याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)

व्यवहाराध्यायः २१३
भाषा—यदि दर्शनप्रतिभू या प्रत्ययप्रतिभू की मृत्यु हो गयी हो तो
उसके पुत्रों से ऋण न दिलावे; किन्तु दानप्रतिभू के मरने पर उसके पुत्र से
ही धनी को धन दिलावे ॥ ५४ ॥
यस्मिन्ननेकप्रतिभूसंभवस्तत्र कथं दाप्यस्तत्राह—
बहवः स्युर्यदि स्वांशैर्दद्युः प्रतिभुवो धनम् ।
एकच्छायाश्रितेष्वेषु धनिकस्य यथारुचि ॥ ५५ ॥
यद्येकस्मिन्प्रयोगे द्वौ बहवो वा प्रतिभुवः स्युस्तदृणं संविभज्य स्वांशेन
दद्युः । एकच्छायाश्रितेषु प्रतिभूषु एकस्याधमर्णस्य छाया सादृश्यं तामाश्रिता
एकच्छायाश्रिताः । अधमर्णो यथा कृत्स्नद्रव्यदानाय स्थितस्तथा दानप्रतिभुवो²
ऽपि प्रत्येकं कृत्स्नद्रव्यदानाय स्थिताः । एवं दर्शने प्रत्यये च । तेष्वेकैच्छाया-³
श्रितेषु प्रतिभूषु सत्सु धनिकस्योत्तमर्णस्य यथारुचि यथाकामम् । अतश्च
धनिको वित्ताद्यपेक्षया⁴ऽयं स्वार्थं⁵ यं प्रार्थयते स एव कृत्स्नं दाप्यः⁶, नांशतः । एक-
च्छायाश्रितेषु यदि कश्चिद् देशान्तरं गतस्तत्पुत्रश्च संनिहितस्तदा धनिकेच्छया
स सर्वं दाप्यः । मृते तु कस्मिंश्चित्तत्सुतः स्वपित्रंशमवृद्धिकं दाप्यः । तथाह
कात्यायनः—'एकच्छायाप्रविष्टानां दाप्यो यस्तत्र दृश्यते । प्रोषिते तत्सुतः सर्वं
पित्रंशं तु ⁸मृते समम् ॥' इति ॥ ५५ ॥
भाषा—यदि अनेक प्रतिभू होंवे तो वे ऋण को आपस में बाँटकर अपना-
अपना अंश चुकावें और यदि अनेक प्रतिभू (जामिनों) में सभी ऋणी के समान
होकर पूरा धन देने को उद्यत हों तो धनी अपनी इच्छा के अनुसार किसी
एक से ले लेवे ॥ ५५ ॥
प्रातिभाव्ये ऋणदानविधिमुक्त्वा प्रतिभूदत्तस्य प्रतिक्रियाविधिमाह—
प्रतिभूर्दापितो यत्तु प्रकाशं धैनिनो⁹ धनम् ।
द्विगुणं ¹⁰प्रतिदातव्यमृणिकैस्तस्य तद्भवेत् ॥ ५६ ॥
यद्द्रव्यं प्रतिभूस्तत्पुत्रो वा धनिकेनोपपीडितः प्रकाशं सर्वजनसमक्षं
राज्ञा धनिनो दापितो न पुनर्दैगुण्यलोभेन स्वयमुपेत्य दत्तम् । तथाह नारदः
( १।१२१) 'यं चार्थं प्रतिभूर्दद्याद्धनिकेनोपपीडितः । ¹¹ऋणिकस्तं प्रतिभुवे
द्विगुणं ¹²प्रतिदापयेत् ॥' इति । ऋणिकैरधमर्णैस्तस्य प्रतिभुवस्तद् द्रव्यं द्विगुणं

---

१. दातव्यमित्यत आह । २. दाने प्रतिभुवः । ३. तथैकच्छाया ।
४. वित्ताद्यपेक्षया । ५. यः प्रार्थयते । ६. दद्यान्नांशतः । ७. तेष्वे-
कच्छाया । ८. मृते सति । ९. धनिनां । धनिने धनम् ; १०. तन्न
दातव्य । ११. ऋणिकं तं । १२. प्रतिपादयेत् ।