विष्णु स्मृति (वैष्णव धर्मशास्त्र - नन्दपण्डित कृत वैजयन्ती टीका सहित सटीक)

PREFACE.
The five MSS., which have been used for the present edition
of the Vishṇu-smṛiti and of selected portions of its old Commen-
tary, may be divided into three classes.

1. V¹ = India Office MS. 915 ; V² India Office MSS. 1544,
   1545 ; and V³ = India Office MSS. 1246-48. Each of these three
   Devanāgarī MSS. contains the text of the Vishṇu-smṛiti together
   with the Commentary of Nandapaṇḍita (N.), called Vaijayantī.
   They are from Colebrooke's collection and appear to have been
   written in North-India about the end of the last or beginning of
   the present century. The very numerous clerical errors, omis-
   sions and other defects exhibited by them are mostly common to
   all the three ; and as it is tolerably clear that they cannot have
   been copied from one another, they must at least have been copied,
   either directly or very nearly so, from one and the same
   original. Of this rather faulty codex archetypus, V¹, a neatly
   written MS. consisting of 596 pages (299 leaves) à 15 lines à
   53-56 aksharas, apparently the copy used by Colebrooke himself,
   would seem to be, on the whole, the best representative ; but in
   several places, in the Commentary particularly, the original read-
   ings have been preserved in V² and V³.*

• The statement towards the end of V¹-³, वर्षं विक्रमभास्करस्य (v. l.
  °भाखरस्य) १६७९ .. काश्यां केशवनायकस्य नृपतेराज्ञामवाप्य स्मृतेर्विष्णोर्व्याकृतिसाच-
  कार विमलां श्रीनन्दशर्मा सुधीः, which has enabled me to fix the date of
  the composition of the Vaijayantī at 1622 A. D. (see the Introduc-
  tion to my translation, vol. VII of the Sacred Books of the East, page
  xxxiii), is fully confirmed by the biographical notices concerning
  Nandapaṇḍita and his family in the Introduction to Mandlik's Vyava-
  háramayúkha and Yájñawalkya (Bombay 1880).

2 PREFACE.
4. V⁴, an excellent Devanágarí copy of the Vaijayantí in the
possession of Dr. Bühler, consisting of 476 pages (239 leaves)
à 15—18 lines, à 40—48 aksharas, written 'śake 1775 (A. D.
1853) puṇyagráme,' and corrected throughout. As might be
expected from its southern origin, this MS., which was most
kindly and liberally placed at my disposal by its owner, differs
considerably from V¹-³, to which class, in spite of its modern date,
it is infinitely superior in correctness nearly throughout, its only
important blemish consisting in the fact that the Commentary
on chapters VII—XVII, 22 is entirely omitted, while the Com-
mentary on V and VI is defective, and the comments on I and
III show also a few lacunae. The genuineness of the correspond-
ing portions of V¹-³, which luckily enough are in a tolerably satis-
factory condition, is proved by their agreement with the text of
[L1

PREFACE. 3
readings, &c., in C¹,² has been traced in that MS. Some of them
are found in V¹⁻⁶ as well, and there are a few other instances of
special agreement between C¹,² and V¹⁻³, such as the highly charac-
teristic omission of the greater part of chapter LXXXI, and the
equally characteristic interpolation in LXV, 2. This interpola-
tion is clearly due to a piece of the Commentary having crept
into the text, and to the same source may be traced nearly all
the other interpolations in C¹,² *, as well as the far less numerous
interpolations which the MSS. exhibit.
The Commentary, which is in most cases a running gloss on
every word of the text (T.), has not only enabled me to trace
interpolations and omissions, and to establish the general
superiority of V⁴ over the two other classes; it has also proved
an excellent check on the whole text in V⁴, which has served as
basis for the present edition. In my endeavours to ascertain
as nearly as possible the reading commented on by Nandapaṇḍita,
I have naturally derived much aid from V¹⁻³ as well, and even
from C¹,² and from v, which latter MS. has clearly been copied
like the rest from a copy of the Vaijayantī. The difference be-
tween the three classes is nowhere so marked as to constitute them
so many different recensions.
Readings opposed to the tenor of Nandapaṇḍita's Commen-
tary (C.) have generally been giving in the notes only, the only
important exception to this rule being the Vedic Mantras, many of
which appear to have been altered and corrupted at a very early
period. For amending these I have fully availed myself of the
help afforded by the extensive analogous sections of the Kāṭhaka
Gṛihya-sūtra, and in some cases, by the Vedic Saṃhitás and by the
Brāhmaṇas. The Mantras in XLVIII, 9, 10 have been left as they
are, because, though traceable to the White Yajurveda, they may
have been remodelled in order to adapt them to the particular
sacrificial rite described in chapter XLVIII. Violations of the
* See, e. g., the critical notes on V, 91, 101; XI, 8; XLVII, 2;
XLIX, 6; LXIV, 37; LXVIII, 16; LXIX, 3, 5; LXXV, 2, 3.

4 PREFACE.
laws of sandhi have been constantly corrected in the Mantras,
but not elsewhere, where they may be viewed as archaisms. The
numerous analogous and identical passages in the other law-
books have been carefully compared, and have occasionally
determined my choice between the several traditional readings,
but I have very rarely admitted a reading from them, whatever
its intrinsic merits, if I did not find it in one of my texts as well,
or if it was decidedly opposed to Nandapaṇḍita's comment. An
equally sparing use has been made of the numerous quotations
from the Vishṇu-smṛiti to be found in most other commentaries
on law works. Among these, Aparárka's Commentary on
Yájñavalkya-smṛiti (Ap.) has been preferentially used, both on
account of its comparative antiquity, and because it contains a
greater number of quotations from the Vishṇu-smṛiti, than all
the other Dharmanibandhas, I know, taken together. Un-
fortunately Aparárka does not show himself more accurate in
making quotations than Hindu jurists generally are, and among
the passages taken from the Vishṇu-smṛiti are several which he
quotes in confirmation of one doctrine in one place, and in con-
firmation of a totally different doctrine in another place. Readings
found in the works of Aparárka, Vijñáneśvara and Jagannátha
have been substituted for those given by Nandapaṇḍita in four or
five cases, the only important one of which will be found in the
chapter on debts (VI, 38, 39). It remains to add that in
a certain number of mostly quite irrelevant cases Nandapaṇḍita's
readings have been discarded in favour of readings found in MSS.
or prints of one or several among the three classes, simply be-
cause the former seemed decidedly less suitable, or less certain,
than the latter. But while I had from the first been very dis-
trustful of my own discernment in this respect, a repeated exami-
nation of the whole text and commentary has caused me, before
sending this edition to the press, to restore the readings ap-
parently guaranteed by the authority of Nandapaṇḍita even in
several places, where I had rendered different readings in the
translation. It is to this cause that the majority among the

PREFACE. 5
corrections subjoined at the end of this Preface (page 7) will
be found to be due.
The Critical Notes given under the text will show how the
principles explained above have been worked out. They contain all
the vv. ll. of the MSS. and of C¹,² excepting palpable clerical mis-
takes and misprints, and a few slight omissions, and those among
Aparárka's vv. ll. which agree with one of the traditional readings.
By quoting all his and his brethren's vv. ll., interesting as they
are, the apparatus criticus, already extensive, would have been
swelled beyond reasonable proportions.
In making the extracts from the Commentary, which have
been added at the foot of each page, I have aimed above all at
brevity, giving for the most part no more than what seemed re-
quired in order to justify the way in which the more difficult pas-
sages have been rendered in the translation, and omitting all the
extraneous matter, to which the great bulk of the Vaijayantí, just-
ly called an entire "body or digest of law" by Colebrooke,* is
mainly due. The numerous quotations from other law-books, in
particular, have nearly all been left out, because full references to the
analogous passages in the Smṛitis of Mânu (M.), Yájñavalkya (Y.),
Apastamba and Gautama, all of which are generally acces-
sible through the medium of reliable editions and trans-
lations and are very important for a right understanding of the
present work, have been given in the footnotes to the translation.†
The Anukramaṇiká has been taken from V³, with modifica-
tions and additions.
The first Index contains all the more remarkable terms occur-
ring in the Vishṇu-smṛiti, especially those terms (including a
number of epithets of Vishṇu and of remarkable compounds),

• Misc. Essays, II, p. 487.
  † The Mantras are as a rule not explained by Nandapaṇḍita. For
  some of them Devapâla's interpretations in the Kâṭhakagṛihya-bhâ-
  shya have been quoted.

6 PREFACE.
which are either not given at all in the great Petersburg Dic-
tionary, or to which it has become necessary, in the translation
and notes, to assign other, or more special, or more closely defined
meanings, than those given in that standard thesaurus of Sanskrit
words. The upwards of 370 words, of which the Index is made
up, will go far to prove that the Vishṇu-smṛiti is perhaps hardly
less important for the purposes of lexicography, than for the
study of Indian Antiquities.* The most important among the
words contained in the first Index have been communicated by
me at various times to Dr. von Böhtlingk, and will be found
inserted in their places in the hitherto published fasciculi of his
new Dictionary; but it has been thought advisable to annex, at
least, as complete a list of this kind as possible to the present
publication, as a full Index of all the Sanskrit words contained
in the Vishṇu-smṛiti would have far exceeded the limits assigned
to it.
The second Index contains the Pratîkas of the Vedic Mantras
quoted or referred to in the Vishṇu-smṛiti. Those places in the
Saṃhitâs and other Vedic works, where the entire Mantras in
question may be found, have been indicated in the Notes to the
Translation.

• The new meanings which have been assigned in the translation to
  a certain number of terms in the final and introductory and two or
  three other Vishṇuitic chapters, might perhaps seem far-fetched and
  objectionable from an European point of view. But their correctness
  is warranted by the authority of Nandapaṇḍita, S'aṅkara, Sâyaṇa,
  Devapâla and other native commentators, whose statements have
  particular weight for the interpretation of such modern and highly
  artificial compositions as the Vishṇuitic portions of the present work.
  For a detailed attempt at distinguishing the modern accretions to
  the Vishṇu-smṛiti from the original stock, see the Introduction to the
  Translation (in Sacred Books of the East, vol. VII).

PREFACE. 7
It remains for me to express my sincerest thanks to Dr.
A. F. Rudolf Hoernle for his great kindness in charging him-
self with the final revision of each proof. I was not able to cor-
rect the proof sheets more than once myself, because they had to
be sent out from India.
J. JOLLY.
Würzburg, April 2nd, 1881.
Corrections in the Translation (see above, p. 5).
I, 61 (p. 11) read four arms—III, 74*(p. 21) after avarice add or fear—V, 1
(p. 24) after death add excepting Brâhmaṇas—VIII, 1 (p. 48) read follow the
incompetent witnesses.—XVI, 5 ,9 (p. 66) read Pulkasa, Pulkasas—XVI, 17
(p. 67) after descent add which depends on their parents—XIX, (p. 75)
read left to right—XXI, 19 (p. 86) read for the twelfth time—p. 100, last note
read 30-32—XXXII, 3 (p. 129) for their read a and an—LI, 31 (p. 166) read
Kapiṅgala—LI, 40 (p. 168) for seven read three—LIII, 4 (p. 174) read ox-cart
—LIV, 16, lines 3-4 (p. 177) read a damsel married to one whose elder brother
is not married—LXVIII, 17 (p. 219) read Nor in a cowering position.—XCVI,
67 and note (p. 284) read sthâlaka—XCVII, general note (p. 287) add 17-
21. Bhagavad-gîtâ XIII, 14-18.
The brackets have become misplaced: VII, 3 (p. 46) read in a court of judicature
(on the king ordering it)—XXII, 34 (p. 90) read and their parents (in three
nights)—XXII, 40 (p. 91) close before in—XXII, 78 (p. 93) close after pure—
LIV, 31 (p. 180) read (blame or) shun.

itized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalga
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

... wait, what is after अङ्गं?
Wait, line 2 ended with: अङ्गं
Line 3 starts with:
च्छिन्नो or छिन्नो?
Look at the first letter:
छ with top double? It's च्छिन्नो (chchinno) or छिन्नो?
It has a loop: छिन्नो or च्छिन्नो? Looks like च्छिन्नो (ch-chinno).
Next: वेदाग्रभागः
Next: स्रुगादिसंमार्जनार्थः । (Wait, look at 'स्रुगादि...': स्र with u = स्रु, ग with a-matra = गा, द with i-matra = दि, स with anusvara = सं, म with a-matra and repha = मार्, ज = ज, न = न, र्थ = र्थाः / र्थः = र्थः ।)
Next: तावेव तद्भूषये कुण्डले च ।
Wait, look at: तद्भूषये?
त - द् - भू - ष - ये or तद्भूषणे?
Look at the letter: ण with e-matra! तद्भूषणे!
And after that: कुण्डले च । (kuṇḍale ca .)

Line 4 of commentary:
`आज्यमान्यधारा... । स्रुवस्तु

२ ॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥
उद्गात्रान्त्रो होमलिङ्गो बीजौषधिमहाफलः ।
वेद्यन्तरात्मा मन्त्रस्फिग्विह्वतः सोमशोणितः ॥ ६ ॥
वेदिस्कन्धो हविर्गन्धो हव्यकव्यादिवेगवान् ।
प्राग्वंशकायो द्युतिमान्नानादीक्षाभिरन्वितः ॥ ७ ॥
दक्षिणाहृदयो योगमहामन्त्रमयो महान् ।
उपाकर्मौष्ठरुचिरः प्रवर्ग्यावर्तभूषणः ॥ ८ ॥
नानाछन्दोगतिपथो गुह्योपनिषदासनः ।
छायापत्नीसहायो वै मणिशृङ्ग इवोदितः ॥ ९ ॥
महीं सागरपर्यन्तां सशैलवनकाननाम् ।
एकार्णवजलभ्रष्टामेकार्णवगतः प्रभुः ॥ १० ॥
दंष्ट्राग्रेण समुद्धृत्य लोकानां हितकाम्यया ।
आदिदेवो महायोगी चकार जगतीं पुनः ॥ ११ ॥
एवं यज्ञवराहेण भूत्वा भूतहितार्थिना ।
उद्धृता पृथिवी सर्वा रसातलगता पुरा ॥ १२ ॥

Here is the line-by-line transcription of the Sanskrit verses, critical apparatus, and commentary:

॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ ३
उद्धृत्य निश्चले स्थाने स्थापयित्वा तथा स्वके ।
यथास्थानं विभज्यापस्तद्गता मधुसूदनः ॥ १३ ॥
सामुद्राश्च समुद्रेषु नादेयीश्च नदीषु च ।
पल्वलेषु च पाल्वल्यः सरःसु च सरोभवाः ॥ १४ ॥
पातालसप्तकं चक्रे लोकानां सप्तकं तथा ।
द्वीपानामुदधीनां च स्थानानि विविधानि च ॥ १५ ॥
स्थानपालांल्लोकपालान्नदींशैलवनस्पतीन् ।
ऋषींश्च सप्त धर्मज्ञान्वेदान्साङ्गान्सुरासुरान् ॥ १६ ॥
पिशाचोरगगन्धर्वयक्षराक्षसमानुषान् ।
पशुपक्षिमृगांश्चांश्च भूतग्रामं चतुर्विधम् ॥
मेघेन्द्रचापशम्याद्यान्यज्ञांश्च विविधांस्तथा ॥ १७ ॥
एवं वराहो भगवान्कृत्वेदं सचराचरम् ।
जगज्गाम लोकानामविज्ञातां तदा गतिम् ॥ १८ ॥
13. स्थापिता च C¹˒²v. • 14. सामुद्राश्च and पाल्वल्यः (पाल्वल्यः)
all; the latter for metrical reasons. The sense and the
analogy with नादेयीश्च would have required accusative
forms. सरोवराः ॥ C¹˒²; सरोद्गवाः ॥ v, from the C. 16. नदीः
V¹⁻⁴. 17. c om. v. ॰चापसम्प्रातान् C¹˒². 18. विष्णुः स्थावर-
जङ्गमं । चराचरं जगत्कृत्वा तत्रैवान्तरधीयत ॥ V⁴.
13, 14...स्थापयित्वा तद्गताः पृथिवीस्थाः समुद्रजा अपः समुद्रेषु...
यथास्थानं विभज्य गमयित्वा... 17. ... इन्द्रचाप इन्द्रधनुः । शम्या
विद्युत् । आदिशब्देन ग्रहनक्षत्रादीनां ग्रहणम्... 18...वराहो वराह-
रूपो विष्णुरिदं चराचरं ( सचरा० ? ) स्थावरजङ्गमं जगद्विश्वं कृत्वा
लोकानां... अविज्ञातामलक्षितां गतिं स्थानं जगाम...

8 ॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥
अविज्ञातां गतिं याते देवदेवे जनार्दने ।
वसुधा चिन्तयामास का धृतिर्मे भविष्यति ॥ १९ ॥
पृच्छामि कश्यपं गत्वा स मे वक्ष्यत्यसंशयम् ।
मदीयां वहते चिन्तां नित्यमेव महामुनिः ॥ २० ॥
एवं सा निश्चयं कृत्वा देवी स्त्रीरूपधारिणी ।
जगाम कश्यपं द्रष्टुं दृष्ट्वांस्तां च कश्यपः ॥ २१ ॥
नीलपङ्कजपत्राक्षीं शारदेन्दुनिभाननाम् ।
अलिसंघालकां शुभ्रां बन्धुजीवाधरां शुभाम् ॥ २२ ॥
सुभ्रूं सुसूक्ष्मदशनां चारुनासां नतध्रुवम् ।
कम्बुकण्ठीं संहतोमूं पीनोरुजघनस्थलाम् ॥ २३ ॥
विरेजतुः स्तनौ यस्याः समौ पीनौ निरन्तरौ ।
शक्रेभकुम्भसंकाशौ शातकुम्भसमद्युती ॥ २४ ॥
मृणालकोमलौ बाहू करौ किसलयोपमौ ।
रुक्मस्तम्भनिभावूरू गूढे श्लिष्टे च जानुनी ॥ २५ ॥
21. स C¹,²v. 22. बन्धुपुष्पा० V⁴. 23. सुशुभ्रस्पृष्टदशनां C¹,²;
सुशुभ्रदशनां v. ०स्थलं ॥ V¹⁻³; ०स्थलीं ॥ C¹,²; ०स्तनीं v. 24. विरे-
जतुस्तना C¹,². मत्तेभकुम्भ० C¹,²v. 25. श्लिष्टे all; अश्लिष्टे अनभि-
व्यक्तसंधिनी N.
19... मयेदानीं धृतिराधारशक्तिः का भविष्यति ॥ 23... परस्परस्पर्श-
सुखानुबुभूषया चान्योन्यसंश्लिष्टोरुयुगलां... पीनताभूषितोरुजघनविधयाम् ॥
24. समौ गर्वपर्वताविव स्वस्थानादचलितौ । युगपत्तुलया तुलिताविवान्यूना-
धिकपरिमाणौ वा ! ... निरन्तरावन्योन्यसंश्लेषिणौ । शक्रेभकुम्भाविव विस्रस्ता-
मुक्ताकलापौ । मदनमहाराजमचाराज्याभिषेकायासादितौ बहलकुङ्कुमा-
र्चितौ शातकुम्भकुम्भाविव राजमानावुरोजौ... 25... गूढे अतिमांसलतया
अस्पष्टे...

॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ ५
जङ्घे विरोमे सुसमे पादावतिमनोरमौ ।
जघनं च घनं मध्यं यथा केशरिणः शिशोः ॥ २६ ॥
प्रभायुता नखास्ताम्रा रूपं सर्वमनोहरम् ।
कुर्वाणां वीक्षितैर्नित्यं नीलोत्पलयुता दिशः ॥ २७ ॥
कुर्वाणां प्रभया देवीं तथा वितिमिरा दिशः ।
सुसूक्ष्मशुक्लवसनां रत्नोत्तमविभूषिताम् ॥ २८ ॥
पदन्यासैर्वसुमतीं सपद्मामिव कुर्वतीं ।
रूपयौवनसंपन्नां विनीतवदुपस्थिताम् ॥ २९ ॥
समीपमागतां दृष्ट्वा पूजयामास कश्यपः ।
उवाच तां वरारोहे विज्ञातं हृद्गतं मया ॥ ३० ॥
धरे तव विशालाक्षि गच्छ देवि जनार्दनम् ।
स ते वक्ष्यत्यशेषेण भाविनी ते यथा धृतिः ॥ ३१ ॥
क्षीरोदे वसतिस्तस्य मया ज्ञाता शुभानने ।
ध्यानयोगेन चार्वङ्गि त्वदर्थं तत्प्रसादतः ॥ ३२ ॥
एवमित्युक्ता संपूज्य कश्यपं वसुधा ततः ।
प्रययौ केशवं द्रष्टुं क्षीरोदमथ सागरम् ॥ ३३ ॥
सा ददर्शामृतनिधिं चन्द्ररश्मिमनोहरम् ।
31. स्थितिः ॥ C¹'²v. 32. तज्ज्ञानं C¹'²; तदङ्गं v. 33. इत्येव-
मुक्ता V¹⁻³ C¹'²v ; यथा भगवतोच्यते एवमित्युक्ता N.
26. आरोहावारोहाभ्यामतिसमौ... 27...दिशः। दिग्भागान्नीलोत्पल-
युतानिव कुर्वाणाम् ॥ 32...तत्प्रसादत इति निजयोगोपायनिर्देशः। ...

itized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalga
६ ॥ विष्णुस्तवौ १ ॥
पवनक्षोभसंजातवीचीशतसमाकुलम् ॥ ३४ ॥
हिमवच्छतसंकाशं भूमण्डलमिवापरम् ।
वीचीहस्तैः प्रचलितैराह्वयानमिव क्षितिम् ॥ ३५ ॥
तैरेव शुभ्रतां चन्द्रे विदधानमिवानिशम् ।
: अन्तरस्थेन हरिणा विगताशेषकल्मषम् ॥ ३६ ॥
यस्मात्तस्मात्तु बिभ्रन्तं सुशुभ्रां तनुमूर्जिताम् ।
पाण्डुरं खगमागम्यमधोभुवनवर्तिनम् ॥ ३७ ॥
इन्द्रनीलकडाराख्यं विपरीतमिवाम्बरम् ।
फलावलीसमुद्भूतवनसंघसमाचितम् ॥ ३८ ॥
निर्मोकमिव शेषाहेर्विस्तीर्णं तमतीव हि ।
तं दृष्ट्वा तच मध्यस्थं ददृशे केशवालयम् ॥ ३९ ॥
अनिर्देश्यपरीमाणमनिर्देश्यर्धिसंयुतम् ।
शेषपर्यङ्कगं तस्मिन्ददर्श मधुसूदनम् ॥ ४० ॥
शेषाहिफणरत्नांशुदुर्विभाव्यमुखाम्बुजम् ।
शशाङ्कशतसंकाशं सूर्य्यायुतसमप्रभम् ॥ ४१ ॥
35. ॰हस्तैर्धवलितैरा॰ C^{1,2}v. 41. T. om. V⁴.
35. हिमाचलानां शतेन संकाश्यमानमपरं भूमण्डलमिव वीचीनां
हिमवदाकारत्वात् । वीचय एव हस्तास्तैरतिचपलैः क्षितिमाह्वयानमिव ॥
36. तैरेव क्षीरवीचीहस्तैरनिशं प्रक्षालनेन चन्द्रमसि शौक्ल्यातिशयं
विदधानमिव ।... 37. यस्माद्धरिणाहृतकल्मषस्तस्मादतिशुद्धामूर्जितां
स्फुरन्तीं तनुं धारयन्तम् ।... 38. ...विपरीतं अधोगतमम्बरमिव तस्यापि
नीलरक्तादिमयव्याप्तत्वात् । समुद्भूतं संजातशोभम्...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ ७
पीतवाससमक्षोभ्यं सर्वरत्नविभूषितम् ।
मुकुटेनार्कवर्णेन कुण्डलाभ्यां विराजितम् ॥ ४२ ॥
संवाह्यमानाङ्घ्रियुगं लक्ष्म्या करतलैः शुभैः ।
शरीरधारिभिः शस्त्रैः सेव्यमानं समन्ततः ॥ ४३ ॥
तं दृष्ट्वा पुण्डरीकाक्षं ववन्दे मधुसूदनम् ।
जानुभ्यामवनीं गत्वा विज्ञापयति चाप्यथ ॥ ४४ ॥
उद्धृताहं त्वया देव रसातलतलं गता ।
स्वस्थाने स्थापिता विष्णो लोकानां हितकाम्यया ॥ ४५ ॥
तच्चाधुना मे देवेश का धृतिर्वै भविष्यति ।
एवमुक्तस्तदा देव्या देवो वचनमब्रवीत् ॥ ४६ ॥
वर्णाश्रमाचाररताः शास्त्रैकतत्परायणाः ।
त्वां धरे धारयिष्यन्ति तेषां त्वद्भार आहितः ॥ ४७ ॥
एवमुक्ता वसुमती देवदेवमभाषत ।
वर्णानामाश्रमाणां च धर्मान्वद सनातनान् ॥ ४८ ॥
45. खे स्थाने C¹, ²v. 47. एताः शास्त्रैकतत्पराः । V⁴. 48. धर्मा-
न्मह्यं वदाशु भोः ॥ V⁴ in mg. ; धर्मान्वद सनातन ॥ V¹⁻³ ; सना-
तनान् ॥ C¹, ²v ; C. defective. See 63 (शाश्वतान्).
43. ...मृदुतरैः करतलैः सस्नेहं संवाहितचरणकमलम् । शङ्खचक्र-
गदापद्माधिष्ठात्रीभिर्देवताभिर्मूर्तिमतीभिः पार्श्वयोरुपास्यमानम् ॥ 44. ...
मधुसूदनमवलोक्यावनिर्नतजानुमण्डला धारणी अभिवाद्यानन्तरं स्वाभि-
मतं विज्ञापयामास ॥ 45. ...स्वस्थाने स्थापिता...

८ ॥ विष्णुस्तवौ १ ॥
त्वत्तोऽहं श्रोतुमिच्छामि त्वं हि मे परमा गतिः ।
नमस्ते देव देवेश देवारिबलसूदन ॥ ४९ ॥
नारायण जगन्नाथ शङ्खचक्रगदाधर ।
पद्मनाभ हृषीकेश महाबलपराक्रम ॥ ५० ॥
अतीन्द्रिय सुदुष्पार देव शार्ङ्गधनुर्धर ।
वराह भीम गोविन्द पुराण पुरुषोत्तम ॥ ५१ ॥
हिरण्यकेश विश्वाक्ष यज्ञमूर्ते निरञ्जन ।
क्षेत्र क्षेत्रज्ञ लोकेश सलिलार्णवशायक ॥ ५२ ॥
मन्त्र मन्त्रवहाचिन्त्य वेदवेदाङ्गविग्रह ।
जगतोऽस्य समग्रस्य सृष्टिसंहारकारक ॥ ५३ ॥
धर्माधर्मज्ञ धर्माङ्ग धर्मयोने वरप्रद ।
विष्वक्सेनामृत व्योम मधुकैटभसूदन ॥ ५४ ॥
बृहतां बृंहणाज्ञेय सर्व सर्वाभयप्रद ।
वरेण्यानघ जीमूताव्यय निर्माणकारक ॥ ५५ ॥
52. सलिलान्तर० C^{1, 2}v. 53. यन्त्रमन्त्र० C^{1, 2}. 54. धर्म धर्मज्ञ
C^{1, 2}. 55. ०ज्ञेय C^{1, 2}v. निर्वाण० C^{1-2}.
51. ...सुतरां दुर्ज्ञेयं पारमन्तो यस्य । सुदुष्पापेति पाठे दुरधिगमः ।
देवो द्युतिमान्। 52. ...विश्वस्मिन्नक्षिणी यस्य सर्वसाक्षित्वात् । विश्वतो
ऽक्षिणी यस्येति वा। 53. ...मन्त्रो ऋगादिः...। ...मन्त्रं वहति पठतीति
होता। ...वेदा ऋगादयः । वेदाङ्गानि शिक्षादीनि । उभयं विग्रहो यस्य ।
... 55. बृहतां परममहत्परिमाणानां कालाकाशादीनाम्... । अज्ञेयो
ज्ञातुमशक्यः। ...सर्वरूपत्वात्सर्वः। ...जगतो विश्वस्य निर्माणं करोति...

॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ ६
आप्यायन अपां स्थान चैतन्याधार निष्क्रिय ।
सप्तशीर्षाध्वरगुरो पुराण पुरुषोत्तम ॥ ५६ ॥
ध्रुवाक्षर सुसूक्ष्मेश भक्तवत्सल पावन ।
त्वं गतिः सर्वदेवानां त्वं गतिर्ब्रह्मवादिनाम् ॥ ५७ ॥
तथा विदितवेद्यानां गतिस्त्वं पुरुषोत्तम ।
प्रपन्नास्मि जगन्नाथ ध्रुवं वाचस्पतिं प्रभुम् ॥ ५८ ॥
सुब्रह्मण्यमनाधृष्यं वसुषेणं वसुप्रदम् ।
महायोगबलोपेतं पृश्निगर्भं धृतार्चिषम् ॥ ५९ ॥
वासुदेवं महात्मानं पुण्डरीकाक्षमच्युतम् ।
सुरासुरगुरुं देवं विभुं भूतमहेश्वरम् ॥ ६० ॥
एकव्यूहं चतुर्बाहुं जगत्कारणकारणम् ।
ब्रूहि मे भगवन्धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान् ॥ ६१ ॥
आश्रमाचारसंयुक्तान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ।
एवमुक्तस्तु देवेशः पुनः क्षोणीमभाषत ॥ ६२ ॥
61. चतुर्वर्णां C1,2v.
56. आप्याययति जगदिति । ... चैतन्यस्य विज्ञानस्याधारो निवास-
स्थानम् ।... 57. सुतरां सूक्ष्माः परमाणवस्तेषामीशः क्रियादिहेतुः ...
59. ...सुतरां ब्रह्मण्य इति...। ब्रह्मण्ये वेदाय ब्राह्मणाय वा हित इति
ब्रह्मण्यः । ... पृश्निराकाशो गर्भे यस्य । तस्मात् ... आकाशः संभूत
इति श्रुतेः । धृतान्यर्चींषि तेजांसि सूर्यादिषु येन । तेजस्तेजस्विनामहं
प्रभास्मि शशिसूर्ययोः । इत्यादि स्मरणात् ॥ 60. ...विभुर्व्यापकः ... ।
61. एक एव व्यूहो विराट्स्वरूपो यस्य ।... जगत्कारणानां महाभूतानाम्...
2

१० ॥ विष्णुस्मृतौ १ ॥ २ ॥
शृणु देवि धरे धर्मांश्चातुर्वर्ण्यस्य शाश्वतान् ।
आश्रमाचारसंयुक्तान्सरहस्यान्ससंग्रहान् ॥ ६३ ॥
ये तु त्वां धारयिष्यन्ति सन्तस्तेषां परायणान् ।
निषण्णा भव वामोरु काञ्चनेऽस्मिन्वरासने ॥ ६४ ॥
सुखासीना निबोध त्वं धर्मान्निगदतो मम ।
शुश्रुवे वैष्णवान्धर्मान्सुखासीना धरा तदा ॥ ६५ ॥ १ ॥
ब्राह्मणः क्षत्रियो वैश्यः शूद्रश्चेति वर्णाश्चत्वारः । १ ।
तेषामाद्या द्विजातयस्त्रयः । २ । तेषां निषेकाद्यः श्मशा-
नान्तो मन्त्रवत्क्रियासमूहः । ३ । तेषां च धर्माः । ४ ।
ब्राह्मणस्याध्यापनम् । ५ । क्षत्रियस्य शस्त्रनित्यता । ६ ।
वैश्यस्य पशुपालनम् । ७ । शूद्रस्य द्विजातिशुश्रूषा । ८ ।
द्विजानां यजनाध्ययने । ९ । अथैतेषां वृत्तयः । १० ।
ब्राह्मणस्य याजनप्रतिग्रहौ । ११ । क्षत्रियस्य क्षितिपा-
लनम् । १२ । कृषिगोरक्षवाणिज्यकुसीदये।निपोषणानि
वैश्यस्य । १३ । शूद्रस्य सर्वशिल्पानि । १४ । आपद्यन-
न्तरा वृत्तिः । १५ ।
II, 2. द्विजातयः । C¹'²v.
II, 13. ...योनिर्यवव्रीह्यादिबीजं तत्पोषणं रक्षणम् । ... 14. शि-
ल्पानि चित्रकारादीनि । सर्वशब्देन वैश्यवृत्तीनां क्रयादीनामपि
ग्रह्णम् ।... 15... अनन्तरा संनिहिता कनीयसी... वृत्तिः ।...

digitized by eGangotri/Sarayu Trust. Funding IKS-MoE-Grant-2 Equipment Heritage Foundation, Jalg
॥ विष्णुस्मृतौ २ ॥ ३ ॥ ११
क्षमा सत्यं दमः शौचं दानमिन्द्रियसंयमः ।
अहिंसा गुरुशुश्रूषा तीर्थानुसरणं दया ॥ १६ ॥
आर्जवं लोभशून्यत्वं देवब्राह्मणपूजनम् ।
अनभ्यसूया च तथा धर्मः सामान्य उच्यते ॥ १७॥ २ ॥
अथ राजधर्माः । १ । प्रजापरिपालनम् । २ । वर्णाश्र-
माणां स्वे स्वे धर्मे व्यवस्थापनम् । ३ । राजा च जाङ्गलं
पशुव्यं सस्योपेतं देशमाश्रयेत् । ४ । वैश्यशूद्रप्रायं च । ५ ।
तत्र धन्वन्महीवारिवृक्षगिरिदुर्गाणामन्यतमं दुर्गमा-
श्रयेत् । ६ । तत्र स्वखग्रामाधिपान्कुर्यात् । ७ । दशा-
ध्यक्षान् । ८ । शताध्यक्षान् । ९ । देशाध्यक्षांश्च । १० ।
ग्रामदोषाणां ग्रामाध्यक्षः परीहारं कुर्यात् । ११ । अशक्तो
दशग्रामाध्यक्षाय निवेदयेत् । १२ । सोऽप्यशक्तः शता-
ध्यक्षाय । १३ । सोऽप्यशक्तो देशाध्यक्षाय । १४ । देशा-
ध्यक्षोऽपि सर्वात्मना दोषमुच्छिन्द्यात् । १५ । आकर-
शुल्कातरनागवनेष्वाप्तान्नियुञ्जीत । १६ । धर्मिष्ठानधर्म-
17. आर्जवंमलोभश्च C¹'² v. III, 5. ॰शूद्रपादं च । C¹'²; ॰शूद्र-
वैश्याय च । v. 7. ग्रामाध्यक्षानपि कुर्यात् । C¹'²; ग्रामाधियान्कुर्यात् । v.
III, 6. ... महीदुर्गं मह्यामेवेष्टकापाषाणादिनिमित्तं दुर्गम । मह्यैवो-
च्चावचप्रदेशप्रदेशप्रचुरदुर्गमित्यन्ये । ... 7. तत्र दुर्गे स्थितः सन् । ...
16. ... तरन्तीयंते नद्यादि येनेति तरो नौकादित्तक्तां शुल्कं जलजं
शुल्कमिति यावत् । नागा गजाः । वनानि अरण्यानि । नागवन्ति वना-
नीति वा । नगः पर्वत : । तत्संबन्धि नागम । गिरिदुर्गमिति वा । ...
CC-0. In Public Domain Sri Aurobindo Library, Pondicherry

१२ ॥ विष्णुस्मृतौ ३ ॥
कार्येषु । १७ । निपुणानर्थकार्येषु । १८ । शूरान्संग्राम-
कर्मसु । १९ । उग्रानुग्रेषु । २० । षण्ढान्स्त्रीषु । २१ । प्रजाभ्यो
बल्यर्थं संवत्सरेण धान्यतः षष्ठमंशमादद्यात् । २२ । सर्व-
सस्येभ्यश्च । २३ । द्विकं शतं पशुहिरण्येभ्यो वस्त्रेभ्यश्च ।
२४ । मांसमधुघृतौषधिगन्धपुष्पमूलफलरसदारुपत्राजि-
नमृद्भाण्डाश्मभाण्डवैदलेभ्यः षष्ठभागम् । २५ । ब्राह्म-
णेभ्यः करादानं न कुर्यात् । २६ । ते हि राज्ञो धर्मक-
रदाः । २७ । राजा च प्रजाभ्यः सुकृतदुष्कृतषष्ठांश-
भाक् । २८ । स्वदेशपण्याच्च शुल्कांशं दशममादद्यात् ।
२९ । परदेशपण्याच्च विंशतितमम् । ३० । शुल्कस्था-
नादपक्रामन्सर्वापहारमाप्नुयात् । ३१ । शिल्पिनः कर्म-
जीविनश्च शूद्राश्च मासेनैकां राज्ञः कर्म कुर्युः । ३२ ।
स्वाम्यमात्यदुर्गकोशदण्डराष्ट्रमित्राणि प्रकृतयः । ३३ ।
तद्दूषकांश्च हन्यात् । ३४ । स्वराष्ट्रपरराष्ट्रयोश्च चारचक्षुः
25. ॰पुष्प॰ om. C$^{1,2}$v. 31. सर्वापचारित्वम् C$^{1,2}$.

18. अर्थकार्येषु सुवर्णादिपरीक्षासु... । यद्वा ऊहापोहादिनिर्णयवत्सु
    कार्येषु निपुणान्पण्डितान्नियुञ्जीत ॥ 23. सस्यानि वार्षिकाणि श्यामाका-
    दीनि ... 27. करविधेयेऽपि राज्ञो धर्मं निजाचारसंपन्नं करत्वेन
    ददति... 30. यत्पण्यं देशान्तरे ... विक्रीयते तस्मात्... 31. अप-
    क्रामन्नपसरन्नन्यमार्गेण गच्छन्वणिक् । सर्वपण्यापचारमाप्नुयात् । ... 32. शि-
    ल्पिनः लोहकारादयः । कर्मोपजीविनः कारवो वर्धक्यादयः । चकारादन्यो-
    पजीविनः शूद्राश्च ... यथाच मनुः (VII, 138) ...