच्छया भार्याया अपि द्रव्यविभागो भवत्येव, न स्वेच्छया। यथा
वक्ष्यति (व्य० ११५)—'यदि कुर्यात्समानंशान्पत्न्यः कार्याः समांशिकाः'
इति॥ ५२॥
भाषा—अविभक्त (संयुक्त) रहने वाले भाइयों, पति-पत्नी, पिता और
पुत्र का प्रातिभाव्य (जामिन) एवं ऋण और साक्ष्य का विधान (मनु
आदि ने) नहीं किया है॥ ५२॥
अधुना प्रातिभाव्यं निरूपयितुमाह—
दर्शने प्रत्यये दाने प्रातिभाव्यं विधीयते।
आद्यौ तु वितथे दाप्यावितरस्य सुता अपि॥ ५३॥
प्रातिभाव्यं नाम विश्वासार्थं पुरुषान्तरेण सह समयः, तच्च विषयभेदात्त्रिधा
भिद्यते। यथा दर्शने 'दर्शनापेक्षायां एनं दर्शयिष्यामी'ति। प्रत्यये·विश्वासे, 'मम
प्रत्ययेनास्य धनं प्रयच्छ, नायं त्वां वञ्चयिष्यते, यतोऽमुकस्य पुत्रोऽयं, उर्वरा-
प्रायभूरस्य ग्रामवरोऽस्ती'ति। दाने 'यद्ययं न ददाति तदानीमहमेव दास्या-
मी'ति। 'प्रातिभाव्यं विधीयत' इति प्रत्येकं संबध्यते। आद्यौ तु दर्शनप्रत्यय-
१. भार्यायामपि। २. वरोऽस्तीति। ३. संबन्धः।
१४ या०

२१२ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
प्रतिभुवौ वितथे अन्यथाभावे अदर्शने विश्वासव्यभिचारे च दाप्यौ राज्ञा प्रस्तुतं
धनमुत्तमर्णस्य । इतरस्य दानप्रतिभुवः सुता अपि दाप्याः ॥ वितथ इत्येव
शाठ्येन निर्धनत्वेन वाऽधमर्णेऽप्रतिकुर्वति 'इतरस्य सुता अपि' (१।११९) इति
वदता पूर्वयोः सुता न दाप्या इत्युक्तम् । 'सुता' इति वदता न पौत्रा दाप्या
इति दर्शितम् ॥ ५३ ॥
भाषा—दर्शन (दिखा देना), प्रत्यय (विश्वास दिलाना) और दान
(स्वयं देने की प्रतिज्ञा) को प्रातिभाव्य (प्रतिभू या जामिन होना) कहते
हैं। प्रथम दो प्रकार का प्रातिभाव्य करने वाले झूठा पड़े तो राजा उनमें से
धनी व्यक्ति का धन दिलावे, तीसरे प्रकार का प्रातिभाव्य करने वाले के झूठा
पड़ने पर उसके पुत्रों से भी वह धन वसूल करे ॥ ५३ ॥
एतदेव स्पष्टीकर्तुमाह—
दर्शनप्रतिभूर्यत्र मृतः प्रात्ययिकोऽपि वा ।
न तत्पुत्रा ऋणं दद्युर्दद्युर्दानाय यः स्थितः ॥ ५४ ॥
यदा तु दर्शनप्रतिभूः प्रात्ययिको वा प्रतिभूर्दिवं¹ गतस्तदा तयोः पुत्राः
प्रातिभाव्यायातं पैतृकमृणं न दद्युः । यस्तु दानाय स्थितः प्रतिभूर्दिवं² गतस्तस्य
पुत्रा दद्युः, न पौत्राः। ते च मूलमेव दद्युर्न वृद्धिम् । 'ऋणं पैतामहं पौत्रः
प्रातिभाव्यागतं सुतः । समं दद्यात्तत्सुतौ तु न दाप्याविति निश्चयः ॥' इति
व्यासवचनात् । प्रातिभाव्यव्यतिरिक्तं पैतामहमृणं पौत्रः सः यावद्गृहीतं तावदेव
दद्यान्न वृद्धिम् । तथा तत्सुतोऽपि प्रातिभाव्यागतं पित्र्यमृणं सममेव दद्यात् ।
तयोः पौत्रपुत्रयोः सुतौ प्रपौत्रं³ पौत्रावप्रातिभाव्यायातं प्रातिभाव्यायातं च ऋणं
यथाक्रममगृहीतधनौ न दाप्याविति । यदपि स्मरणम्—'खादको वित्तहीनः
स्याल्लग्नको वित्तवान्यदि । मूलं तस्य भवेद् देयं न वृद्धिं दातुमर्हति ॥' इति,—
तदपि लग्नकः प्रतिभूः, खादकोऽधमर्णः; लग्नको यदि वित्तवान्मृतस्तदा तस्य
पुत्रेण मूलमेव दातव्यं न वृद्धिरिति व्याख्येयम् । यत्र दर्शनप्रतिभूः प्रत्ययप्रति-
भूर्वा बन्धकं पर्याप्तं गृहीत्वा प्रतिभूर्जातस्तत्र तत्पुत्रा अपि तस्मादेव बन्धकात्
प्रातिभाव्यायातमृणं दद्युरेव । यथाह कात्यायनः—'गृहीत्वा बन्धकं यत्र दर्शने-
ऽस्य स्थितो भवेत् । विना पित्रा धनात्तस्माद्दाप्यः स्यात्तदृणं सुतः ॥' इति ।
'दर्शन' ग्रहणं प्रत्ययस्योपलक्षणम् । विना पित्रा पितरि प्रेते दूरदेशं गते
वेति ॥ ५४ ॥
१. ये स्थिताः । २. दिष्टं गतः । ३. पौत्रप्रपौत्रौ ।

व्यवहाराध्यायः २१३
भाषा—यदि दर्शनप्रतिभू या प्रत्ययप्रतिभू की मृत्यु हो गयी हो तो
उसके पुत्रों से ऋण न दिलावे; किन्तु दानप्रतिभू के मरने पर उसके पुत्र से
ही धनी को धन दिलावे ॥ ५४ ॥
यस्मिन्ननेकप्रतिभूसंभवस्तत्र कथं दाप्यस्तत्राह—
बहवः स्युर्यदि स्वांशैर्दद्युः प्रतिभुवो धनम् ।
एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथारुचि ॥ ५५ ॥
यद्येकस्मिन्प्रयोगे द्वौ बहवो वा प्रतिभुवः स्युस्तदृणं संविभज्य स्वांशेन
दद्युः । एकच्छायाश्रितेषु प्रतिभूषु एकस्याधमर्णस्य छाया सादृश्यं तामाश्रिता
एकच्छायाश्रिताः । अधमर्णो यथा कृत्स्नद्रव्यदानाय स्थितस्तथा दानप्रतिभुवो²
ऽपि प्रत्येकं कृत्स्नद्रव्यदानाय स्थिताः । एवं दर्शने प्रत्यये च । तेष्वेकैच्छाया-³
श्रितेषु प्रतिभूषु सत्सु धनिकस्योत्तमर्णस्य यथारुचि यथाकामम् । अतश्च
धनिको वित्ताद्यपेक्षया⁴ऽयं स्वार्थं⁵ यं प्रार्थयते स एव कृत्स्नं दाप्यः⁶, नांशतः । एक-
च्छायाश्रितेषु यदि कश्चिद् देशान्तरं गतस्तत्पुत्रश्च संनिहितस्तदा धनिकेच्छया
स सर्वं दाप्यः । मृते तु कस्मिंश्चित्तत्सुतः स्वपित्रंशमवृद्धिकं दाप्यः । तथाह
कात्यायनः—'एकच्छायाप्रविष्टानां दाप्यो यस्तत्र दृश्यते । प्रोषिते तत्सुतः सर्वं
पित्रंशं तु ⁸मृते समम् ॥' इति ॥ ५५ ॥
भाषा—यदि अनेक प्रतिभू होंवे तो वे ऋण को आपस में बाँटकर अपना-
अपना अंश चुकावें और यदि अनेक प्रतिभू (जामिनों) में सभी ऋणी के समान
होकर पूरा धन देने को उद्यत हों तो धनी अपनी इच्छा के अनुसार किसी
एक से ले लेवे ॥ ५५ ॥
प्रातिभाव्ये ऋणदानविधिमुक्त्वा प्रतिभूदत्तस्य प्रतिक्रियाविधिमाह—
प्रतिभूर्दापितो यत्तु प्रकाशं धैनिनो⁹ धनम् ।
द्विगुणं ¹⁰प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत् ॥ ५६ ॥
यद्द्रव्यं प्रतिभूस्तत्पुत्रो वा धनिकेनोपपीडितः प्रकाशं सर्वजनसमक्षं
राज्ञा धनिनो दापितो न पुनर्दैगुण्यलोभेन स्वयमुपेत्य दत्तम् । तथाह नारदः
( १।१२१) 'यं चार्थं प्रतिभूर्दद्याद्धनिकेनोपपीडितः । ¹¹ऋणिकस्तं प्रतिभुवे
द्विगुणं ¹²प्रतिदापयेत् ॥' इति । ऋणिकैरधमर्णैस्तस्य प्रतिभुवस्तद् द्रव्यं द्विगुणं

१. दातव्यमित्यत आह । २. दाने प्रतिभुवः । ३. तथैकच्छाया ।
४. वित्ताद्यपेक्षया । ५. यः प्रार्थयते । ६. दद्यान्नांशतः । ७. तेष्वे-
कच्छाया । ८. मृते सति । ९. धनिनां । धनिने धनम् ; १०. तन्न
दातव्य । ११. ऋणिकं तं । १२. प्रतिपादयेत् ।

२१४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
प्रतिदातव्यं स्यात् । तच्च कालविशेषमनपेक्ष्य सद्य एव द्विगुणं दातव्यम् ;
वचनारम्भसामर्थ्यात् । एतच्च हिरण्यविषयम् । ननु १इदं प्रतिभूरिति वचनं
द्वैगुण्यमात्रं प्रतिपादयति, तच्च पूर्वोक्तकालकलाक्रमाबाधेनाप्युपपद्यते । यथा
जातेष्टिविधानं शुचित्वाबाधेन । अपि च सद्यः सवृद्धिकदानपक्षे पशुस्त्रीणां सद्यः
संतत्यभावान्मूलदानमेव प्राप्नोतीति,-तदसत् ; २'वस्त्रधान्यहिरण्यानां चतु-
स्त्रिविगुणा परा' ( व्य० ३९ ) इत्यनेनैव कालकलाक्रमेण द्वैगुण्यादिसिद्धेः द्वैगु-
ण्यमात्रविधाने चेदं वचनमनर्थकं स्यात् । पशुस्त्रीणां तु कालक्रमपक्षेऽपि संतत्य-
भावे स्वरूपदानमेव । यदा प्रतिभूरपि द्रव्यदानान्तरं कियतापि कालेनाधम-
र्णेन संघटते तदा संततिरपि३ संभवत्येव । यद्वा पूर्वसिद्धसंतत्या सह पशुस्त्रियो
दास्यन्तीति न किंचिदेतत् । अथ प्रातिभाव्यं ४प्रीतिकृतम् , अतश्च प्रतिभुवा
दत्तं प्रीतिदत्तमेव । नच प्रीतिदत्तस्य याचनाप्राग्वृद्धिरस्ति; यथाह ( नारदः
१।१०९ )- 'प्रीतिदत्तं तु यत्किञ्चिद्वर्धते न त्वयाचितम् । याच्यमानमदत्तं
चेद्वर्धते पञ्चकं शतम् ॥' इति । अतश्चास्य प्रीतिदत्तस्यायाचितस्यापि दानदिव-
सादारभ्य यावद् द्विगुणं कालक्रमेण वृद्धिरित्यनेन वचनेनोच्यत इति, तदप्य-
सत् ,-अस्यार्थस्यास्माद्वचनादप्रतीतेः 'द्विगुणं प्रतिदातव्यम्' इत्येतावदिह प्रती-
यते । तस्मात्कालक्रममनपेक्ष्यैव द्विगुणं प्रतिदातव्यं वचनारम्भसामर्थ्यादिति
सुष्ठूक्तम् ॥ ५६ ॥
भाषा-जिस प्रतिभू ( या उसके पुत्र ) से राजाने धनी का धन सबके
सामने दिलाया हो उसको ऋण लेने वाले दूना देकर चुकावें ॥ ५६ ॥
प्रतिभूदत्तस्य सर्वत्र द्वैगुण्ये प्राप्तेऽपवादमाह-
संततिः स्त्रीपशुष्वेव धान्यं त्रिगुणमेव च ।
वस्त्रं चतुर्गुणं प्रोक्तं रसश्चाष्टगुणस्तथा ॥ ५७ ॥
हिरण्यद्वैगुण्यवत्कालानावरेणैव स्त्रीपश्वादयः प्रतिपादितवृद्धया दाप्याः ।
श्लोकस्तु व्याख्यात एव । यस्य द्रव्यस्य यावती वृद्धिः पराकाष्ठोक्ता तद्द्रव्यं
प्रतिभूदत्तं खादकेन तया वृद्धया सह कालविशेषमनपेक्ष्यैव सद्यो दातव्यमिति
तात्पर्यार्थः । यदा तु दर्शनप्रतिभूः संप्रतिपन्ने काले अधमर्णं दर्शयितुमसमर्थ-
स्तदा ५तदन्वेषणाय तस्य पक्षत्रयं दातव्यम् । तत्र यदि तं दर्शयति तदा मोक्त-
व्योऽन्यथा प्रस्तुतं धनं दाप्यः; 'नष्टस्यान्येषणार्थं तु दाप्यं पक्षत्रयं परम् ।
यद्यसौ दर्शयेत्तत्र मोक्तव्यः प्रतिभूर्भवेत् ॥ काले व्यतीते प्रतिभूर्यदि तं नैव
१. इदं बचनं । २. वस्त्रादान । ३. संततिरेवं । ४. प्रीतिकृतं च ।
५. तदन्वेषणाय । ६. मोक्तव्यो नान्यथा ।

दर्शयेत् । निबन्धं दापयेत्तं तु प्रेते चैष विधिः स्मृतः ॥' इति कात्यायनवच-
नात् । लग्नके विशेषनिषेधश्च तेनैवोक्तः—‘न स्वामी न च वै शत्रुः स्वामिना-
ऽधिकृतस्तथा । निरुद्धो दण्डितश्चैव संदिग्धश्चैव न क्वचित् ॥ नैव रिक्थी न
मित्रं च न चैवात्यन्तवासिनः । राजकार्यनियुक्ताश्च ये च प्रव्रजिता नराः ॥ न
शक्तो धनिने दातुं दण्डं राज्ञे च तत्समम् । जीवन्वापि पिता यस्य तथैवेच्छा-
प्रवर्तकः ॥ नौविज्ञाय ग्रहीतव्यः प्रतिभूः स्वक्रियां प्रति ॥' इति । संदिग्धो-
ऽभिशस्तः । अत्यन्तवासिनो नैष्ठिकब्रह्मचारिणः ॥ इति प्रतिभूविधिः ॥
धनप्रयोगे द्वौ विश्वासहेतू—प्रतिभूरधिश्च । यथाह नारदः (१।११९)—
'विस्रम्भहेतू द्वावत्र प्रतिभूराधिरेव च' इति । तत्र प्रतिभूर्निरूपितः, इदानीमा-
धिर्निरूप्यते । आधिर्नाम गृहीतस्य द्रव्यस्योपरि विश्वासार्थमधमर्णेनोत्तमर्णोऽधि-
क्रियते, आधीयत इत्याधिः । स च द्विविधः-कृतकालोऽकृतकालश्च । पुनश्चैकैकशो
द्विविधः-गोप्यो भोग्यश्च । यथाह नारदः (१।१२४-२५)—‘अधिक्रियत इत्याधिः
स विज्ञेयो द्विलक्षणः । कृतकालोऽपनेयश्च यावद्देयोद्यतस्तथा ॥ स पुनर्द्विविधः प्रोक्तो
गोप्यो भोग्यस्तथैव च ॥'इति । कृते काले आधानकाल एवामुष्मिन्काले दीपोत्स-
वादौ ‘मयायम॑धमर्णिको मोक्तव्योऽन्यथा तवैवाधिर्भविष्यती’त्येवं निश्चिते काले
उपनेय आत्मसमीपं नेतव्यः, मोचनीय इत्यर्थः । देयं दानम् । देयमनतिक्रम्य
यावद् देयम् । उद्यतःनियतः, स्थापित इत्यर्थः। यावद् देयमुद्यतो यावद्देयोद्यतः,
गृहीतधनप्रत्यर्पणावधिरनिरूपितकाल इत्यर्थः । गोप्यो रक्षणीयः ॥ ५७ ॥
भाषा-यदि प्रतिभू से स्त्री और पशु दिलाया गया हो तो संतति सहित
स्त्री और पशु दे । धान्य का तिगुना, वस्त्र हो तो चौगुना और तेल-घृत आदि
रस हो तो उसका आठगुना प्रतिभू को शीघ्र देवे ॥ ५७ ॥
एवं चतुर्विधस्याधेर्विशेषमाह-
आधिः प्रणश्येद् द्विगुणे धने यदि न मोक्ष्यते ।
काले कालकृतो नश्येत्फलभोग्यो न नश्यति ॥ ५८ ॥
प्रयुक्ते धने स्वकृतया वृद्धया कालक्रमेण द्विगुणीभूते यद्याधिरधमर्णेन
द्रव्यदानेन न मोक्ष्यते तदा नश्यति । अधमर्णस्य धनं प्रयोक्तुः स्वं भवति ।
कालकृतः कृतकालः, आहिताग्न्यादिषु पाठात् कालशब्दस्य पूर्वनिपातः। स तु
काले निरूपिते प्राप्ते नश्येत् द्वैगुण्यात्प्रागूर्ध्वं वा। फलभोग्यः फलं भोग्यं यस्यासौ
फलभोग्यः,-क्षेत्रारामादिः, स कदाचिदपि न नश्यति । कृतकालस्य गोप्यस्य
१. दापयेत्तत्तु प्रेते चैव । २. प्रयुक्तास्तु । ३. नाविज्ञातो ।
४. माधिर्र्मो । ५. निरूपिते ।

भोगस्य च तत्कालातिक्रमे नाश उक्तः- 'काले कालकृतो नश्ये'दिति । अकृत-
कालस्य भोग्यस्य नाशाभाव उक्तः- 'फलभोग्यो न नश्यती'ति । पारिशेष्यादाधिः
प्रणश्येदित्येतदकृतकालगोप्याधिविषयमवतिष्ठते। द्वैगुण्यातिक्रमेण निरूपितकाला-
तिक्रमण च विनाशे चतुर्दशदिवसप्रतीक्षणं कर्तव्यं, बृहस्पतिवचनात् ( ११।२७-
२८) 'हिरण्ये द्विगुणीभूते पूर्णे काले कृतावधेः। बन्धकस्य धनी स्वामी द्विसप्ताहं
प्रतीक्ष्य च ॥ तदन्तरा धनं दत्त्वा ऋणी बन्धकमाप्नुयात् ॥' इति ॥ नन्वाधिः
प्रणश्येदित्यनुपपन्नम् । अधमर्णस्य स्वत्वनिवृत्तिहेतोर्दानविक्रयादेरभावात् ।
धनिनश्च स्वत्वहेतोः प्रतिग्रहक्रयादेरभावात् मनुवचनविरोधाच्च । (८।१४३)-
'न चाधेः कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः' इति । कालेन संरोधः कालसंरो-
धश्चिरकालमवस्थानं तस्मात्कालसंरोधाच्चिरकालावस्थानादाधेर्न निसर्गोऽस्ति,
नान्यत्राधीकरणमस्ति, न च विक्रयः । एवमाधीकरणविक्रयप्रतिषेधाद्धनिनः
स्वत्वाभावोऽवगम्यत इति । उच्यते- आधीकरणमेव लोके सोपाधिकस्वत्व-
निवृत्तिहेतुः । आधिस्वीकारश्च सोपाधिकस्वत्वापत्तिहेतुः प्रसिद्धः । तत्र धनद्वैगुण्ये
निरूपितकालप्राप्तौ च द्रव्यदानस्यात्यन्तनिवृत्तेरनेन वचनेनाधमर्णस्यात्यन्तिकी
स्वत्वनिवृत्तिः उत्तमर्णस्य चात्यन्तिकं स्वत्वं भवति । नच मनुवचनविरोधः ।
यतः मनुः ( ८।१४३ ) - 'नत्वेवाधौ सोपकारे कौसीदीं वृद्धिमाप्नुयात्' इति ।
भोग्याधिं प्रस्तुत्येदमुच्यते - 'न चाधेः कालसंरोधान्निसर्गोऽस्ति न विक्रयः' इति ।
भोग्यस्याधेश्चिरकालावस्थानेऽप्याधीकरणविक्रयनिषेधेन धनिनः स्वत्वं नास्तीति ।
इहाप्युक्तं 'फलभोग्यो न नश्यती'ति । गोप्याधौ तु पृथगारब्धं मनुना
( ८।१४४ ) - 'न भोक्तव्यो बलादाधिर्भुञ्जानो वृद्धिमुत्सृजेत्' इति । इहापि
वक्ष्यते - गोप्यधिभोगे नो वृद्धिरिति । आधिः प्रणश्येद् द्विगुणे इति तु
गोप्याधिं प्रत्युच्यत इति सर्वमविरुद्धम् ॥ ५८ ॥

भाषा - यदि कालक्रम से ब्याज द्वारा बढ़कर ऋण के दूना हो जाने पर
बन्धक रखे हुए द्रव्य को न छुड़ावे तो वह अपने समय से प्रणष्ट हो जाता
है (उस पर ऋणी का अधिकार नहीं रह जाता) किन्तु जिस आधि
(बन्धक) का फल धनी व्यक्ति को मिलता हो (जैसे खेत आदि) उस पर
से बन्धक रखने वाले का अधिकार समाप्त नहीं होता ॥ ५८ ॥

गोप्याधिभोगे नो वृद्धिः सोपकारे चै हापिते ।
नष्टो देयो विनष्टश्च दैवराजकृतादृते ॥ ५९ ॥

१. कृतावधौ । २. काले प्राप्ते च । ३. चिरन्तनकाला। ४. स्वत्वं
न भवति । ५. ऽथ हापिते ।

व्यवहाराध्यायः २१७
किंच, गोप्यधिस्ताम्रकटाहादेरुपभोगेन वृद्धिर्भवति । अल्पेऽप्युपभोगे
महत्यपि वृद्धिर्हातव्या; समयातिक्रमात् । तथा सोपकारे उपकारकारिणि
बलीवर्दताम्रकटाहादौ भोग्याधौ सवृद्धिके हापिते हानिं व्यवहाराक्षमत्वं गमिते
नो वृद्धिः इति संबन्धः । नष्टो विकृतिं गतः ताम्रकटाहादिशिद्रभेदनादिना
पूर्ववत्कृत्वा देयः । तत्र गोप्योधिर्नष्टश्चेत्पूर्ववत्कृत्वा देयः । उपभुक्तोऽपि चेद्-
वृद्धिपि हातव्या । भोग्योधियदि १नष्टस्तदा पूर्ववत्कृत्वा देयः । वृद्धिसद्भावे
२वृद्धिपि हातव्या। विनष्ट आत्यन्तिकं नाशं प्राप्तः, सोऽपि देयो मूल्यादिद्वारेण ।
तद्दाने सवृद्धिकं मूल्यं लभते धनी । यदा न ददाति तदा मूलनाशः; 'विनष्टे
मूलनाशः स्याद्दैवराजकृतादृते' ( १।१२६ ) इति नारदवचनात् । दैवराजकृता-
दृते-दैवमग्न्युदकदेशोपप्लवादि । दैवकृताद्विनाशाद्विना, तथा स्वापराधराहि-
त्याद्राजकृतात् । दैवराजकृते तु विनाशे सवृद्धिकं मूल्यं दातव्यमधमर्णेनाऽऽध्य-
न्तरं वा । यथाह-'स्रोतसापहृते क्षेत्रे राज्ञा चैवापहारिते । आधिरन्योऽथ
कर्तव्यो देयं वा धनिने धनम् ॥' इति । तत्र 'स्रोतसापहत' इति दैवकृतोप-
लक्षणम् ॥ ५९ ॥
भाषा-( वृद्धि पर रखी गई ) गोप्य आधि के उपभोग किये जाने पर
वृद्धि (ब्याज) न देवे, उपकारक आधि (बैल आदि) में हानि होने पर
भी वृद्धि न दें। दैव और राजोपद्रव के विना ही बन्धक रखी हुई वस्तु नष्ट
हो जाय या खो जाय तो बन्धक रखी हुई वस्तु के समान वस्तु देवे ॥ ५९ ॥
आधेः स्वीकरणात्सिद्धी रक्ष्यमाणोऽप्यसारताम् ।
यातश्चेदन्य आधेयो धनभाग्वा धनी भवेत् ॥ ६० ॥
अपि च, आधेर्भोग्यस्य गोप्यस्य च स्वीकरणादुपभोगादाधिग्रहणसिद्धि-
र्भवति, न साक्षिलेख्यमात्रेण नाप्युद्देशमात्रेण । यथाह नारदः ( १।१३८ )-
'आधिस्तु द्विविधः प्रोक्तो जङ्गमः स्थावरस्तथा । सिद्धिरस्योभयस्यापि भोगो
यद्यस्ति नान्यथा ॥' इति । अस्य च फलं -'आधौ प्रतिग्रहे क्रीते पूर्वा तु बल-
वत्तरा' ( व्य० २३) इति । या ४स्वीकारान्ता क्रिया सा पूर्वा बलवती, स्वी-
काररहिता तु पूर्वापि न बलवतीति । स चाधिः प्रयत्नेन रक्ष्यमाणोऽपि काल-
वशेन यद्यसारतामविकृत एव सवृद्धिकमूल्यद्रव्यापर्याप्ततां गतस्तदाधिरन्यः
कर्तव्यः, धनिने धनं वा देयम् । 'रक्ष्यमाणोऽप्यसारताम्' इति वदता आधिः
प्रयत्नेन रक्षणीयो धनिनेति ज्ञापितम् ॥ ६० ॥
१. नष्टश्चेत्तदा । २. वृद्धिर्हातव्या । ३. गोप्यस्य भोग्यस्य च ।
४. स्वीकारान्तक्रिया पूर्वा ।

२१८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
भाषा—भोग्य आधि स्वीकार करने पर उसका भोग करने पर ही उसकी
सिद्धि होती है । प्रयत्नपूर्वक रखी जाने पर भी यदि आधि असार ( वृद्धि युक्त
और मूलद्रव्य मिलाकर अपर्याप्त हो जाय, या नष्ट ) हो जाय तो दूसरी
आधि रखनी चाहिए, अथवा धन दाता को उसका धन लौटा देना चाहिए ॥६०॥
'आधिः प्रणश्येद् द्विगुणे' ( व्य० ५८ ) इत्यस्यापवादमाह—
चरित्रबन्धककृतं स वृद्ध्या दापयेद्धनम् ।
सत्यंकारकृतं द्रव्यं द्विगुणं प्रतिदापयेत् ॥ ६१ ॥
चरित्रं शोभनाचरितं चरित्रेण बन्धकं चरित्रबन्धकं तेन यद् द्रव्यमात्मसा-
त्कृतं पराधीनं वा कृतम् । एतदुक्तं भवति—धनिनः स्वच्छाशयत्वेन बहुमू-
ल्यमपि द्रव्यमाधीकृत्याधमर्णेनाल्पमेव द्रव्यमात्मसात्कृतम् , यदि वाधमर्णस्य
स्वच्छाशयत्वेनाल्पमूल्यमाधिं गृहीत्वा बहुद्रव्यमेव धनिनाधमर्णाधीनं कृत-
मिति । तद्धनं स नृपो वृद्ध्या सह दापयेत् । अयमाशयः—एवं चं बन्धकं द्विगु-
णीभूतेऽपि द्रव्ये न नश्यति, किंतु द्रव्यमेव द्विगुणं दातव्यमिति । तथा सत्यं-
कारकृतं । करणं कारः । भावे घञ् । सत्यस्य कारः सत्यंकारः—'कारे सत्या-
गदस्य' (पा० ६।३।७०) इति मुम् । सत्यंकारेण कृतं सत्यंकारकृतम् । अयमभि-
सन्धिः—यदा बन्धकार्पणसमय एवेत्थं परिभाषितं द्विगुणीभूतेऽपि द्रव्ये मया
द्विगुणं³ द्रव्यमेव दातव्यं नाधिनाशः' इति, तदा तद् द्विगुणं दापयेदिति । अन्यो-
ऽर्थः । चरित्रमेव बन्धकं चरित्रबन्धकं । 'चरित्र' शब्देन गङ्गास्नानाग्निहोत्रा-
दिजनितमपूर्वमुच्यते । यत्र तदेवाधीकृत्य यद्द्रव्यमात्मसात्कृतं⁴ तन्न तदेव द्विगु-
णीभूतं दातव्यम् , नाधिनाश इति । आधिप्रसङ्गादन्यदुच्यते—सत्यंकारकृत-
मिति । क्रयविक्रयादिव्यवस्थानिर्वाहाय यदङ्गुलीयकादि परहस्ते कृतं तद्व्यवस्था-
तिकमे द्विगुणं दातव्यम् । तत्रापि येनाङ्गुलीयकार्पितं स एव चेद् व्यवस्थातिवर्ती
तेन तदेव दातव्यम् । ५इतरश्चेद् व्यवस्थातिवर्ती तदा तदेवाङ्गुलीयकादि द्विगुणं
प्रतिदापयेदिति ॥ ६१ ॥
भाषा—चरित्र बन्धक ( स्वेच्छा से कम मूल्य की वस्तु बन्धक लेकर
अधिक धन देना या अधिक मूल्य की वस्तु बन्धक रखकर कम धन ऋण
लेना ) होने पर वृद्धि के साथ धन दिलावे । सत्यकार (धन के दूना होने
पर बन्धक नष्ट न होकर दूना धन देने की शर्त ) किया गया हो तो दूना
धन दिलवाये ॥ ६१ ॥
१. प्रतिपाद्येत् । २. एवंविधं । ३. द्विगुणीभूतमेव द्रव्यं । ४. कृतं
तदा तन्न । ५. इतरं चेत् ।

व्यवहाराध्यायः २१६
उपस्थितस्य मोक्तव्य आधिः स्तेनोऽन्यथा भवेत् ।
प्रयोजकेऽसति धनं कुले न्यस्याधिमाप्नुयात् ॥ ६२ ॥
किंच, धनदानेनाधिमोक्षणायोपस्थितस्याधिर्मोक्तव्यो धनिना, न वृद्धिलो-
भेन स्थापयितव्यः, अन्यथा अमोक्षणे स्तेनश्चौरवद्दण्ड्यः भवेत् । असंनिहिते
पुनः प्रयोक्तरि कुले तदासन्नहस्ते सवृद्धिकं धनं विधायाधमर्णकः स्वीयं बन्धकं
गृह्णीयात् ॥ ६२ ॥
भाषा—ऋणी के बन्धक छुड़ाने आने पर उसकी वस्तु दे देनी चाहिए ।
(ब्याज के लोभ से टालना नहीं चाहिए) अन्यथा चोर के समान दण्ड का
भागी होता है । जिसके पास बन्धक रखा हो उसके अनुपस्थित होने पर
ब्याज सहित धन उसके कुल के किसी दूसरे व्यक्ति को सौंप कर बन्धक प्राप्त
कर ले ॥ ६२ ॥
अथ प्रयोक्ताऽप्यसंनिहितस्तदासन्नाश्च धनस्य ग्रहीतारो न सन्ति, यदि वा
असंनिहिते प्रयोक्तर्याधिविक्रयेण धनदित्साऽधमर्णस्य तत्र किं कर्तव्यमित्यपेक्षित
आह—
तत्कालकृतमूल्यो वा तत्र तिष्ठेदवृद्धिकः ।
तस्मिन्काले यत्तस्याधेर्मूल्यं तत्परिकल्प्य तत्रैव धनिानि तमाधिं वृद्धि-
रहितं स्थापयेन्न तत ऊर्ध्वं विवर्धते । यावद्धनी धनं गृहीत्वा तमाधिं मुञ्चति,
यावद्वा तन्मूल्यद्रव्यमृणे प्रवेशयति ॥
यदा तु द्विगुणीभूतेऽपि धने द्विगुणं धनमेव ग्रहीतव्यं, न स्वाधिनाश इति
विचारितमृणग्रहणकाल एव तदा द्विगुणीभूते द्रव्ये असंनिहिते चाऽधमर्णे
धनिना किं कर्तव्यमित्यत आह—
विना धारणिकाद्वापि विक्रीणीत ससाक्षिकम् ॥ ६३ ॥
धारणकादधमर्णाद्विना अधमर्णेऽसंनिहिते साक्षिभिस्तदासन्नैश्च सह तमाधिं
विक्रीय तद्धनं गृह्णीयाद्धनी । 'वा' शब्दो व्यवस्थितविकल्पार्थः । यदर्णग्रहणकाले
द्विगुणीभूतेऽपि धने धनमेव ग्रहीतव्यं, न स्वाधिनाश इति न विचारितं,
तदा 'आधिः प्रणश्येद् द्विगुणे' (व्य० ५८) इत्याधिनाशः । विचारिते त्वयं पक्ष
इति ॥ ६३ ॥
१. दण्ड्यो भवति । २. कल्पते तत्रैव । ३. ऊर्ध्वं धनं वर्धते ।
४. मृणिने । ५. धारणिकात् ।

२२० याज्ञवल्क्यस्मृतिः
भाषा-अथवा उस बन्धक का उस समय जितना मूल्य लगता हो वह
कह कर विना ब्याज के ही बन्धक को वहीं रहने दे (उसके बाद उसकी वृद्धि
नहीं होती) । यदि ऋण धन दूना हो जाय तो विना ऋणी के भी साक्षियों
के समक्ष उस बन्धक की वस्तु को धनी बेच सकता है ॥ ६३ ॥
भोग्याधौ विशेषमाह-
यदा तु द्विगुणीभूतमृणमाधौ तदा खलु ।
मोच्य आधिस्तदुत्पन्ने प्रविष्टे द्विगुणे धने ॥ ६४ ॥
यदा प्रयुक्तं धनं स्वकृतया वृद्धया द्विगुणीभूतं तदाधौ कृते तदुत्पन्ने
आध्युत्पन्ने द्रव्ये द्विगुणे धनिनः प्रविष्टे धनिनाऽऽधिर्मोक्तव्यः । यदि वादावे-
वाधौ दत्ते 'द्विगुणीभूते द्रव्ये त्वयाधिर्मोक्तव्यः' इति, परिभाषया कारणान्तरेण
वा भोगाभावेन यदा द्विगुणीभूतमृणं तदा, आधौ भोगार्थं धनिनि प्रविष्टे
तदुत्पन्ने द्रव्ये द्विगुणे सत्याधिर्मोक्तव्यः । अधिकोपभोगे तदपि देयम् । सर्वथा
सवृद्धिकमूलार्णापाकरणार्थाध्युपभोगविषयमिदं वचनम् । तमेनं क्षयाधिमाचक्षते
लौकिकाः । यत्र तु वृद्धयर्थ एवाध्युपभोग इति परिभाषा, तत्र द्वैगुण्यातिक्रमेऽपि
यावन्मूलदानं तावदुपभुङ्क्त एवाधिम् । एतदेव स्पष्टीकृतं बृहस्पतिना
(११।३३-४)-'ऋणी बन्धमवाप्नुयात् । फलभोग्यं पूर्णकालं दत्त्वा द्रव्यं तु
सामकम् ॥ यदि प्रकर्षितं तत्स्यात्तदा न धनभाग्धनी । ऋणी च न लभेद्वन्धं
परस्परमतं विना ॥' इति । अस्यार्थः-फलं भोग्यं यस्यासौ फलभोग्यः बन्धक
आधिः । स च द्विविधः-सवृद्धिकमूलापाकरणार्थो वृद्धिमात्रापाकरणार्थश्च । तत्र
च सवृद्धिमूलापाकरणार्थं बन्धं पूर्णकालं पूर्णः कालो यस्यासौ पूर्णकालस्तमा-
प्नुयादृणी । यदा सवृद्धिकं मूलं फलद्वारेण धनिनः प्रविष्टं तदा बन्धमाप्नुया-
दित्यर्थः । वृद्धिमात्रापाकरणार्थं तु बन्धकं सामकं दत्त्वाप्नुयादृणी । समं मूलं,
सममेव सामकम् ॥ अस्यापवादमाह-यदि प्रकर्षितं तत्स्यात् । तत् बन्धकं
प्रकर्षितमतिशयितं वृद्धेरप्यधिकफलं यदि स्यात् 'तदा न धनभाग्धनी' सामकं
न लभेत धनी । मूलमदत्त्वैव ऋणी बन्धमवाप्नुयादिति यावत् । अथ स्वप्रकर्षितं
तद्वन्धकं वृद्धयेऽप्यपर्याप्तं, तदा सामकं दत्त्वापि बन्धं न लभेताधमर्णः ।
वृद्धिशेषमपि दत्त्वैव लभेतेत्यर्थः । पुनरुभयत्रापवादमाह-'परस्परमतं विना'
उत्तमर्णाधमर्णयोः परस्परानुमत्यभावे 'यदि प्रकर्षितम्' इत्याद्युक्तम्, परस्परा-
नुमतौ तूत्कृष्टमपि बन्धकं यावन्मूलदानं तावदुपभुङ्क्ते धनी, निकृष्टमपि
मूलमात्रदाने नैवाधमर्णो लभत इति ॥ ६४ ॥
१. मूल्यापाकरणार्था, मूलर्णापाकरण । २. मूल्यदानं । ३. बन्धः
आधिः । ४. मूल्यमदत्त्वैव । ५. वृद्धिशेषमदत्त्वैव ।

व्यवहाराध्यायः २२१
भाषा—( भोग्य आधि होने पर ) ऋण दूना होने पर ऋणी व्यक्ति जब
दूना धन प्राप्त कर ले तो बन्धक की वस्तु छोड़ देवे ॥ ६४ ॥
इति ऋणादानप्रकरणम् ।
अथ ^१उपनिधिप्रकरणम् ४
उपनिधिं प्रत्याह—
वासनस्थमनाख्याय हस्तेऽन्यस्य यदर्प्यते ।
द्रव्यं तदौपनिधिकं प्रतिदेयं तथैव तत् ॥ ६५ ॥
निक्षेपद्रव्यस्याधारभूतं द्रव्यान्तरं वासनं करण्डादि, तत्स्थं वासनस्थं
यद्द्रव्यं रूपसंख्यादिविशेषमनाख्याय अकथयित्वा मुद्रितमन्यस्य हस्ते रक्षणार्थं
विश्रम्भादर्प्यते स्थाप्यते तद्द्रव्यमौपनिधिकमुच्यते । यथाह नारदः—'असं-
ख्यातमविज्ञातं समुद्रं यन्निधीयते । तज्जानीयादुपनिधिं निक्षेपं गणितं विदुः ॥'
इति । प्रतिदेयं तथैव तत् । यस्मिन्स्थापितं तेन तथैव पूर्वमुद्रादिचिह्नितम-
र्पितं तथैव स्थापकाय प्रतिदेयं प्रत्यर्पणीयम् ॥ ६५ ॥
भाषा—जब किसी पात्र में रखकर रूप या संख्या आदि बताये बिना
कोई वस्तु दूसरे को ( निक्षेप के रूप में ) दी जाती है तब वह द्रव्य उपनिधि
कहलाता है; उसे ज्यों के त्यों लौटाना होता है ॥ ६५ ॥
‘प्रतिदेयम्’ ( व्य० ६५ ) इत्यस्यापवादमाह—
न दाप्योऽपहृतं तं^२ तु राजदैविकतस्करैः ।
तमुपनिधिं राज्ञा दैवेनोदकादिना तस्करैर्वाऽपहृतं नष्टं न दाप्योऽसौ
यस्मिन्नुपनिहितम् । धनिन एव तद्द्रव्यं नष्टं यदि जिह्मकारितं न भवति ।
यथाह नारदः ( १।९ )—'ग्रहीतुः सह योऽर्थेन नष्टो नष्टः स दायिनः ।
दैवराजकृते तद्वन्न^३ चेत्तज्जिह्मकारितम् ॥' इति ॥—
अस्यापवादमाह—
भ्रेषै^४श्चेन्मार्गितेऽदत्ते दाप्यो दण्डं च तत्समम् ॥ ६६ ॥
स्वामिना मार्गिते याचिते यदि न ददाति तदा तदुत्तरकालं यद्यपि राजा-
दिभिर्भ्रेषो नाशः संजातस्तथापि तद्द्रव्यं मूल्यकल्पनया धनिने ग्रहीता दाप्यो
राज्ञे च तत्समं दण्डम् ॥ ६६ ॥

१. निक्षेप । २. तत्तु । ३. तद्भन्नवेत्तज्जिह्म तद्भग्नवेदाजिह्म ।
४. भ्रंशश्चेन्मा ।

भाषा—किन्तु उसके राजा, दैविक उत्पात द्वारा नष्ट या चोरों द्वारा चुरा
लिये जाने पर वह (उपनिधि द्रव्य) प्रतिदेय नहीं होता। और यदि उपनिधि
रखने वाले के मांगने पर भी वह वस्तु नहीं लौटाई जाती एवं उसके बाद
राजा आदि द्वारा नष्ट हो जाती है तो उसे देना होता है और साथ ही उसके
बराबर दण्ड भी चुकाना होता है ॥ ६६ ॥
भोक्तारं प्रति दण्डमाह—
आजीवन्स्वेच्छया दण्ड्यो दाप्यस्तं चापि सोदयम् ।
यः स्वेच्छया स्वाम्यननुज्ञयोपनिहितं द्रव्यमाजीवन्नुपभुङ्क्ते व्यवहरति वा
प्रयोगादिना लाभार्थमसावुपभोगानुसारेण लाभानुसारेण च दण्ड्यः, तं चोपनिधिं
सोदयमुपभोगे सवृद्धिकं व्यवहारे सलाभं धनिने दाप्यः । वृद्धेःप्रमाणं च
कात्यायनेनोक्तम्—'निक्षेपं वृद्धिशेषं च क्रयं विक्रयमेव च । याच्यमानो न
चेद्दद्याद्वर्धते पञ्चकं शतम् ॥' इति । एतच्च भक्षिते द्रष्टव्यम् । उपेक्षाज्ञाननष्टे तु
तेनैव विशेषो दर्शितः—'भक्षितं सोदयं दाप्यः समं दाप्य उपेक्षितम् ।
किंचिन्न्यूनं प्रदाप्यः स्याद् द्रव्यमज्ञाननाशितम् ॥' इति । 'किंचिन्न्यूनम्' इति
चतुर्थांशहीनम् ॥
उपनिधेर्धर्मान्याचितादिष्वतिदिशति—
याचितान्वाहितन्यासनिक्षेपादिष्वयं विधिः ॥ ६७ ॥
विवाहोद्युत्सवेषु वस्त्रालंकारादि याचित्वाऽऽनीतं याचितम् । यदेकस्य हस्ते
निहितं द्रव्यं तेनाप्यनु पश्चादन्यहस्ते स्वामिने देहीति निहितं तदन्वाहितम् ।
न्यासो नाम गृहस्वामिनेऽदर्शयित्वा तत्परोक्षमेव गृहजनहस्ते प्रक्षेप्यो गृहस्वामिने
समर्पणीयमिति । समक्षं तु समर्पणं निक्षेपः । 'आदि'शब्देन सुवर्णकारादिहस्ते
कटकादिनिर्माणाय न्यस्तस्य सुवर्णादेः, प्रतिन्यासस्य च परस्परप्रयोजनापेक्षया
'त्वयेदं मदीयं रक्षणीयं, मयेदं त्वदीयं रक्ष्यते' इति न्यस्तस्य ग्रहणम् । यदाह
नारदः (२।१४)—'एष एव विधिर्दृष्टो याचितान्वाहितादिषु । शिल्पिषूपनिधौ
न्यासे प्रतिन्यासे तथैव च ॥' इति । एतेषु याचितान्वाहितादिष्वयं विधिः
उपनिधेर्यः प्रतिदानादिविधिः स एव वेदितव्यः ॥ ६७ ॥
भाषा—जो अपनी इच्छा से उपनिधि द्रव्य का भोग करता है उसे
उसके लाभ के साथ उपनिधि दिलावे और साथ ही दण्ड भी दे । यही नियम
याचित (मगनी), अन्वाहित (मांगने वाले से किसी अन्य व्यक्ति द्वारा
स्वामी के पास भिजवाई गई), न्यास (परोक्ष में घर के किसी अन्य व्यक्ति के
१. आजीवेत्युप आजीवन्फलं भुंक्ते । २. याक्ष्यमानं । ३. पेक्षायां त्वयेदं ।

व्यवहाराध्यायः २२३
हाथ में सौंपी गई ) और निक्षेप ( सन्मुख दी हुई ) वस्तुओं के विषय में
भी लागू होते हैं ॥ ६७ ॥
इति औपनिधिकप्रकरणम् ।
अथ साक्षिप्रकरणम् ५
प्रमाणं लिखितं भुक्तिः साक्षिणश्चेति कीर्तितम्' (व्य० २२) इत्युक्तं, तत्र
भुक्तिर्निरूपिता; सांप्रतं साक्षिखरूपं निरूप्यते । साक्षी च साक्षाद्दर्शनाच्छ्रवणाच्च
भवति । यथाह मनुः ( ८।७४ ) - 'समक्षदर्शनात्साक्ष्यं श्रवणाच्चैव सिद्ध्यति'
इति । स च द्विविधः-कृतोऽकृतश्चेति । साक्षित्वेन निरूपितः कृतः । अनिरू-
पितोऽकृतः । तत्र कृतः पञ्चविधोऽकृतश्च षड्विध इत्येकादशविधः । यथाह
नारदः ( १।१७८ ) - 'एकादशविधः साक्षी शास्त्रे दृष्टो मनीषिभिः । कृतः
पञ्चविधो ज्ञेयः षड्विधोऽकृत उच्यते ॥' इति । तेषां च भेदस्तेनैव दर्शितः-
'लिखितः स्मारितश्चैव यदृच्छाभिज्ञ एव च । गूढश्चोत्तरसाक्षी च साक्षी पञ्चविधः
स्मृतः ॥' (नारदः १।१४०) इति । लिखितादीनां च स्वरूपं कात्यायनेनोक्तं-
'अर्थिना स्वयमानीतो यो लेख्ये संनिवेश्यते । स साक्षी लिखितो नाम स्मारितः
पत्रकारूढे ॥' इति । 'स्मारितः पत्रकारूढे' इत्यस्य विवरणं तेनैव कृतम्-'यस्तु-
कार्यप्रसिद्धयर्थं दृष्ट्वा कार्यं पुनः पुनः । स्मार्यते ह्यर्थिना साक्षी स स्मारित
इहोच्यते ॥' इति । यस्तु यदृच्छयागतः साक्षी क्रियते स यदृच्छाभिज्ञः । अनयोः
पत्रानारूढत्वेऽपि भेदस्तेनैव दर्शितः - 'प्रयोजनार्थमानीतः प्रसङ्गादागतश्च यः ।
द्वौ साक्षिणौ त्वलिखितौ पूर्वपक्षस्य साधकौ ॥' इति, तथा-'अर्थिना स्वार्थसि-
द्ध्यर्थं प्रत्यर्थिवचनं स्फुटम् । यः श्राव्यते स्थितो गूढो गूढसाक्षी स उच्यते ॥'
इति, तथा-'साक्षिणामपि यः साक्ष्यमुपर्युपरि भाषते । श्रवणाच्छ्रावणाद्वापि स
साक्ष्युत्तरसंज्ञितः ॥' इति । षड्विधस्याप्यकृतस्य भेदो नारदेन दर्शितः (१।१५१)-
'ग्रामश्च प्राड्विवाकश्च राजा च व्यवहारिणाम् । कार्येष्वधिकृतो यः सयादर्थिना
प्रहितश्च यः ॥ कुल्याः कुलविवादेषु विज्ञेयास्तेऽपि साक्षिणः ॥' इति । 'प्राड्वि-
वाक'ग्रहणं लेखकसभ्योपलक्षणार्थम्; 'लेखकः प्राड्विवाकश्च सभ्याश्चैवानुपूर्वशः ।
नृपे पश्यति तत्कार्यं साक्षिणः समुदाहृताः ॥' इति ।
तेऽपि साक्षिणः कीदृशाः, कियन्तश्च भवन्तीत्यत आह-
तपस्विनो दानशीलाः कुलीनाः सत्यवादिनः ।
धर्मप्रधाना ऋजवः पुत्रवन्तो धनान्विताः ॥ ६८ ॥
१. निक्षेपप्रकरणम् । २. श्रावितः । ३. सभ्यश्चैव ।

२२४ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
त्र्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः श्रौतस्मार्तक्रियापराः ।
यथाजाति यथावर्णं सर्वे सर्वेषु वा स्मृताः ॥ ६९ ॥
तपस्विनस्तपःशीलाः, दानशीला दाननिरताः, कुलीना महाकुलप्रसूताः,
सत्यवादिनः सत्येवदनशीलाः, धर्मप्रधाना न स्वार्थकामप्रधानाः, ऋजवोऽ-
कुटिलाः, पुत्रवन्तो विद्यमानपुत्राः, धनान्रिता बहुसुवर्णादिधनयुक्ताः, श्रौतस्मा-
र्तक्रियापराः नित्यनैमित्तिकानुष्ठानरताः, एवंभूताः पुरुषास्त्र्यवराः साक्षिणो
भवन्ति । त्रयः अवरा न्यूना येषां ते त्र्यवराः त्रिभ्योऽर्वाङ् न भवन्ति । परतस्तु
यथाकामं भवन्तीत्यर्थः । जातिम नतिक्रम्य यथाजाति । जातयो मूर्धावसिक्ताद्याः
अनुलोमजाः प्रतिलोमजाश्च। तत्र मूर्धावसिक्तानां मूर्धावसिक्ताः साक्षिणो भवन्ति ।
एवमम्बष्ठादिष्वपि द्रष्टव्यम् । वर्णमनतिक्रम्य यथावर्णम् । वर्णा ब्राह्मणादयः ।
तत्र ब्राह्मणानां ब्राह्मणा एवोक्तलक्षणा उक्तसंख्याकाः साक्षिणो भवन्ति । एवं
क्षत्रियादिष्वपि द्रष्टव्यम् । तथा स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रिय एव कुर्युः । यथाह मनुः
( ८।६८ ) - 'स्त्रीणां साक्ष्यं स्त्रियः कुर्युः' इति । सजातिसवर्णसंभवे सर्वे
मूर्धावसिक्तादयो ब्राह्मणादयश्च सर्वेषु मूर्धावसिक्तादिषु ब्राह्मणादिषु च यथा-
संभवं साक्षिणो भवन्ति । उक्तलक्षणानां साक्षिणामसंभवे प्रतिषेधरहिता-
नामन्येषामपि साक्षित्वप्रतिपादनार्थमसाक्षिणो वक्तव्याः । ते च पञ्च-
विधा नारदेन दर्शिताः - 'असाक्ष्यपि हि शास्त्रेषु दृष्टः पञ्चविधो बुधैः ।
वचनाद्दोषतो भेदात्स्वयमुक्तिर्मृतान्तरः ॥' इति । के पुनर्वचनात् असा-
क्षिण इत्यत आह- 'श्रोत्रियास्तापसा वृद्धा ये च प्रव्रजितादयः । असाक्षि-
णस्ते वचनान्नात्र हेतुरुदाहृतः ॥' ( १।१५८ ) इति । तापसा वानप्रस्थाः ।
'आदि'शब्देन पित्रा विवदमानादीनां ग्रहणम् । यथाह शङ्खः - 'पित्रा विवद-
मानगुरुकुलवासिपरिव्राजकवानप्रस्थ४निर्ग्रन्था असाक्षिणः' इति । दोषादसाक्षिणो
दर्शिताः- 'स्तेनाः साहसिकाय्चण्डाः कितवा वै५ञ्चकास्तथा । असाक्षिणस्ते
दुष्टत्वात्तेषु सत्यं न विद्यते ॥' ( नारदः १।१५९ ) । चण्डाः कोपनाः, कितवा
द्यूतकृतः । भेदादसाक्षिणां च स्वरूपं तेनैव दर्शितम् - 'साक्षिणां लिखितानां
च निर्दिष्टांनां च ६वादिनाम् । तेषामेकोऽन्यथावादी भेदात्सर्वे नै साक्षिणः ॥'
इति । तथा स्वयमुक्तिस्वरूपं चोक्तम् - 'स्वयमुक्तिर्८निर्दिष्टः स्वयमेवैत्य यो
वदेत् । सूच्यित्युक्तः स शास्त्रेषु न स साक्षित्वमर्हति ॥' ( १।१६१ ) इति ।
१. सत्यवादन । २. छानपराः । ३. स्वयमुक्तिर्मृतान्तरम् ; स्वयमुक्तैः ।
४. वानप्रस्था निर्ग्रन्थाश्चाप्ता; निर्ग्रन्था निगडस्थाः । ५. वञ्चकास्तथा ।
६. वादिना । ७. असाक्षिणः । ८. मुक्तिर्हि निर्दिष्टः ।

मृतान्तरस्यापि लक्षणमुक्तम्—'योऽर्थः श्रावयितव्यः स्यात्तस्मिन्नसति चार्थिनि ।
क तद्वदतु साक्षित्वमित्यसाक्षी मृतान्तरः ॥' (१।१६२) इति । येनार्थिना
प्रत्यर्थिना वा साक्षिणां योऽर्थः श्रावयितव्यो भवेत् 'यूयमत्रार्थे साक्षिणः' इति
तस्मिन्नर्थिनि प्रत्यर्थिनि वा असति मृतेऽर्थे चानिविदिते, १साक्षी क्व कस्मिन्नर्थे
कस्य वा कृते साक्ष्यं वदत्विति मृतान्तरः साक्षी न भवति । यत्र तु मुमूर्षुणा
स्वस्थेन वा पित्रा पुत्रादयः श्राविता 'अस्मिन्नर्थेऽमी साक्षिणः' इति तत्र मृता-
न्तरोऽपि साक्षी । तथाह नारदः ( १।९६) —'मृतान्तरोऽर्थिनि प्रेते मुमूर्षु-
श्रावितादृते' । तथा— 'श्रावितोऽनातुरेणापि यस्त्वर्थो धर्मसंहितः । मृतेऽपि तत्र
साक्षी२ स्यात्षट्सु चान्वाहितादिषु ॥' इति ॥ ६८-६९ ॥
भाषा—तपस्वी, दानी, कुलीन, सत्यवादी, ( अर्थ और काम को छोड़
कर ) धर्म में प्रमुख रूप से रत, सरल, पुत्रवान्, धनवान् और श्रौत एवं
स्मार्त कर्मों का अनुष्ठान करने वाले तीन से अधिक साक्षी जानने चाहिए जो
ब्राह्मणादि वर्ण एवं मूर्धावसिक्त आदि जातियों के अनुसार सबका सबके लिये
साक्षी बनना विहित है ॥ ६८-६९ ॥
तानेतानसाक्षिणो दर्शयति—
स्त्रीबालवृद्धकितवमत्तोन्मत्ताभिशस्तकाः ।
रङ्गावतारिपाखण्डिकूटकृद्विकलेन्द्रियाः ॥ ७० ॥
पतिताप्तार्थसंबन्धिसहायरिपुतस्कराः ।
साहसी दृष्टदोषश्च ५निर्धूताद्यास्त्वसाक्षिणः ॥ ७१ ॥
स्त्री प्रसिद्धा, बालोऽप्राप्तव्यवहारः, वृद्धोऽशीतिकावरः, 'वृद्ध'ग्रहणं वचन-
निषिद्धानामप्येषामपि श्रोत्रियादीनामुपलक्षणार्थम् ; कितवोऽक्षदेवी, मत्तः
पानादिना, उन्मत्तो ६ग्रहाविष्टः, अभिशस्तोऽभियुक्तो ब्रह्महत्यादिना, रङ्गाव-
तारी चारणः । पाखण्डिनो निर्ग्रन्थप्रभृतयः । कूटकृत् कपटलेख्यादिकारी ।
विकलेन्द्रियः श्रोत्रादिरहितः, पतितो ब्रह्महादिः, आप्तः सुहृत्, अर्थ-
संबन्धी विप्रतिपद्यमानार्थसंबन्धी, सहाय एककार्यः, रिपुः शत्रुः, तस्करः
स्तेनः, साहसी ७बलावष्टम्भकारी । दृष्टदोषो दृष्टविरुद्धवचनः, निर्धूतो
बन्धुभिरुत्सृक्तः, 'आद्य' शब्दादन्येषामपि स्मृत्यन्तरोक्तानां दोषादसाक्षिणां भेदाद-
साक्षिणां स्वयमुक्तेर्मृतान्तरस्य च ग्रहणम् । एते स्त्रीबालादयः साक्षिणो न
भवन्ति ॥ ७०-७१ ॥
१. साक्षित्वं कस्मिन्नर्थे । २. साक्षात्स्यात् । ३. वतारपाषण्डकूट ।
४. पाषाण्डि । ५. निर्धूतश्रेयसा । ६. भूताविष्टः । ७. स्वबला ।
८. दृष्टवितथवचनः ।

२२६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
—स्त्री, बालक ( ८० वर्ष से ऊपर का ), वृद्ध, जुआरी, मत्त ( मदिरा
पीने वाला ), उन्मत्त ( पागल ), महापातकी, रंगावतारी, पाखण्डी, झूठा
लेख लिखने वाला, विकलेन्द्रिय ( बहरा या गूंगा ), ब्रह्म-हत्यादि महापाप
करने वाला पतित, मित्र, धन देने वाला, सहायक, शत्रु, चोर, साहसी
( बलपूर्वक किसी वस्तु का अपहरण करने वाला ), प्रत्यक्ष दोष से युक्त,
और बन्धुओं द्वारा परित्यक्त व्यक्ति साक्षी नहीं होते हैं ॥ ७०-७१ ॥
'त्र्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः' ( व्य० ६९ ) इत्यस्यापवादमाह—
उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोऽपि धर्मवित् ।
ज्ञानपूर्वकं नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठायी धर्मवित् स एकोऽप्युभयानुमत-
श्चेत्साक्षी भवति । 'अपि'शब्दबलाद् द्वावपि । यद्यपि 'श्रौतस्मार्तक्रियापराः'
(व्य० ६९) इति त्र्यवराणामपि धर्मवित्वं समानं, तथापि तेषामुभयानुमत्याभा-
वेऽपि साक्षित्वं भवति । एकस्य द्वयोर्वोभयानुमत्यैव साक्षित्वं भवतीत्यर्थवत्
'त्र्यवर'ग्रहणम् ॥—
'तपस्विनो दानशीलाः, ( व्य० ६८ ) इत्यस्यापवादमाह—
सर्वः साक्षी संग्रहणे चौर्यपारुष्यसाहसे ॥ ७२ ॥
संग्रहणादीनि वक्ष्यमाणलक्षणानि तेषु सर्वे वचननिषिद्धास्तपःप्रभृतिगुण-
रहिताश्च साक्षिणो भवन्ति । दोषादसाक्षिणो भेदादसाक्षिणः स्वयमुक्तिश्चात्रापि
साक्षिणो न भवन्ति; सत्याभावादिति हेतोरत्रापि विद्यमानत्वात् ।—'मनुष्यमा-
रणं चौर्यं परदारामिमर्शनम् । पारुष्यमुभयं चेति साहसं स्याच्चतुर्विधम् ॥'
( नारदः १४।१ ) इति वचनाद्यद्यपि स्त्रीसंग्रहणचौर्यपारुष्याणां साहसत्वं तथापि
तेषां स्वबलावष्टम्भेन जनसमक्षं क्रियमाणानां साहसत्वम् । रहसि क्रियमाणानां
तु 'संग्रहणादि'शब्दवाच्यत्वमिति तेषां साहसात्पृथगुपादानम् ॥ ७२ ॥
भाषा—दोनों पक्ष स्वीकार करें तो धर्म को जानने वाला एक ही व्यक्ति
साक्षी हो सकता है । चोरी और कठोर वचन के निर्जन स्थान पर करने
अर्थात् संग्रहण में और इनके खुल्लमखुल्ला करने पर अर्थात् साहस में सभी
साक्षी हो सकते हैं ॥ ७२ ॥
साक्षिश्रावणमाह—
साक्षिणः श्रावयेद्वादिप्रतिवादिसमीपगान् ।
अर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ साक्षिणः समवेतान् 'नासमेताः पृष्टाः प्रब्रूयुः' ( १३।५ )
इति गौतमवचनात्, वक्ष्यमाणं श्रावयेत् । तत्रापि कात्यायनेन विशेषो
१. अपिशब्दाद् द्वावपि । २. व्यर्थं च त्र्यवर । ३. सत्यवादित्वहेतोः ।
४. पृथग्गुणः ।

दर्शितः—'सभान्तः साक्षिणः सर्वानर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ । प्राड्विवाको
नियुञ्जीत विधिनाऽनेन सान्त्वयन् । देवब्राह्मणसांनिध्ये साक्ष्यं पृच्छेद्दतं
द्विजान् । उदङ्मुखान्प्राङ्मुखान्वा पूर्वाह्णे वै शुचिः शुचीन् ॥' ( मनुः ८।७९,
८७ ) 'आहूय साक्षिणः पृच्छेन्नियम्य शपथैर्भृशम् । समस्तान्र्विदिताचारान्वि-
ज्ञातान्पृथक्पृथक् ॥' ( नारदः १।१५८ ) इति । तथा ब्राह्मणादिषु श्रावणे
मनुना नियमो दर्शितः ( ८।११३ )—'सत्येन शापयेद्विप्रं क्षत्रियं वाहनायुधैः ।
गोबीजकाञ्चनैर्वैश्यं शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः ॥' इति । ब्राह्मणमन्यथा ब्रु¹वतः सत्यं
ते नश्यतीति शापयेत् । क्षत्रियं वाहनायुधानि तव विफलानीति, गोबीजकाञ्च-
नादीनि तव विफलानि भविष्यन्तीति वैश्यम् , शूद्रमन्यथा ब्रुवतस्तव सर्वाणि
पातकानि भविष्यन्तीति शापयेत् । अत्र चापवादस्तेनैव दर्शितः ( ८।१०२ )—
'गोरक्षकान्वाणिजिकांस्तथा कारुकुशीलवान् । प्रेष्यान्वार्धुषिकांश्चैव विप्रान्शूद्र-
वदाचरेत् ॥' इति । 'विप्र' ग्रहणं क्षत्रियवैश्ययोरुपलक्षणार्थम् । कुशीलवा गाय-
काः । प्रतिवादिना साक्षिदूषणे दत्ते प्रत्युक्तयोग्यदूषणेषु बाल्यादिषु तथैव निर्णयः ।
अयोग्येषु तु तद्वचनाल्लोकतो वा निर्णयो न साक्ष्यन्तरेणेति नानवस्था । यदि
साक्षिदोषमुद्भाव्य साधयितुं न शक्नोति प्रतिवादी, तदाऽसौ दोषानुसा²रेण
दण्ड्यः । अथ साधयति, तदा न साक्षिणः । यथाह—'असा³धयन्दमं दाप्यो
दूषणं साक्षिणां स्फुटम् । भाविते साक्षिणो वर्ज्याः साक्षिधर्मनिराकृताः ॥' इति ।
उद्दिष्टेषु च सर्वेषु साक्षिषु दुष्टेष्वर्थी यदा क्रियान्तरनिरपेक्षस्तदा पराजितो
भवति; 'जितः स विनयं दाप्यः शास्त्रदृष्टेन कर्मणा । यदि वादी निराकाङ्क्षः
साक्षिस्वेव व्यवस्थितः ॥' इति स्मरणात् । साकाङ्क्षश्चेत्क्रियान्तरमवलम्बेतैत्य-
भिप्रायः ॥—

कथं श्रावयेदित्यत आह—
ये⁴ पातककृतां लोका महापातकिनां तथा ॥ ७३ ॥
अग्निदानां च ये लोका ये च स्त्रीबालघातिनाम् ।
स तान्⁵सर्वानवाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदेत् ॥ ७४ ॥
सुकृतं यत्त्वया किंचिज्जन्मान्तरशतैः कृतम् ।
तत्सर्वं तस्य जानीहि यं पराजयसे मृषा ॥ ७५ ॥
'पातकोपपातकसमहापातककारिणामग्निदानां स्त्रीबालघातिनां च ये लोका-
स्तान्सर्वानसावाप्नोति यः साक्ष्यमनृतं वदति । तथा⁶ जन्मान्तरशतैर्यत्सुकृतं
कृतं, तत्सर्वं तस्य भवति, यस्ते⁷ऽनृतवदनेन पराजितो भवति' इति, 'इति

१. ब्रुवन्तं ।
२. सारानुसारेण ।
३. असाधयन् अभावयन् ।
४. ये च पातकिनां लोकाः ।
५. तान्सर्वान्समवा ।
६. यथा ।
७. यस्तेऽनृतवचनेन । यस्तेनोऽनृतवदनेन ।

१५ या०

२२८ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
श्रावयेत्' इति संबन्धः । एतच्च शूद्रविषयं द्रष्टव्यम् ; 'शूद्रं सर्वैस्तु पातकैः'
( मनुः ८।१२३ ) इति शूद्रे सर्वपातक'श्रावणस्य विहितत्वात् । गोरक्षकादि-
द्विजातिविषयं च; 'गोरक्षकान्वाणिजकान्' ( मनुः ८।१०२ ) इत्युक्तत्वात् ।
अस्यानेकजन्मार्जितसुकृतसंक्रमणस्य महापातकादिफलप्राप्तेश्चानृतवचनमात्रेणानु-
नुपपत्तेः, साक्षिसंत्रासार्थमिदमुच्यते । तथाह नारदः ( १।२०० ) - 'पुराणै-
र्धर्मवचनैः सत्यमाहात्म्यकीर्तनैः । अनृतस्यापवादैश्च भृशमुत्रासयेदिमान् ॥'
इति ॥ ७३-७५ ॥

भाषा—वादी और प्रतिवादी के समीप स्थित साक्षियों को सम्बोधित
कर उन्हें इस प्रकार सुनावे—जो लोक पातक करने वाले एवं महापातकियों
को मिलते हैं, जो लोक आग लगाने वालों को एवं जो लोक स्त्री एवं बालकों
की हत्या करने वालों को मिलते हैं उन सभी लोकों को वह व्यक्ति प्राप्त करता
है जो साक्ष्य में झूठ बोलता है । तुम लोगों ने सौ जन्म-जन्मान्तर में जो कुछ
भी पुण्यार्जन किया है उन सबको उस व्यक्ति का समझना जिसे तुम झूठे ही
पराजित करोगे ॥ ७३-७५ ॥

यदा तु श्राविताः साक्षिणः कथंचिन्न ब्रूयुस्तदा किं कर्तव्यमित्यत आह—
अब्रुवन्हि नरः साक्ष्यमृणं सदशबन्धकम् ।
राज्ञा सर्वं प्रदाप्यैः स्यात्षट्चत्वारिंशकेऽहनि ॥ ७६ ॥

यः साक्ष्यमङ्गीकृत्य श्रावितः सन् कथंचिन्न वदति स राज्ञा सर्वं सबृद्धिक-
मृणं धनिने दाप्यः, सदशबन्धकं दशांशसहितम् । दशांशश्च राज्ञो भवति;
'राज्ञाऽधमर्णिको दाप्यः साधिताद्दशकं शतम्' ( व्य० ४२ ) इत्युक्तत्वात् ।
एतच्च षट्चत्वारिंशकेऽहनि प्राप्ते वेदितव्यम् । ततोऽर्वाग्वदन्न दाप्यः, इदं च
व्याध्याद्युपप्लवरहितस्य । तथाह मनुः ( ८।१०७ )—'त्रिपक्षादब्रुवन्साक्ष्य-
मृणादिषु नरोऽगदः । तदृणं प्राप्नुयात्सर्वं दशबन्धं च सर्वशः ॥' इति । 'अगद'
इति राजदैवोपप्लवविरहोपलक्षणम् ॥ ७६ ॥

भाषा—जो साक्ष्य स्वीकार करके उसके अनन्तर कुछ न बोले उससे
राजा वृद्धि के साथ सम्पूर्ण ऋण का धन धनी को दिलावे तथा साथ ही
उसका दशमांश वसूल करे । इन सभी धनों को राजा छियालिसवें दिन
दिलावे ॥ ७६ ॥

१. श्रवणस्य । २. विहितं च । ३. अस्यानेक । ३. भृशं
संत्रासयेत् । ५. प्रदाप्यः षट् । ६. चत्वारिंशत्तमेऽहनि ।

व्यवहाराध्यायः २२६
यस्तु जानन्नपि साक्ष्यमेव नाङ्गीकरोति दौरात्म्यात्तं प्रत्याह—
न ददाति हि यः साक्ष्यं जानन्नपि नराधमः ।
स कूटसाक्षिणां पापैस्तुल्यो दण्डेन चैव हि ॥ ७७ ॥
यः पुनर्नराधमो विप्रतिपन्नमर्थं विशेषतो जानन्नपि साक्ष्यं न ददाति
नाङ्गीकरोति स कूटसाक्षिणां तुल्यः पापैः दण्डेन च । कूटसाक्षिणां च दण्डं
वक्ष्यति । कूटसाक्षिणश्च दण्डयित्वा पुनर्व्यवहारः प्रवर्तनीयः । कृतोऽपि वा,
कौटसाक्ष्ये विदिते निवर्तनीयः । यथाह मनुः (८।११७)—'यस्मिन्यस्मि-
न्विवादे तु कौटसाक्ष्यं कृतं भवेत् । तत्तत्कार्यं निवर्तेत कृतं चाप्यकृतं भवेत् ॥'
इति ॥ ७७ ॥
भाषा—जो नीच मनुष्य जानता हुआ भी साक्ष्य (गवाही) नहीं देता है
वह कूटसाक्षियों का पाप करता और उस उन्हीं के समान दण्ड देना चाहिए ॥७७॥
साक्षिविप्रतिपत्तौ कथं निर्णय इत्यत आह—
द्वैधे बहूनां वचनं समेषु गुणिनां तथा ।
गुणिद्वैधे तु वचनं ग्राह्यं ये गुणवत्तमाः ॥ ७८ ॥
साक्षिणां द्वैधे विप्रतिपत्तौ बहूनां वचनं ग्राह्यम् । समेषु समसंख्येषु
द्वैधे ये गुणिनस्तेषां वचनं प्रमाणम् । यदा पुनर्गुणिनां विप्रतिपत्तिस्तदा ये गुण-
वत्तमाः श्रुताध्ययनतदर्थानुष्ठानधनपुत्रादिगुणसंपन्नास्तेषां वचनं ग्राह्यम् । यत्र
तु गुणिनः कतिपये, इतरे च बहवस्तत्रापि गुणिनामेव वचनं ग्राह्यम् ; 'उभया-
नुमतः साक्षी भवत्येकोऽपि धर्मवित्' (व्य० ७२) इति गुणातिशयस्य
मुख्यत्वात् । यत्तु 'भेदात्साक्षिणः' (व्य० ६८।६९) इत्युक्तं, तत्सर्वसाम्येनागृ-
ह्यमाणविशेषविषयम् ॥ ७८ ॥
भाषा—साक्षियों के कथनों में अन्तर (द्वैध) हो तो उनमें से अधिकांश की
बात को, दोनों ओर समान हों तो गुणियों के कथन को और गुणियों में
भी परस्पर विरोध हो तो जो सर्वाधिक गुणवान् साक्षी हों उनके वचन को
ग्रहण करना चाहिए ॥ ७८ ॥
साक्षिभिश्च कथमुक्ते जयः कथं वा पराजय इत्यत आह—
यस्योचुः साक्षिणः सत्यां प्रतिज्ञां स जयी भवेत् ।
अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः ॥ ७९ ॥
यस्य वादिनः प्रतिज्ञां द्रव्यजातिसंख्यादिविशिष्टां साक्षिणः सत्यां
वदन्ति सत्यमेवं जानीमो वयमिति स जयो भवति । यस्य पुनर्वादिनः प्रतिज्ञा-
१. कृतेऽपि कौटसाक्ष्ये । २. यत्र गुणिनः ।

२४० याज्ञवल्क्यस्मृतिः
मन्यथा वैपरीत्येन मिथ्यैतदिति वदन्ति तस्य पराजयो ध्रुवो निश्चितः । यत्र
तु प्रतिज्ञातार्थस्य विस्मरणादिना भावाभावौ साक्षिणो न प्रतिपादयन्ति, तत्र
प्रमाणान्तरेण निर्णयः कार्यः । न च राज्ञा साक्षिणः पुनः पुनः प्रष्टव्याः ।
स्वभावोक्तमेव वचनं ग्राह्यम् । यथाह—'स्वभावोक्तं वचस्तेषां ग्राह्यं यद्दोष-
वर्जितम् । उक्ते तु साक्षिणो राज्ञा न प्रष्टव्याः पुनः पुनः ॥' इति ॥ ७९ ॥
भाषा—जिसकी ( जिस वादी की ) प्रतिज्ञा ( दावे ) को साक्षी सत्य
करार दें वह विजयी होता है और जिस ( वादी ) की प्रतिज्ञा को वे असत्य
बताते हैं उसकी निश्चित पराजय होती है ॥ ७९ ॥
'अन्यथा वादिनो यस्य ध्रुवस्तस्य पराजयः' ( व्य० ७९ ) इत्यस्यापवादमाह-
उक्तेऽपि साक्षिभिः साक्ष्ये यद्यन्ये गुणवत्तमाः ।
द्विगुणा वाऽन्यथा ब्रूयुः कूटाः स्युः पूर्वसाक्षिणः ॥ ८० ॥
पूर्वोक्तलक्षणैः साक्षिभिः साक्ष्ये स्वाभिप्राये प्रतिज्ञातार्थवैपरीत्येनाभिहिते
यद्यन्ये पूर्वेभ्यो गुणवत्तमाः द्विगुणा वा अन्यथा प्रतिज्ञातार्थाननुगुण्येन साक्ष्यं
ब्रूयुस्तदा पूर्वे साक्षिणः कूटा मिथ्यावादिनो भवेयुः । नन्वेतदनुपपन्नम् ;
अर्थिप्रत्यर्थिसभ्यसभापतिभिः परीक्षितैः प्रमाणभूतैः साक्षिभिर्निगदिते प्रमा-
णान्तरान्वेषणेऽनवस्थादोषप्रसङ्गात्—'निर्णिक्ते व्यवहारे तु प्रमाणमफलं
भवेत् । लिखितं साक्षिणो वापि पूर्वमावेदितं न चेत् ॥', 'यथा पक्वेषु
धान्येषु निष्फलाः प्रावृषो गुणाः । निर्णिक्तव्यवहाराणां प्रमाणमफलं तथा ॥'
( ना० १।६३-६२ ) इति नारदवचनाच्च । उच्यते,-यदाऽर्थी प्रतिज्ञातार्थस्या-
न्तरात्मसाक्षित्वेनानाविष्कृतदोषाणामपि साक्षिणां वचनमर्थविसंवादित्वेनाप्रमाणं
मन्यमानः साक्षिष्वपि दोषं कल्पयति तदा प्रमाणान्तरान्वेषणं केन वार्यते ?
उक्तं च—'यस्य च दुष्टं करणं यत्र च मिथ्येति प्रत्ययः स एवासमीचीनः'
इति ॥ यथा चक्षुरादिकरणदोषानध्यवसायेऽप्यर्थविसंवादात्तज्जनितस्य ज्ञानस्या-
प्रामाण्येन करणदोषकल्पना तथेहापि; साक्षिपरीक्षातिरेकेण वाक्यपरीक्षोप-
देशाच्च ।—'साक्षिभिर्भाषितं वाक्यं सह सभ्यैः परीक्षयेत्' इति । कात्यायनेना-
प्युक्तम्—'यदा शुद्धा क्रिया न्यायात्तदा तद्वाक्यशोधनम् । शुद्धाच्च वाक्याद्यः
शुद्धः स शुद्धोऽर्थ इति स्थितिः ॥' इति । क्रिया साक्षिलक्षणा, 'नार्थसम्बन्धिनो
नाप्ताः' ( मनुः ८।६४ ) इति न्यायाद्यदा शुद्धा तदा तद्वाक्यशोधनं साक्षिवा-
क्यशोधनं कर्तव्यम् ; वाक्यशुद्धिश्च सत्यार्थप्रतिपादनेन; 'सत्येन शुद्धयते
१. स्वाभिप्रायेण प्रतिज्ञा । २. मिथ्यासाक्षिणो । ३. कारणं दुष्टं ।
४. ज्ञानस्य प्रामाण्य । ५. वाक्यपरीक्षोप॑ । -