याज्ञवल्क्य स्मृति (मिताक्षरा टीका व हिन्दी व्याख्या सहित)
Yajnavalkya Smriti with Mitakshara Tika & Hindi Commentary
महर्षि याज्ञवल्क्य द्वारा
स्रोत: चौखम्बा संस्कृत संस्थान · चौखम्बा संस्कृत संस्थान (उद्गम)
पृष्ठ 282, कुल 782 में से
संदर्भ में पढ़ें२२६ याज्ञवल्क्यस्मृतिः
—स्त्री, बालक ( ८० वर्ष से ऊपर का ), वृद्ध, जुआरी, मत्त ( मदिरा
पीने वाला ), उन्मत्त ( पागल ), महापातकी, रंगावतारी, पाखण्डी, झूठा
लेख लिखने वाला, विकलेन्द्रिय ( बहरा या गूंगा ), ब्रह्म-हत्यादि महापाप
करने वाला पतित, मित्र, धन देने वाला, सहायक, शत्रु, चोर, साहसी
( बलपूर्वक किसी वस्तु का अपहरण करने वाला ), प्रत्यक्ष दोष से युक्त,
और बन्धुओं द्वारा परित्यक्त व्यक्ति साक्षी नहीं होते हैं ॥ ७०-७१ ॥
'त्र्यवराः साक्षिणो ज्ञेयाः' ( व्य० ६९ ) इत्यस्यापवादमाह—
उभयानुमतः साक्षी भवत्येकोऽपि धर्मवित् ।
ज्ञानपूर्वकं नित्यनैमित्तिककर्मानुष्ठायी धर्मवित् स एकोऽप्युभयानुमत-
श्चेत्साक्षी भवति । 'अपि'शब्दबलाद् द्वावपि । यद्यपि 'श्रौतस्मार्तक्रियापराः'
(व्य० ६९) इति त्र्यवराणामपि धर्मवित्वं समानं, तथापि तेषामुभयानुमत्याभा-
वेऽपि साक्षित्वं भवति । एकस्य द्वयोर्वोभयानुमत्यैव साक्षित्वं भवतीत्यर्थवत्
'त्र्यवर'ग्रहणम् ॥—
'तपस्विनो दानशीलाः, ( व्य० ६८ ) इत्यस्यापवादमाह—
सर्वः साक्षी संग्रहणे चौर्यपारुष्यसाहसे ॥ ७२ ॥
संग्रहणादीनि वक्ष्यमाणलक्षणानि तेषु सर्वे वचननिषिद्धास्तपःप्रभृतिगुण-
रहिताश्च साक्षिणो भवन्ति । दोषादसाक्षिणो भेदादसाक्षिणः स्वयमुक्तिश्चात्रापि
साक्षिणो न भवन्ति; सत्याभावादिति हेतोरत्रापि विद्यमानत्वात् ।—'मनुष्यमा-
रणं चौर्यं परदारामिमर्शनम् । पारुष्यमुभयं चेति साहसं स्याच्चतुर्विधम् ॥'
( नारदः १४।१ ) इति वचनाद्यद्यपि स्त्रीसंग्रहणचौर्यपारुष्याणां साहसत्वं तथापि
तेषां स्वबलावष्टम्भेन जनसमक्षं क्रियमाणानां साहसत्वम् । रहसि क्रियमाणानां
तु 'संग्रहणादि'शब्दवाच्यत्वमिति तेषां साहसात्पृथगुपादानम् ॥ ७२ ॥
भाषा—दोनों पक्ष स्वीकार करें तो धर्म को जानने वाला एक ही व्यक्ति
साक्षी हो सकता है । चोरी और कठोर वचन के निर्जन स्थान पर करने
अर्थात् संग्रहण में और इनके खुल्लमखुल्ला करने पर अर्थात् साहस में सभी
साक्षी हो सकते हैं ॥ ७२ ॥
साक्षिश्रावणमाह—
साक्षिणः श्रावयेद्वादिप्रतिवादिसमीपगान् ।
अर्थिप्रत्यर्थिसंनिधौ साक्षिणः समवेतान् 'नासमेताः पृष्टाः प्रब्रूयुः' ( १३।५ )
इति गौतमवचनात्, वक्ष्यमाणं श्रावयेत् । तत्रापि कात्यायनेन विशेषो
१. अपिशब्दाद् द्वावपि । २. व्यर्थं च त्र्यवर । ३. सत्यवादित्वहेतोः ।
४. पृथग्गुणः ।