विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

विष्णुस्मृतौ ८५ ॥ १७६
सप्तार्षे । ३९ । विष्णुपदे । ४० । स्वर्गमार्गपदे । ४१ ।
गोदावर्याम् । ४२ । गोमत्याम् । ४३ । वेत्रवत्याम् । ४४ ।
विपाशायाम् । ४५ । वितस्तायाम् । ४६ । शतद्रुतीरे । ४७ ।
चन्द्रभागायाम् । ४८ । ईरावत्याम् । ४९ । सिन्धो-
स्तीरे । ५० । दक्षिणे पञ्चनदे । ५१ । औसजे । ५२ ।
एवमादिष्वन्येषु तीर्थेषु । ५३ । सरिद्वरासु । ५४ ।
सर्वेष्वपि स्वभावेषु । ५५ । पुलिनेषु । ५६ । प्रस्रवणेषु
। ५७ । पर्वतेषु । ५८ । निकुञ्जेषु । ५९ । वनेषु । ६० ।
उपवनेषु । ६१ । गोमयेनोपलिप्तेषु गृहेषु । ६२ । मनो-
ज्ञेषु । ६३ । अत्र च पितृगीता गाथा भवन्ति । ६४ ।
कुलेऽस्माकं स जन्तुः स्याद्यो नो दद्याज्जलाञ्जलीन् ।
नदीषु बहुतोयासु शीतलासु विशेषतः ॥ ६५ ॥
अपि जायेत सोऽस्माकं कुले कश्चिन्नरोत्तमः ।
गयाशीर्षे वटे श्राद्धं यो नः कुर्यात्समाहितः ॥ ६६ ॥
52. औसजे V¹⁻⁴ N. ; चौजसे C¹⁻² v. 62. गोमयलिप्तेषु । C¹⁻².
39. सप्तार्षं सप्तर्षितीर्थम् ॥ 40. विष्णुपदं गयामध्यस्थितम् ॥ 41.
स्वर्गमार्गो रथमार्ग इति पदज्ञाना... 51. कृष्णवेणातुङ्गभद्राकोशानां
पञ्चानां नदीनां समाहारदेशे ॥ 52. औसजं शूर्पारकं दक्षिणदेशस्थं
तीर्थम् ॥ 55. स्वभावा रघुनाथश्रीकृष्णादीनां जन्मस्थानानि तेष्वपि सर्वेषु ॥
59. निकुञ्जा वृन्दावनवर्तीनि । भगवत्क्रीडास्थानानि लतागृहानि ॥ 63.
मनोज्ञास्तुलसीचत्वरादयः ॥ 65... शीतला हिमवत्प्रभवाः ।...

digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgad
१८० ॥ विष्णुस्मृतौ ८५ ॥ ८६ ॥
एष्टव्या बहवः पुत्रा यद्येकोऽपि गयां व्रजेत् ।
यजेत वाश्वमेधेन नीलं वा वृषमुत्सृजेत् ॥ ६७॥ ८५ ॥
अथ वृषोत्सर्गः । १ । कार्त्तिक्यामाश्वयुज्यां वा । २ ।
तत्रादावेव वृषभं परीक्षेत । ३ । जीवद्वत्सायाः पय-
स्विन्याः पुत्रम् । ४ । सर्वलक्षणोपेतम् । ५ । नीलम् । ६ ।
लोहितं वा मुखपुच्छपादशृङ्गशुक्लम् । ७ । यूथस्याच्छा-
दकम् । ८ । ततो गवां मध्ये सुसमिद्धमग्निं परिस्तीर्य
पौष्णं चरुं पयसा श्रपयित्वा पूषा गा अन्वेतु न इह
रतिरिति च हुत्वा वृषमयस्कारस्त्वङ्कयेत् । ९ । एक-
स्मिन्पार्श्वे चक्रेणापरस्मिन्पार्श्वे शूलेन । १० । अङ्कितं
च हिरण्यवर्णा इति चतसृभिः शं नो देवीरिति च
स्नापयेत् । ११ । स्नातमलंकृतं स्नातालंकृताभिश्चतसृभि-
र्वत्सतरीभिः सार्धमानीय रुद्रान्पुरुषसूक्तं कूष्माण्डीश्च
LXXXVI, 9. रतिर् all; रडिर् Ap. and Kâṭh. Gṛihyas.
11. देवीति V¹⁻⁴ C¹⁻²v; देवीरिति N. Ap. See Rigv. X, 9, 4.
67. बहूनां पुत्राणां मध्ये एकेनापि गयाश्राद्धकरणे पितृमुक्तिर्भवति...
LXXXVI, 5... लक्षणान्यङ्गानि तैः सर्वैर्युक्तम् ।... 9... गवां मध्ये
गोष्ठ इति देशविधिः ।... आहुतित्वयं हुत्वा... 10. दक्षिणबाहौ
चक्रेण वामस्फिजि त्रिशूलेन... 12... रुद्रानमस्ते रुद्र मन्यव इत्येका-
दशानुवाकान् ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ ८६ ॥ १८१
जपेत् । १२ । पिता वत्सानामिति वृषभस्य दक्षिणे
कर्णे पठेत् । १३ । इमं च । १४ ।
वृषो हि भगवान्धर्मश्चतुष्पादः प्रकीर्तितः ।
वृणोमि तमहं भक्त्या स मे रक्षतु सर्वतः ॥ १५ ॥
एतं युवानं पतिं वो ददामि
तेन क्रीडन्तीश्चरत प्रियेण ।
मा हास्महि प्रजया मा तनूभि-
र्मा रधाम द्विषते सोम राजन् ॥ १६ ॥
वृषं वत्सतरीयुक्तमैशान्यां कारयेद्दिशि ।
होतुर्वस्त्रयुगं दद्यात्सुवर्णं कांस्यमेव च ॥ १७ ॥
अयस्कारस्य दातव्यं वेतनं मनसेप्सितम् ।

13. वत्सेति V¹⁻⁴ C¹,²v Ap.; पिता वत्सेति काठकीयो मन्त्रः N.
    See Kâṭh XIII, 9; Kâṭh. Gṛihyas., etc. 16. ददाम्य०
    and चरथ V¹⁻⁴ C¹,²v Ap. The Kâṭh. Gṛihyas. has the
    same readings; but the Atharva and Taittirîya
    (III, 3, 9, 1) Saṁhitâs [see also the Gṛihyasûtras of
    Pâraskara (III, 9, 6) and Sâṅkhâyana (III, 11, 14)]
    have ददामि तेन and चरत महामाह C¹,².

16... हे राजन्... वयं प्रजया संतत्या तनूभिस्तच्छरीरैश्च मा
हास्महि मा ह्रासक्ता भवेम द्विषते शत्रवे च मा रधाम मा वश्या
भवेम ॥ (हे सोम राजन्वयं प्रजया ॰पुत्रादिकया मा हास्महि प्रजया
शून्या मा भूम... तथा तनूभिः शरीरैर्मा हास्महि दीर्घायुषः स्यामे-
त्यर्थः ।... Devapâla).

१८२ ॥ विष्णुस्मृतौ ८६ ॥ ८७ ॥
भोजनं बहुसर्पिष्कं ब्राह्मणांश्चात्र भोजयेत् ॥ १८ ॥
उत्सृष्टो वृषभो यस्मिन्पिवत्यथ जलाशये ।
जलाशयं तत्सकलं पितॄंस्तस्योपतिष्ठति ॥ १९ ॥
शृङ्गेणोल्लिखते भूमिं यत्र क्वचन दर्पितः ।
पितॄणामन्नपानं तत्प्रभूतमुपतिष्ठति ॥ २० ॥ ८६ ॥
अथ वैशाख्यां पौर्णमास्यां कृष्णमृगाजिनं सुवर्णशृङ्गं
रौप्यखुरं मौक्तिकलाङ्गूलभूषितं कृत्वा आविके च वस्त्रे
प्रसारयेत् । १ । ततस्तिलैः प्रच्छादयेत् । २ । सुवर्णना-
भिं च कुर्यात् । ३ । अहतेन वासोयुगेन प्रच्छादयेत्
। ४ । सर्वगन्धरत्नैश्चालंकृतं कुर्यात् । ५ । चतसृषु दिक्षु
चत्वारि तैजसानि पात्राणि क्षीरदधिमधुघृतपूर्णानि नि-
धायाहिताग्नये ब्राह्मणायालंकृताय वासोयुगेन प्रच्छा-
20. अधितिष्ठति ॥ V⁴; उपतिष्ठति ॥ V¹⁻³ C¹,²v Ap. N. has
तिष्ठति in V⁴; उपतिष्ठति in V¹⁻³. LXXXVII, 1. सशृङ्गं
सखुरं V⁴ ; but see the C. वस्त्रे च C¹,²; च om. v.
6. तैजसपात्राणि C¹,²v.
18. श्राद्धयितुः... वेतनं प्रभूतघृतभोजनं च दद्यात् । एतत्कर्मसाद्गु-
ण्याय त्रीन्ब्राह्मणान्भोजयेत् ।... 19. तस्योत्स्रष्टुः पितॄनुपतिष्ठति...
LXXXVII, 1... दशसौवर्णिकहेमघटितशृङ्गद्वयं पञ्चपलारौप्य-
घटितचतुःखुरम् ।... 3. ...सुवर्णनाभिं नेत्रे च कुर्याद्रत्नसमन्विते । इति
स्कान्दात् ॥ 6. पूर्वादिचतुर्दिक्षु तैजसानि ताम्ररौप्य कांस्यसौवर्णानि...
पात्राणि... क्रमेण क्षीरादिभिश्चतुर्भिः पूर्णानि निधायाग्निहोत्रिणे विप्राय

॥ विष्णुस्मृतौ ८७ । ८८ । ८६ ॥ १८३
दिताय दद्यात् । ६ । अत्र च गाथा भवन्ति । ७ ।
यस्तु कृष्णाजिनं दद्यात्सखुरं शृङ्गसंयुतम् ।
तिलैः प्रच्छाद्य वासोभिः सर्वरत्नैरलंकृतम् ॥ ८ ॥
ससमुद्रगुहा तेन सशैलवनकानना ।
चतुरन्ता भवेद्दत्ता पृथिवी नात्र संशयः ॥ ६ ॥
कृष्णाजिने तिलान्कृत्वा हिरण्यं मधुसर्पिषी ।
ददाति यस्तु विप्राय सर्वं तरति दुष्कृतम् ॥ १० ॥ ८७ ॥
अथ प्रसूयमाना गौः पृथिवी भवति । १ । तामलं-
कृतां ब्राह्मणाय दत्त्वा पृथिवीदानफलमाप्नोति । २ ।
अत्र गाथा भवति । ३ ।
सवत्सरोमतुल्यानि युगान्युभयतोमुखीम् ।
दत्त्वा स्वर्गमवाप्नोति श्रद्दधानः समाहितः ॥ ४ ॥ ८८ ॥
मासः कार्त्तिकोऽग्निदैवत्यः । १ । अग्निश्च सर्वदेवानां
मुखम् । २ । तस्मात्तु कार्त्तिकं मासं बहिःशायी गाय-
त्रीजपनिरतः सकृदेव हविष्याशी संवत्सरकृतात्पापा-
त्पूतो भवति । ३ ।
LXXXIX, 3. V⁴ inserts जितेन्द्रियो after बहिःशायी; but
this word must have crept in from 4.
वस्त्रयुग्मेनाच्छादितायोदकपूर्वं च पुच्छे दद्यात् ।... ९... चतुरुदधिवेला-
वलयिता पृथ्वी... LXXXVIII, 4. सवत्साया गोर्यावन्ति रोमाणि
तत्समसंख्यानि युगानि...

१८४ ॥ विष्णुस्मृतौ ८९ । ९० ॥
कार्त्तिकं सकलं मासं नित्यस्नायी जितेन्द्रियः ।
जपन्हविष्यभुग्दान्तः सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥ ४ ॥ ८९ ॥
मार्गशीर्षशुक्लपञ्चदश्यां मृगशिरसा युक्तायां चूर्णी-
तलवणस्य सुवर्णनाभं प्रस्थमेकं चन्द्रोदये ब्राह्मणाय
प्रदापयेत् । १ । अनेन कर्मणा रूपसौभाग्यवानभिजा-
यते । २ । पौषी चेत्पुष्ययुक्ता स्यात्तस्यां गौरसर्षपकल्को-
द्वर्तितशरीरो गव्यघृतपूर्णकुम्भेनाभिषिक्तः सर्वौषधिभिः
सर्वगन्धैः सर्वबीजैश्च स्नातो घृतेन भगवन्तं वासुदेवं
स्नापयित्वा गन्धपुष्पधूपदीपनैवेद्यादिभिरभ्यर्च्य वैष्णवैः
शाक्रैर्बार्हस्पत्यैश्च मन्त्रैः पावके हुत्वा ससुवर्णेन घृतेन
ब्राह्मणान्स्वस्ति वाचयेत् । ३ । वासोयुगं कर्त्रे दद्यात् । ४ ।
4. दाता C¹·². XC, 1. मृगशिरःसंयुक्तायां C¹·²v. 3. पावकं
V¹⁻⁴ Ap. ; चाग्नौ N.
LXXXIX, 2. अग्निमुखा वै देवा इति ॥ 4... नित्यमविच्छेदेना-
रुणोदये स्नानशीलो बाह्येन्द्रियजयी गायत्रीं जपन् ... XC, 1... पि-
ष्टस्य लवणस्य प्रस्थं षोडशपलं सुवर्णः षोडशमाषो नाभौ मध्ये यस्य तं
चन्द्रोदयकाले विप्राय विधिना दद्यात् ॥ 3... गोघृतेन कुम्भपरिमिते-
नाभिषिक्तः सर्वौषधैः... चकाराज्जलेश्च स्नातः ... वैष्णवैरिदं विष्णु-
र्विचक्रमे इत्यादिभिः । शाक्रैस्त्रातारमिन्द्रमित्यादिभिः । बार्हस्पत्यैर्बृहस्पते
अति यदर्य इत्यादिभिश्चकारात्स्विष्टकृन्मन्त्रेण चाग्नौ हुत्वा ससुवर्णं घृतं
त्रिभ्यो ब्राह्मणेभ्यो दद्यात्ते च स्वस्तीति प्रतिगृह्णीयुः ॥ 4. होमकर्त्रे...

॥ विष्णुस्मृतौ ९० ॥ १८५
अनेन कर्मणा पुष्यते । ५ । माघी मघायुता चेत्तस्यां
तिलैः श्राद्धं कृत्वा पूतो भवति।६। फाल्गुनी फल्गुनी-
युता चेत्स्यात्तस्यां ब्राह्मणाय सुसंस्कृतं स्वास्तीर्णं शयनं
निवेद्य भार्यां मनोज्ञां रूपवतीं द्रविणवतीं चाप्नोति
। ७ । नार्यपि भर्तारम् । ८ । चैत्री चित्रायुता चेत्तस्यां
चित्रवस्त्रप्रदानेन सौभाग्यमाप्नोति । ९ । वैशाखी वि-
शाखायुता चेत्तस्यां ब्राह्मणसप्तकं क्षौद्रयुक्तैस्तिलैः
संतर्प्य धर्मराजानं प्रीणयित्वा पापेभ्यः पूतो भवति।१०।
ज्येष्ठी ज्येष्ठायुता चेत्स्यात्तस्यां छत्रोपानहप्रदानेन गवा-
धिपत्यं प्राप्नोति । ११ । आषाढ्यामषाढायुक्तायामन्न-
पानदानेन तदेवाक्षय्यमाप्नोति । १२ । श्रावण्यां श्रव-
णयुक्तायां जलधेनुं सान्नां वासोयुगाच्छादितां दत्त्वा
स्वर्गमाप्नोति । १३ । प्रौष्ठपद्यां प्रौष्ठपद्युक्तायां गोदानेन
सर्वपापविनिर्मुक्तो भवति । १४ । आश्वयुज्यामश्विनी-
गते चन्द्रमसि घृतपूर्णं भाजनं सुवर्णयुतं विप्राय दत्त्वा

6. भवति पूतः। V⁴. 7. फाल्गुनी-स्यात् om. V⁴. 23 स—XCIV,
7. चर्म is wanting in v, two leaves having been lost.
8. चेत्तस्यां C¹,².

8. नार्यपि चेदुक्तविधिना शय्यां ददाति तदोक्तगुणविशिष्टं भर्तारं
   प्राप्नोति ॥ 10. वैशाख्यां विशाखायोगे सप्त विप्रान्धर्मराजप्रीतये मधु-
   मिश्रांस्तिलांश्च भोजयित्वा पापेभ्यो मुच्यते ॥ 11... गोमान्भवति ॥
   24

१८६ ॥ विष्णुस्मृतौ ९० ॥
दीप्ताग्निर्भवति । १५ । कार्त्तिकी कृत्तिकायुता चेत्स्या-
त्तस्यां सितमुक्षाणमन्यवर्णं वा शशाङ्कोदये सर्वसस्य-
रत्नगन्धोपेतं दीपमध्ये ब्राह्मणाय दत्त्वा कान्तारभयं
न पश्यति । १६ । वैशाखशुक्लतृतीयायामुपोषितोऽक्ष-
तैर्वासुदेवमभ्यर्च्य तानेव हुत्वा दत्त्वा च सर्वपापेभ्यः
पूतो भवति । १७ । यच्च तस्मिन्नहनि प्रयच्छति तद-
क्षय्यमाप्नोति । १८ । पौष्यां समतीतायां कृष्णपक्षद्वादश्यां
सोपवासस्तिलैः स्नातस्तिलोदकं दत्त्वा तिलैर्वासुदेव-
मभ्यर्च्य तानेव हुत्वा दत्त्वा भुक्त्वा च पापेभ्यः पूतो
भवति । १९ । माध्यां समतीतायां कृष्णद्वादश्यां सोप-
वासः श्रवणं प्राप्य वासुदेवाग्रतो महावर्तिद्वयेन दीप-
द्वयं दद्यात् । २०। दक्षिणपार्श्वे महारजनरक्तेन समग्रेण
वाससा घृततुलामष्टाधिकां दत्त्वा । २१ । वामपार्श्वे
तिलतैलतुलां साष्टां दत्त्वा श्वेतेन समग्रेण वाससा । २२ ।
16. ॰भयं नश्यति C^{1,2}. 23. एतत्कृत्वा कृतकृत्यो यस्मिन् ... स
तत्रोज्ज्वलो C^{1,2}.
17... यवैर्भगवन्तं संपूज्य यवानेव वासुदेवद्वादशाक्षरेणाष्टोत्तरसहस्रं
शतं वा हुत्वा ब्राह्मणाय च दत्त्वोत्तरेभ्यः पापेभ्यो मुच्यते ॥ 18. यच्च
सुवर्णरजतादि तद्दिने दद्यात्तदक्षयं भवति ।... 19... तिलैः स्नात्वा
तिलैः पितॄन्संतर्पयित्वा... 20...देवाग्रे वक्ष्यमाणलक्षणवर्तिद्वयेन दीपद्वयं
कृत्वा भगवते दद्यात् ॥ 21... सदशेन वाससा... अष्टोत्तरशतपल-
परिमितघृतान्वितेनैकां दीपयेत् ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ९० । ९१ ॥ १८७

एतत्कृत्वा यस्मिन्नाष्ट्रेऽभिजायते यस्मिन्देशे यस्मिन्कुले
तत्रोज्ज्वलो भवति । २३ । आश्विनं सकलं मासं ब्रा-
ह्मणेभ्यः प्रत्यहं घृतं प्रदायाश्विनौ प्रीणयित्वा रूप-
भाग्भवति । २४ । तस्मिन्नेव मासि प्रत्यहं गोरसै-
र्ब्राह्मणान्भोजयित्वा राज्यभाग्भवति । २५ । प्रतिमासं
रेवतीयुते चन्द्रमसि मधुघृतयुतं रेवतीप्रीत्यै परमान्नं
ब्राह्मणान्भोजयित्वा रेवतीं प्रीणयित्वा रूपस्य भागी
भवति । २६ । माघे मासेऽग्निं प्रत्यहं तिलैर्हुत्वा सघृतं
कुल्माषं ब्राह्मणान्भोजयित्वा दीप्ताग्निर्भवति । २७ ।
सर्वां चतुर्दशीं नदीजले स्नात्वा धर्मराजानं पूजयित्वा
सर्वपापेभ्यः पूतो भवति । २८ ।
यदिच्छेद्विपुलान्भोगांश्चन्द्रसूर्यग्रहोपगान् ।
प्रातःस्नायी भवेन्नित्यं द्वौ मासौ माघफाल्गुनौ ॥२९॥९०॥

अथ कूपकर्तुस्तत्प्रवृत्ते पानीये दुष्कृतस्यार्धं विन-
श्यति । १ । तडागकृन्नित्यतृप्तो वारुणं लोकमश्नुते । २ ।

24. प्रदद्याद० C^{1, 2}. 26. रूपभाग्भवति । C^{1, 2}.
    25... दधिदुग्धादिभिर्गव्यैर्विप्रचयं संभोज्य राज्यमाप्नोति ॥ 27.
    चोन्विप्रान्संभोज्य दीप्तौदर्याग्निर्भवति ॥ XCI, 2... नित्यं पिपासारहि-
    तो वरुणलोकं प्राप्नोति ॥

१८८ ॥ विष्णुस्मृतौ ९१ ॥
जलप्रदः सदा तृप्तो भवति । ३ । वृक्षारोपयितु-
र्वृक्षाः परलोके पुत्रा भवन्ति । ४ । वृक्षप्रदो वृक्षप्रसू-
नैर्देवान्प्रीणयति । ५ । फलैश्चातिथीन् । ६ । छायया
चाभ्यागतान् । ७ । दैवे वर्षत्युदकेन पितॄन् । ८ । सेतु-
कृत्स्वर्गमाप्नोति । ९ । देवायतनकारी यस्य देवस्या-
यतनं करोति तस्यैव लोकमाप्नोति । १० । सुधासिक्तं
कृत्वा यशसा विराजते । ११ । विचित्रं कृत्वा गन्धर्व-
लोकमाप्नोति । १२ । पुष्पप्रदानेन श्रीमान्भवति । १३ ।
अनुलेपनप्रदानेन कीर्त्तिमान्भवति । १४। दीपप्रदानेन
चक्षुष्मान्सर्वतोज्वलश्च । १५ । अन्नप्रदानेन बलवान्
। १६। देवनिर्माल्यापनयनाद्गोदानफलमाप्नोति । १७।
देवगृहमार्जनात्तदुपलेपनाद्ब्राह्मणोच्छिष्टमार्जनात्पाद-
शौचोदकल्पपरिचरणाच्च । १८ ।
XCI, 10. यस्य देवायतनं C¹,². 16. C¹,² add another Sûtra
here, धूपप्रदानेनोर्ध्वं गच्छति । 18. देवायतन० C¹,². पादादिशौचा-
दकल्पपरिचरणाच्च । C¹,²; ०कल्पपरिचारात् । V⁴. See the C.
3. तृषिताय जलदाता स्वर्गे युगशतं विटप्यारो भवेत् ।... 11. अन्य-
कृतमपि देवायतनं सुधयानुषिच्य यशस्वी भवति ॥ 12. यो देवायतनं
नीलपीतादिभिर्भित्तिश्चित्रयति सः... 18... तस्यैव गोमयादिनोपलेपनाद्विप्रो-
च्छिष्टपात्रं प्रक्षाल्य तत्क्षालनानुलेपनात्तस्यैव पादधावनाद्ग्लास्ये शुश्रूषा-
करणाच्च प्रत्येकं गोदानफलमाप्नोति ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ९१ । ९२ ॥ १८९
कूपारामतडागेषु देवतायतनेषु च ।
पुनःसंस्कारकर्ता च लभते मौलिकं फलम् ॥ १९ ॥ ९१ ॥
सर्वदानाधिकमभयप्रदानम् । १ । तत्प्रदानेनाभी-
प्सितं लोकमाप्नोति । २ । भूमिप्रदानेन च । ३ ।
गोचर्ममात्रामपि भुवं प्रदाय सर्वपापेभ्यः पूतो भवति
। ४ । गोप्रदानेन स्वर्गलोकमाप्नोति । ५ । दशधेनुप्रदो
गोलोकान् । ६ । शतधेनुप्रदो ब्रह्मलोकान् । ७ । सुव-
र्णशृङ्गीं रौप्यखुरीं मुक्तालाङ्गूलां कांस्योपदोहां वस्त्रो-
त्तरीयां दत्त्वा धेनुरोमसंख्यानि वर्षाणि स्वर्गलोकमा-
प्नोति । ८ । विशेषतः कपिलाम् । ९ । दान्तं धुरंधरं
दत्त्वा दशधेनुप्रदो भवति । १० । अश्वदः सूर्यसालोक्य-
माप्नोति । ११ । वासोदश्चन्द्रसालोक्यम् । १२ । सुवर्ण-
दानेनाग्निसालोक्यम् । १३ । रूप्यदानेन रूपम् । १४ ।
तैजसानां पात्राणां प्रदानेन पात्रीभवति सर्वकामा-
XCII, 5. पात्रं भवेत् C¹,².
19. कूपादीनामुपहतानां यथावत्करणं पुनःसंस्कारः । तत्कर्ता मौलि-
कमाद्यकर्तुरेव फलं लभते ।... XCII, 1. चौरव्याघ्रादिभ्यो भीताना-
मभयदानम्... 7... नानाविधान्ब्रह्मलोकानाप्नोति ।... 10... दश-
धेनुदानफलमाप्नोति ।... 15. सुवर्णरूप्यादिपात्रदानेन धनपुत्रादिकामा-
नां पात्रं भवति ।...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१६० ॥ विष्णुस्मृतौ ९२ ॥
नाम्। १५। घृतमधुतैलप्रदानेनारोग्यम्। १६। औ-
धप्रदानेन च। १७। लवणप्रदानेन च लावण्यम्। १८।
धान्यप्रदानेन तृप्तिम्। १९। सस्यप्रदानेन च। २०।
अन्नदः सर्वम्। २१। धान्यप्रदानेन सौभाग्यम्। २२।
तिलप्रदः प्रजामिष्टाम्। २३। इन्धनप्रदानेन दीप्ता-
ग्निर्भवति। २४। संग्रामे च सर्वजयमाप्नोति। २५।
आसनप्रदानेन स्थानम्। २६। शय्याप्रदानेन भार्याम्
। २७। उपानत्प्रदानेनाश्वतरीयुक्तं रथम्। २८। छत्र-
प्रदानेन स्वर्गम्। २९। तालवृन्तचामरप्रदानेनाध्व-
सुखित्वम्। ३०। वास्तुप्रदानेन नगराधिपत्यम्। ३१।
यद्यदिष्टतमं लोके यच्चास्ति दयितं गृहे।
तत्तद्गुणवते देयं तदेवाक्षय्यमिच्छता॥ ३२॥ ९२॥
16 om. C¹˒². After 22, C¹˒² insert the following clause,
which is really a quotation occurring in the C., अत्रोर्त्ति-
तानामन्येषां दानात्स्वर्गमवाप्नुयादिति। 25 om. V¹⁻³ C¹˒²; but
26 is marked २६ in V¹ ³.
17. औषधं रसक्वाथादि।.. 19. धान्यं वार्षिकं श्यामाकादि।..
20. सस्यानि हैमन्तिकवासन्तकानि.. 22. यान्यनुक्तानि धान्यानि
कुलत्थकोद्रवमण्डुकादीनि।.. 26.. राज्यस्थानमाप्नोति॥ 27..
पूर्वोक्तविधिना शय्यां दत्त्वोक्तलक्षणां भार्यां विन्देत।.. 30... ते दत्त्वा
मार्गे सुखी भवति।.. 31. वास्तु गृहं तद्दत्त्वा नगरप्रभुत्वमाप्नोति।..
32. यद्यस्य लोके प्रियं गृहेस्थस्य पुत्रदारादीनां वा यदभीष्टं तत्तदेवाक्षय्य-
मिदं मे ऽस्त्विति कामनया पात्रभूताय विप्राय देयम्॥

॥ विष्णुस्मृतौ ९३ ॥ १८१
अब्राह्मणे दत्तं तत्सममेव पारलौकिकम् । १ । द्वि-
गुणं ब्राह्मणब्रुवे । २ । सहस्रगुणं प्राधीते । ३ । अनन्तं
वेदपारगे । ४ । पुरोहितस्स्वात्मन एव पात्रम् । ५ ।
स्वसा दुहितृजामातरश्च । ६ ।
न वार्यपि प्रयच्छेत वैडालव्रतिके द्विजे ।
न बकव्रतिके विप्रे नावेदविदि धर्मवित् ॥ ७ ॥
धर्मध्वजी सदा लुब्धश्छाद्मिको लोकदाम्भिकः ।
वैडालव्रतिको ज्ञेयो हिंस्रः सर्वाभिसंधिकः ॥ ८ ॥
अधोदृष्टिर्नैकृतिकः स्वार्थसाधनतत्परः ।
शठो मिथ्या विनीतश्च बकव्रतपरो द्विजः ॥ ९ ॥
ये बकव्रतिनो लोके ये च मार्जारलिङ्गिनः ।
ते पतन्त्यन्धतामिस्रे तेन पापेन कर्मणा ॥ १० ॥
न धर्मस्यापदेशेन पापं कृत्वा व्रतं चरेत् ।
व्रतेन पापं प्रच्छाद्य कुर्वन्स्त्रीशूद्रदम्भनम् ॥ ११ ॥
XCIII, 6. दुहिता जामातारश्च पात्रम् । C¹, ². 7. पापे all.
See M. IV, 192. 9. नैष्कृतिकः V¹ (T. and C.)
XCIII, 1... तस्मिन्यावद्दत्तं तावदेव परलोक उपतिष्ठते ।... 3.
प्रकृष्टमधीतं यस्य यस्माद्वासौ प्राधीतः ।... 5. आत्मपुरोहित एव पात्रं
न परपुरोहितः ।... 6. स्वस्रादयोऽपि स्वस्यैव पात्रं न परस्य... 8...
हिंस्रो निर्दयः । सर्वद्रोग्धा सर्वाभिसंधिकश्च ।... 9... निकृतिः पर-
पीडनं तद्यस्यासौ तत्परो नैकृतिकः । यथा कथंचित्परपीडनेन स्वार्थसाधने
निरतः ।... 11. यः पापं कृत्वा तन्निमित्तं प्रायश्चित्तं धर्मापदेशेन धर्मव्या-
जेन करोति न प्रायश्चित्तव्यपदेशेन स तेन व्रतेन प्रायश्चित्तेन...

gitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalgao
१६२ ॥ विष्णुस्मृतौ ९३ ॥ ९४ ॥
प्रेत्येह चेदृशो विप्रो गर्ह्यते ब्रह्मवादिभिः ।
छद्मनाचरितं यच्च व्रतं रक्षांसि गच्छति ॥ १२ ॥
अलिङ्गी लिङ्गिवेषेण यो वृत्तिमुपजीवति ।
स लिङ्गिनां हरत्येनस्तिर्यग्योनौ प्रजायते ॥ १३ ॥
न दानं यशसे दद्यान्न भयान्नोपकारिणे ।
न नृत्यगीतशीलेभ्यो धर्मार्थमिति निश्चितम् ॥ १४ ॥ ९३ ॥
गृही वलीपलितदर्शने वनाश्रयो भवेत् । १ । अपत्यस्य
चापत्यदर्शने वा । २ । पुत्रेषु भार्यां निक्षिप्य तयानुग-
म्यमानो वा । ३ । तत्राप्यग्नीनुपचरेत् । ४ । अफाल-
कृष्टेन पञ्च यज्ञान्न हापयेत् । ५ । स्वाध्यायं च न
जह्यात् । ६ । ब्रह्मचर्यं पालयेत् । ७ । चर्मचीरवासाः
स्यात् । ८ । जटाश्मश्रुलोमनखांश्च बिभृयात् । ९ । त्रि-
षवणस्नायी स्यात् । १० । कपोतवृत्तिर्मासनिचयः
12. गृह्यते C1,2. चच द्वै C1,2; See M. IV, 199. 13. ॰वेषेण
C1,2. See M. IV, 200. XCIV, 2. ॰दर्शनेन. C1,2 XCV om. v.
13. न विद्यन्ते शिखासूत्रादीनि त्रैवर्णिकलिङ्गानि यस्यासावलिङ्गी ।...
वृत्तिं जीवनोपायमुपजीवति... 14. यशसे यशःकारिणे स्तावकाय ।
भयाद्वधकारिणे शत्रवे उपकारिणे मित्राय वृत्त्यर्थं नर्तनगानपरेभ्यश्च धर्म-
साधनं न दद्यात् ... XCIV, 9. जटाः शिरसि । श्मश्रु मुखे । लोमानि
कक्षोपस्थयोः । नखान्हस्तपादयोः ।... बिभृयात् ।
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ ॥ ९४ । ९५ ॥ १९१
संवत्सरनिचयो वा ॥ ११ ॥ संवत्सरनिचयः पूर्वनिचित-
माश्वयुज्यां जह्यात् ॥ १२ ॥
ग्रामादाहृत्य वाश्नीयादष्टौ ग्रासान्वने वसन् ।
पुटेनैव पलाशेन पाणिना शकलेन वा ॥ १३ ॥ ९४ ॥
वानप्रस्थस्तपसा शरीरं शोषयेत् ॥ १ ॥ ग्रीष्मे पञ्च-
तपाः स्यात् ॥ २ ॥ आकाशशायी प्रावृषि ॥ ३ ॥ आर्द्र-
वासा हेमन्ते ॥ ४ ॥ नक्ताशी स्यात् ॥ ५ ॥ एकान्तर-
द्व्यन्तरत्र्यन्तराशी वा स्यात् ॥ ६ ॥ पुष्पाशी ॥ ७ ॥ फलाशी
॥ ८ ॥ शाकाशी ॥ ९ ॥ पर्णाशी ॥ १० ॥ मूलाशी ॥ ११ ॥
यवान्नं पक्षान्तयोर्वा सकृदश्नीयात् ॥ १२ ॥ चान्द्राय-
णैर्वा वर्तेत ॥ १३ ॥ अश्मकुट्टः ॥ १४ ॥ दन्तोलूखलिको
वा ॥ १५ ॥
तपोमूलमिदं सर्वं दैवमानुषकं जगत् ।
तपोमध्यं तपोऽन्तं च तपसा च तथा धृतम् ॥ १६ ॥
XCV, 16. देवमानुषजं $V^{1-4}$; दैवमानुजं $C^{1,2}$; दैविकस्य मानुषस्य
वा जगतः N. See M. XI, 235. दृतम् ॥ $C^{1,2}$.
13... पुटं पर्णद्रोणः । पलाशमस्यूतमेव पर्णम् । पाणिः पाशितलम् ।
शकलं घटादिकपालं तेन वाश्नीयात् ॥ XLV, 5. दिवाहृतस्यापि नक्ता-
मेव भोजनशीलः स्यात् ।... 6. एकं द्वे त्रीणि वा दिनान्यन्तरा त्यक्त्वा नक्तं
भुञ्जीत ।... 17. यद्दुश्चरं दुर्गेयं... यत्संकल्पितमपि बहुतरान्तराय सम्-
भावान्नावुमशक्यं यच्चासमानदेशकालतया दूरं यच्च दुःखतिसाध्यतया दुष्करं
तत्सर्वमपि तपसा साध्यते यतस्तपः फलस्यानतिक्रामानई न भवति ।...
25

१६४ ॥ विष्णुस्मृतौ ९५ । ९६ ॥
यद्दुश्वरं यद्दुरापं यद्दूरं यच्च दुष्करम् ।
सर्वं तत्तपसा साध्यं तपो हि दुरतिक्रमम् ॥ १७॥ ९५ ॥
अथ त्रिष्वाश्रमेषु पक्वकषायः प्राजापत्यामिष्टिं कृत्वा
सर्वं वेदं दक्षिणां दत्त्वा प्रव्रज्याश्रमी स्यात् । १ । आ-
त्मन्यग्नीनारोप्य भिक्षार्थं ग्राममियात् । २ । सप्तागा-
रिकं भैक्षमद्यात् । ३ । अलाभे न व्यथेत । ४ । न
भिक्षुकं भिक्षेत । ५ । भुक्तवति जने अतीते पाचसंपाते
भैक्षमद्यात् । ६ । मृन्मये दारुपाचेऽलाबुपाचे वा
। ७ । तेषां च तस्याद्भिः शुद्धिः स्यात् । ८ । अभि-
पूजितलाभादुद्विजेत । ९ । शून्यागारनिकेतनः स्यात्
। १० । वृक्षमूलनिकेतनो वा । ११ । न ग्रामे द्वितीयां
राचिमावसेत् । १२ । कौपीनाच्छादनमात्रमेव वसन-
माद्यात् । १३ । दृष्टिपूतं न्यसेत्पादम् । १४ । वस्त्र-
पूतं जलमाद्यात् । १५ । सत्यपूतं वदेत् । १६ । मनः-
पूतमाचरेत् । १७ । मरणं नाभिकामयेत जीवितं च
XCVI, 5. भिक्षेत् । V¹⁻⁴.
XCVI, 1...सर्वं वेदं सर्वं धनम्... 2. भिक्षार्थमेव ग्रामं प्रविशे-
न्नान्यथा ॥ 4. सप्तानामपि मध्ये यत्र गृहे भिक्षा न लभ्यते तन्न...
6... अवशिष्टान्नाद्भैक्षं याचेत ।... 12. वर्षाभ्योऽन्यत्र ग्राम एकरात्रं
वसेत् ।... 15. वस्त्रेण पावितं जलं न गृह्णीयात्... 17. वैकल्पिकेषु सांश-
यिकेषु वा शुद्धादौ यत्र मनःप्रसादस्तदाचरेत् ॥ 18...चिरं जीवेय... इति ॥

॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥ १६५
। १८ । अतिवादांस्तितिक्षेत । १९ । न कं च नाव-
मन्येत । २० । निराशीः स्यात् । २१ । निर्ममस्कारः । २२।
वास्यैकां तक्षतो बाहुं चन्दनेनैकमुक्षतः ।
नाकल्याणं न कल्याणं तयोरपि च चिन्तयेत् ॥ २३ ॥
प्राणायामधारणाध्याननित्यः स्यात् । २४ । संसार-
स्यानित्यतां पश्येत् । २५ । शरीरस्याशुचिभावम् । २६ ।
जरया रूपविपर्ययम् । २७ । शारीरमानसागन्तुकाव्या-
धिभिश्चोपतापम् । २८ । सहजैश्च । २९ । नित्यान्धकारे
गर्भे वसतिम् । ३० । मूत्रपुरीषमध्ये च । ३१ । शीतो-
ष्णदुःखानुभवनम् । ३२ । योनिसंकटनिर्गमान्महद्दुः-
खानुभवनम् । ३३ । बाल्ये मोहं गुरुपरवश्यताम् । ३४ ।
अध्ययनादनेकक्लेशम् । ३५ । यौवने च विषयाप्राप्ता-
वमार्गे तदवाप्तौ विषयसेवनान्नरके पतनम् । ३६ ।
36. तदप्राप्तौ V¹.
21. नमस्कृतो ऽप्याशिषं न प्रयुञ्जीत किंतु नारायणस्मरणं कुर्यात् । नमो
नारायणायेति गृहस्थः प्रणमेद्यतिम् । ब्रूयुर्नारायणेत्येवं यतयो ह्यभिवादिता
इति । भिक्षार्थमाशिषो न प्रयुञ्जीतेत्यन्ये ।... 22. नमस्कृतो न नमस्कुर्या-
त्किंतु नारायणं स्मरेदित्युक्तम् । भिक्षार्थं प्रणतिं न कुर्यादित्यन्ये ॥ 27...
विपर्ययो वलीपलिताद्यभिभवस्तं च पश्येदिति सर्वत्र संबन्धनीयम् ॥ 28.
शारीरा व्याधयोऽर्शप्लीहादयः । मानसा मनोविच्छेदादयः । आगन्तुका
वातपित्तोद्रेकादयः ।... 32. तत्र गर्भाशये मातृभुक्तपीतशीतोष्णान्नपानादि-
जन्यं शीतोष्णानुभवदुःखं च ॥ 34... गुरूणां मातापित्रादीनाम् ।...
35. तत उपनीतस्य वेदाध्ययने गुरुशुश्रूषाध्ययनावधानाद्यनेकक्लेशम् ॥
36. तारुण्ये पुनः स्रक्चन्दनवनितादिप्राप्तावेकैकविषयाप्राप्तावनेकक्लेशम् ।
तेषामेव विषयाणां निषेधातिक्रमेण प्राप्तानां सेवने नरकपातं च ।...

१८६ ॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥
अप्रियैर्वसतिं प्रियैश्च विप्रयोगम् । ३७ । नरके च
सुमहद्दुःखम् । ३८ । संसारसंसृतौ तिर्यग्योनिषु च
। ३९ । एवमस्मिन्सततयायिनि संसारे न किंचित्सुखम्
। ४० । यदपि किंचिद्दुःखापेक्षया सुखसंज्ञं तदप्यनित्यम्
। ४१ । तत्सेवाशक्तावलाभेन वा महद्दुःखम् । ४२ ।
शरीरं चेदं सप्तधातुकं पश्येत् । ४३ । वसारुधिरमांस-
मेदोऽस्थिमज्जाशुक्रात्मकम् । ४४ । चर्मावनद्धम् । ४५ ।
दुर्गन्धि च । ४६ । मलायतनम् । ४७ । सुखशतैरपि
धृतं विकारि । ४८ । प्रयत्नाद्धृतमपि विनाशि । ४९ ।
कामक्रोधलोभमोहमदमात्सर्यस्थानम् । ५० । पृथिव्यप्ते-
जोवाय्वाकाशात्मकम् । ५१ । अस्थिशिराधमनिस्नायु-
युतम् । ५२ । रजस्वलम् । ५३ । षट्त्वचम् । ५४ । अस्थ्नां
त्रिभिः शतैः पञ्चाधिकैर्धार्यमाणम् । ५५ । तेषां विभागः
। ५६ । सूक्ष्मैः सह चतुःषष्टिर्दशनाः । ५७ । विंशतिर्नखाः
40. सुखम् om. C^{1,2}. 48. वृत्तं C^{1,2}. 54. षट् त्वक्चेति C^{1,2};
om. v.
37... प्रियैः पुत्रकलत्रादिभिश्च वियोगः॥ 41... यत्किंचिद्दुःखा-
भावापेक्षया सुखत्वेन व्यवह्रियते... 42. तेषां वैषयिकसुखानां रोगादिना
विषयसेवाशक्तौ शक्तावपि दारिद्र्येण विषयालाभे वा महदेव दुःखम् ॥
48. पानभोजनादिजन्यैः सुखशतैर्धृतमपि पानभोजनादिभिरेव विकारि ।
तत्तद्गुरुलघुभावेन श्लेष्माजीर्णादिदुःखशताकुलमित्यर्थः ॥ 49. रसायनादि-
प्रयत्नैर्धृतमपि... 57. सूक्ष्माणि दन्तमूलभूतान्यस्थीनि स्थालाख्यानि
द्वात्रिंशत्तावन्त एव तदुत्पन्ना दन्तास्तैः सह...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

tized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥ १८७
। ५८। पाणिपादशलाकाश्च । ५६। षष्ठिरङ्गुलीनां पर्वाणि
। ६० । द्वे पार्ष्ण्योः । ६१ । चतुष्टयं गुल्फेषु । ६२ ।
चत्वार्यरत्न्योः । ६३ । चत्वारि जङ्घयोः । ६४ । द्वे द्वे
जानुकपोलयोः । ६५ । ऊर्वंसयोः । ६६ । अक्षतालू-
षकश्रोणिफलकेषु । ६७। भगास्थ्येकम् । ६८ । पृष्ठास्थि
पञ्चचत्वारिंशद्भागम् । ६६। पञ्चदशास्थीनि ग्रीवा । ७०।
जत्र्वेकम् । ७१ । तथा हनुः । ७२ । तन्मूले च द्वे
। ७३ । द्वे ललाटाक्षिगण्डे । ७४ । नासा घनास्थिका
। ७५ । अर्बुदैः स्थालकैश्च सार्धं द्वासप्ततिः पार्श्वकाः
। ७६ । उरः सप्तदश । ७७ । द्वौ शङ्खकौ । ७८ ।
चत्वारि कपालानि शिरसश्चेति । ७६ । शरीरेऽस्मि-
न्सप्त शिराशतानि । ८० । नव स्नायुशतानि । ८१ ।
धमनीशते द्वे । ८२ । पञ्च पेशीशतानि । ८३ । क्षुद्र-
66. द्वे द्वे । C¹,²; om. v. 71. जान्वेकं । C¹,². 76. स्थानकैश्च
C¹,²v.
59. करपादयोः पृष्ठे शलाकाकाराण्यङ्गुलीमूलभूतानि विंशतिरेवास्थीनि ॥
60. प्रत्येकं विंशत्यङ्गुलीनां त्रीणि त्रीणि पर्वाणीत्येवं षष्टिः पर्वास्थीनि ॥
67. अक्षः कर्णनेत्रयोर्मध्यभवः शङ्खाधोभागः ।... 75. नासा नासिका
सा च घनसंज्ञैकास्थिमती ॥ 76. पार्श्वका वङ्क्रयः ।... तासां वक्षसि
संध्यस्थीन्यर्बुदान्युभयतो दश दशेति विंशतिः ।... तासामेव पृष्ठतः संध्य-
स्थीनि स्थालका उभयतस्त्रयोदश त्रयोदशेति षड्विंशतिः ।... 80... शि-
राणां वातपित्तादिवाहिनीनाम्... 82. धमन्यः प्राणवाहिन्यो नाड्यतासां
द्वे शते ॥ 83. बाह्याभ्यन्तराणां मांसपेशीनां पञ्च शतानि ॥
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१६८ ॥ विष्णुस्मृतौ ९६ ॥
धमनीनामेकोनत्रिंशल्लक्षाणि नव शतानि षट्पञ्चा-
शद्धमन्यः। ८४। लक्षद्वयं श्मश्रुकेशकूपानाम्। ८५।
सप्तोत्तरं मर्मशतम्। ८६। संधिशते द्वे। ८७। चतुः-
पञ्चाशद्रोमकोट्यः सप्तषष्टिश्च लक्षाणि। ८८। नाभिरोजो
गुदं शुक्लं शोणितं शङ्कौ मूर्धा कण्ठो हृदयं चेति
प्राणायतनानि। ८९। बाहुद्वयं जङ्घाद्वयं मध्यं शीर्षमिति
षडङ्गानि। ९०। वसा वपा अवहननं नाभिः क्लोमा
यकृत्प्लीहा क्षुद्रान्त्रं वृक्कौ वस्तिः पुरीषाधानमामा-
शयो हृदयं स्थूलान्त्रं गुदमुदरं गुदकोष्ठम्। ९१। कनी-
निके अक्षिकूटे शष्कुली कर्णौ कर्णपुत्रकौ गण्डौ भ्रुवौ
91. क्लोम V¹⁻⁴v; क्लोमो C¹⁻²v; क्लोमा N. यकृत् om. V⁴.
वृक्कौ C¹⁻².
84. स्थूलधमनीनां शाखाः क्षुद्रधमन्यस्तासामपि प्रशाखा धमन्यः। ...
85. मुखस्थानि रोमाणि श्मश्रूणि। शिरोजाः केशाः। कूपा रोमकूपाः
स्वेदस्रवणे सुषिराणि। ... 86. मर्माणि मृत्युक्षोभहेतुस्थानानि। ...
88... रोम्णां सूक्ष्मतरा भागाः। ... 89... तत्स्वरूपमुक्तं स्मृत्यन्तरे।
हृदि तिष्ठति यच्छुद्धमीषद्रक्तं सपीतकम्। ओजः शरीरे संख्यातं
तन्नाशान्नाश्यतीति। शेषं प्रसिद्धम्। ... 91. आन्तराण्याह। ...
क्लोमा मांसपिण्डो यकृत्कालखण्डस्तौ च दक्षिणकुक्षिस्थौ। प्लीहा मांस-
पिण्डो ऽवहननं च सव्यकुक्षिस्थौ। ... वृक्कौ हृदयसमीपस्थौ मांस-
पिण्डौ। ... पुरीषाधानं मलाशयः। ... स्थूलान्त्रं दीर्घान्त्रम्। ... गुद-
कोष्ठं बाह्याद्गुदवलयादन्तर्गुदवलये द्वे। एकत्वं जात्यभिप्रायेण। एष
आन्तरो विस्तारः। अङ्गान्तराण्याह ॥