विक्रमोर्वशीयम् (महाकवि कालिदास - संस्कृत मूल एवं हिन्दी अनुवाद)

द्वितीयोऽङ्कः । ३५
विदूषकः — सरिसो एब्व से अहिणिवसो । (इति परिक्रामन् ।)
एदं पमदवणम् । पविशदु भवं ।
राजा — वयस्य, प्रविशाग्रतः ।
(उभौ प्रवत नाट्यतः ।)
राजा — (पार्श्वं रूपयित्वा ।) वयस्य, साधु मनसा समर्थित आ-
त्मप्रतीकार इच्छि समोद्यानप्रवेशः । तथान्यथैवोपनतम् ।
विविक्षोर्यदिदं नूनमुद्यानं तापशान्तये ।
स्रोतसेवोद्द्रमानस्य प्रतीपतरणं महत् ॥ ५ ॥
विदूषकः — कहं विअ ।
राजा —
इदमसुलभवस्तुप्रार्थनादुर्निवांरे
प्रथममपि गता मे पञ्चबाणः शिलोति ।
त्रिगुण मलयवातोत्पुल्लितोपाण्डुपत्त्रे
रपवनमदवारैर्दातिष्वङ्कुरेषु ॥ ६ ॥
विदूषकः — अलं भवदो परिदेविदेन । अइरेण इट्ठमपाद-
इत्ता अत्तहो एव्वं द सदाओ भविस्सदि ।
सदृश एवास्याभिनिवेशः । एतत् प्रमदवनम् । प्रविशतु भवान् ।
२ प्रधानेन ।
अ न न इति स्थितः । अभिनवशशिनिबन्ध एव न स
हाय इति २ ।
भिनवः । १ एष इत्यपि पाठः । प्रमदवनम् । प्रविशतु भवान् ॥
विधिक्षासितः । १ नूनं अयं पाठो न दृश्यते । प्रमदवनम्
प्रविशतु । पुंमानानां संज्ञानम् इदम् ॥ अन्यच्च रन्तु समादराः दुःख
नाश्यात्मानम् अपहर्तुं न शक्यते । न हि द्विषन्तो भयं करोति न दीप
स्तरो ज्ञानभूतोऽनयो भवेत् ॥ दूषकः । कथं वा । इदानीमिति । असुर
न्सुयोर्नामकवस्तु । बनापरिचितं द्वितीयोऽङ्कः समाप्तः ।
सारंभं प्राप्तं पुरः सम्भ्रमात् परं नित्यं संकटावस्थापनारम्भः । ३
॥ ६ ॥ विदूषकः । अलं भवतो विलापेन । अवश्यं शरे

३६ विक्रमोर्वशीये
राजा—प्रतिगृहीत ब्राह्मणवचनम्।
(इति परिक्रामत ।)
विदूषक —पेक्खदु भव यम तावदारसुन्द से अभिरामत्वं
पमदवणस्स ।
राजा—ननु प्रतिपदमंत्र तावदवलोकयामि । अत्र हि,
अग्रे लीनश्वपाटल कुरवक श्याम द्वयोर्भागयो-
र्बालाशोकसुपोद्गरागसुभग भेदोन्मुख तिष्ठति ।
ईषद्वद्धरजःकणाम्रकपिशा चूते नवा मञ्जरी
मुग्धत्वस्य च यौवनम्य च सखे मध्ये मधुश्रीःस्थिता ॥७॥
विदूषक —एशो कमणमणिसिलावट्टमणाही अदिमुत्तलदाम
ण्डओ भमरसङ्घनिहट्टिदेहिं कुसुमेहिं किदोवआरो णिअ अत्तभवदो
वहिदि । ता अणुगहीअदु एसो ।
राजा—यदभिरोचते भवते ।
(उपविशत ।)
विदूषक —दोणिं इहामीणो लल्लिल्दागेहिअणागणेबणो
उव्मीगदु उकण्ठं विनोदेदु भवं ।
१ प्रेक्षतां भवांस्तावदारमुचितमस्याभिरामत्वं प्रमदवनस्य ।
२ एष कृष्णमणिशिलापट्टमनाथाऽतिमुक्तलतामण्डपो भ्रमरसङ्घविघ
टितैः कुसुमैः कृतोपचार स्वात्रभवतो वतत । तदनुगृह्यतामेष ।
३ .... नानिदानीमा ... गनल म्यनानडोचन त्वगीमनामुत्कण्ठां
विनोदयतु भवान् ।
विद्वागण अचिरान्नष्टभ्रान्तिभावेन एव तं सहायी भविष्यति ॥ विदू
षक । प्रेक्षतां भवां यम तावत्परमुचितमस्याभिरामत्व प्रमदवनस्य ॥ अग्रे
इति । अग्रेऽग्रतश्च श्रान्तश्वतात कुरवक कुरवक पीत कुरण्टककुसुमं द्वयो
र्भागयोर्भवत श्यामम् । तत्र श्यात कुरबकस्तत्र पीत कुरण्टक । इति त्रि
काण्डः । बालाशोकं नूतनमशोककुसुममुद्रागसुभगसुद्वारक्तवागुदरं भेदो
न्मुखं विकासोन्मुखम् । अनेन विशेषणद्वयेन मुग्धत्वावस्थात उक्त । ईषद्वद्ध-
इत्यादीना द्वयोरवस्था वर्णित ॥ ७ ॥ विदूषक । एष कृष्णमणिशि
लापट्टनाथाऽतिमुक्तलतामण्डपो भ्रमरसङ्घविघटितैः कुसुमैः कृतोपचार इवात्र
भवतो वर्तते । तदनुगृह्यतामेष । अतिमुक्त इत्युद्ध स्नाङ्गवल्ली माधवी
लता ।' इति त्रिकाण्ड ॥ विदूषक । इदानीमिहासीनो हतितडतालोम्य-

द्वितीयोऽङ्कः । ३७
राजा—(विचिन्त्य ।)
स्फुरत्कुसुमितास्वपि सखे नोपवनलतासु नम्रविटपासु ।
चक्षुर्याति धृतिं तदङ्गनालोकदुर्ललितम् ॥ ८ ॥
तदुपायश्चिन्त्यता यथा सफलप्रार्थनो भवेयम् ।
विदूषकः—(विहस्य ।) भो, अहल्याकामुअस्स इंदस्स वज्ज-
सचिवो, उवजीरज्जुसुअम्म भवदो वि अहम् । हुवे नि एत्थ
उम्मरुओ ।
राजा—न खलु चिन्तयति भवान् ।
विदूषकः—(विचिन्तति ।) ऐसो चिंतेमि । मा उण परिदेवि-
१ भो, अहल्याकामुकस्येन्द्रस्य यत्र मन्त्री, उर्वशीकामुकस्य च
वसिष्ठोऽभूत्। द्वावप्यत्रोन्मत्तौ ।
२ एष चिन्तयामि। मा पुनः परिदेविन मनागपि भवतुपति। अहो,
अह कावदर्गा।
मानसावत्र दर्शनीयतामुत्कण्ठा दिशान्तवस्तु त्वाद् ॥ बहुकुसुमितास्विति ।
बहुकुसुमितास्वप्यननासु न समाध्वनिरत सवनगेमनीष्वपि च व्यञ्जना उ-
पनव नन... ना उप... समानत्वात्तस्या भवनेनादितनतया प्रकटा
र दिनव क... जन। दपि। १ बहु शाल्मजन्द्र नानोपवनानाेषु नोञ्च । तन
ना णी यपि र स्प... नु ता श नु । । र ह ना । विशेषेणमाह—नन्दन
ति । न वन र विनाजनरा ३ ... द्युरामटमनामा बहुकुसुमितान्वयानि
जित र वद्रवन दु ० नोपन वन य ई चुकरी शास्त्रनाम्न्या या मव
णि र ? १ L नि । इन वल । ४
। । । राम न र । अतिशित र । गांथां गौचर्मा ? २ र आगुचि ।
न गनन २ जा प्राण्डा । ५ युक्त । । । व्योमावा र । न च स्य
रगार र सिस न स्या । ति । रोमा व तु विऽविष्यञ्च नाव च तुन
नयान्न र । । । क्या । भन इयु । । ।-६ रोरि राग् । सम र्श
ऽत्रशुप । । ३ । २ । त २ सा । विदूषक । म नटप्पा
कामुक न व सचिव उर्वशी कामुकस्य रसना यहम् । ० उ पनो
मत्तो ॥ विदूषक । ए वि । मा । मा पुन रागन्ध समागप भ० पति ।

३८ विक्रमोर्वशीये
देहि मे त्वां पश्यामि। (नेपथ्ये गीयते। उपगताम् इतश्चेतश्चावलोक्य) अये,
अयम् कण्ठध्वनिः।
राजा—
अमुणा मह णेहसमुब्भवेण गा
हिअअं पेइवाविहेणिअम्।
अभितुत्ती व्व बाप्पणिग्गमो
वअणे णीसुसिरा विरेइ ॥ ७ ॥
(इति परिक्रामति।)
(पुनः उपगतं द्विपदीं विभाव्य च।)
विदूषकः—भो वअस्स ! कहिं खु अहिरमसि ?
राजा—(विलोक्य। सविषादम्) मोद, दैवहतकेन
पुनः उर्वशीमेव सम्भाव्य धावितोऽस्मि। किञ्च भवता तस्या
वृत्तान्तः कश्चिदुपलब्धः ?
विदूषकः— ण उण मए लद्धा।
राजा—(स्वगतम्) नूनम् एषा कुपिता।

विक्रमोर्वशीयम् । ३९
उर्वशी - सखि मे प्राणेश्वरस्य वार्तामवधारय ।
चित्रलेखा - अत्र किं विचारणीयम् । अहो दृश्य-
ते महाराजः ।
पूर्वरङ्ग - नान्दी प्रयुक्ता ।
तस्मिन् प्रयोगे - यदा लक्ष्मी स्वयंवरोऽभिनिर्वृत्तः ।
तदा उर्वशी स्वचित्तेन पुरूरवसं स्मरन्ती आसीत् ।
क्रोधान्मुनिना 'उर्वशी भूलोके पतिष्यसि' इति शप्ता ।
महेन्द्रेण - "यस्य त्वं मन्मथवशानुगा जाता तस्यैव भवती भविष्यति" इत्यनुगृहीता
स्वस्थानं गन्तुमाज्ञा दत्ता ।
चित्रलेखा - सखि, तिष्ठता तावत् । किं भगवता देवगुरुणा
१ प्रत्यक्षं दृष्टिगोचरं ज्ञानमभवत् ।
२ सर्वप्रपञ्चवर्तिनीनां प्रजानां वृत्तान्तः प्रत्यक्षत एव सर्वदा
दृश्यत इति ।
३ ततस्ततः ।
४ प्रयोगे नाट्यप्रयोगे ।
५ भरतेन मुनिना प्रवर्तिते ।
६ लक्ष्मीस्वयंवर इत्याख्याने नाटके ।
७ तस्यां लक्ष्म्यां यदा उर्वशी वर्तते स्म तदा वारुणी-भूमिकामभिनयन्त्या
मेनकया पृष्टा ।
८ सोऽहं कस्मै दीयेय । अत्र भगवता देवगुरुणा अपराद्धिका
इत्यनेन मुनिना वारुणीवाक्यश्रवणादनन्तरं क्रुष्टेत्याह ॥ चित्रलेखा । सखि
लज्जिता उर्वशी ... यदा त्वया पुनस्तस्य प्रत्ययः प्रयुक्तः । उर्वशी । अनु-
गृहीतास्मि । चित्रलेखा । भो नु खलु विद्याधर्या ॥ उर्वशी । मदनः खलु मां
विकलयति । चित्रलेखा । भद्रम् । परं न विस्मयनीयम् ॥ उर्वशी । तव ता-
वद्विदूषकस्य वा ... तस्य गच्छन्त्याः कामचारो भवेत् ॥ चित्रलेखा ।

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

द्वितीयोऽङ्कः। ४१
चित्रलेखा-(राजानं दृष्ट्वा सहर्षम्।) सहि, एसो पदमोदिदो
विअ भववं चन्दो कोमुदिं विअ अवेक्खदि तुमम्।
उर्वशी-(विलोक्य।) हला, दाणिं पदमदसणादो वि सवि-
सेसं पिअदंसणो मे महाराओ पडिभादि।
चित्रलेखा-जुज्जदि। ता एहि। उवसप्पम्ह।
उर्वशी-णे दाव उवसप्पिस्सम्। तिरकरिणीपडिच्छण्णा पास-
वत्तिणी भविअ सुणिस्सं दाव पासवत्तिणा वअस्सेण सह विअणे
किं मन्तअन्तो चिट्ठदि त्ति।
चित्रलेखा-जेहा द रोअदि।
(उभे यथोक्तमनुतिष्ठतः।)
विदूषकः-भो, चिन्तिदा मए दुल्लहप्पणइअणस्स समागमो-
वाओ।
(राजा तूष्णीमास्ते।)
१ सखि, एष प्रथमोदित इव भगवांश्चन्द्रः कौमुदीमिवावेक्षते त्वाम्।
२ सखि, इदानीं प्रथमदर्शनादपि सविशेषं प्रियदर्शनो मे महा-
राजः प्रतिभाति।
३ युक्तम्। तदेहि। उपसर्पाव।
४ न तावदुपसर्पिष्यामि। तिरस्करिणीप्रच्छन्ना पार्श्ववर्तिनी भूत्वा
श्रोष्यामि तावत् पार्श्ववर्तिना वयस्येन सह विजने किं मन्त्रय-
माणस्तिष्ठतीति।
५ यथा ते रोचते।
६ भोश्चिन्तिता मया दुर्लभप्रणयिजनस्य समागमोपायः।
प्रमदवनं वातप्र क्षेम्याम् ॥ चित्रलेखा। राज एष प्रथमोदित इव शिवा
० मीक्षित त्वाम् ॥ उर्वशी । सखि इदानीं प्रथमदर्शनादपि
सविशेषं प्रियदर्शनो मे महाराजः प्रतिभाति ॥ चित्रलेखा । युक्तम् तदेहि ।
उपसर्पाव ॥ उर्वशी । न तावदुपसर्पिष्यामि तिरस्करिणीसंछन्ना पार्श्ववर्ती
भूत्वा तावत् शृणोमि पार्श्ववर्तिना वयस्येन सह विजने किं मन्त्रयमाणस्तिष्ठतीति ।
तिरस्करिणी तु संनाया । चित्रलेखा । यथा ते रोचते ॥ विदूषकः ।

४२ विक्रमोर्वशीये
उर्वशी—का उण धण्णा इत्थिआ जा इमिणा पहिमुग्गमाणा
अत्ताणअ विनोददि ।
चित्रलेखा—झाणम्म किं विलम्बीयदि ।
उर्वशी—सहि, भीआमि सहसा पच्छाआदो णिक्खादुम् ।
विदूषक —भो, ण भणामि चिन्तिदो मए दुल्हप्पणइनाम-
मागमोवाओ ।
राजा—वयस्य, कथ्यताम् ।
विदूषक —सिमिणैसमागमआरिणि णिद्दं सेवदु भवम् । अहवा
तत्तमोदीए उव्वसीए पडिकिर्दि चित्तफल्ल अहिलिहिय आलो-
अन्तो अत्ताणअं विनोदेहि ।
१ का पुनर्घन्या स्त्री या अनेन परिमृग्यमाणात्मानं विनोदयति ।
२ ध्यानाथ किं विलम्ब्यते ।
३ सखि, बिभेमि सहसा पश्चाद्भागो निर्गन्तुम् ।
४ भो, ननु भणामि चिन्तितो मया दुर्लभप्रणयिजनसमागमो-
पाय ।
५ स्वप्नसमागमकारिणी निद्रा सेव्यतां भवान् । अथवा तत्र-
भवत्या उर्वश्याः प्रतिकृतिं चित्रफलकेऽभिलिख्य विलोकयन् आत्मनं विनो-
दय ।
ना विचिन्तयसि । १ अनुत्तालपवनस्य । क घ ऽ ३ ।। ।
ख द अनेन परिरम्युद्दमान आत्मानं विनोदयति । घ ण न मुङ्गे । भन् १
मुद्दमुग्ग० म ०लममाणा । राजा प्रियं हेतु यथा कथ्य च वित्रा विनिद्रा ।
इति विदूषकं २ । पश्चादुद्गमान् क पश्चाद्भाग० ॥ चित्रलेखा । क
किं विळम्ब्यते । उर्वशी । सखि बिभेमि ०म ०१ ३ ५ ।
विदूषकः ।० ननु०४ वि० न मया दुर्लभ ०१ जनसमागम ०१ ण ५
विदूषक । स्व०मम कार०५०५ वि० १ सेव्यतां भवान् । अथवा तत्र
पूर्वैः प्रतिकृतिं चित्रफलक 'लखन्त आलोचयन् म द । । ऽवे

द्वितीयाङ्कः । ४१
पुरुषः—(सहर्षम्) ईदृशेन दिव्येन, भगवता प्रेषितः ।
राजा—साधु दाक्षायणीपुत्र साधु ।
उत्सङ्गे नृपतेः सुतस्य सहसा संवाह्यमानोऽपराद्
वक्षः सम्परिमृज्य चामरमरुत्सङ्गेन निष्कासितः ।
अन्तर्गूढरुषा तथापि विदधत्सेवाप्रगल्भं वचो
मूर्ध्ना संस्पृशताऽमुना न नमितौ धूर्तेन पादौ गुरोः ॥ १० ॥
शिष्यः—भो, एवं गुरुर्भवन्तम् ।
वृद्धः—कुतूहलः । एष एवापरः शिष्यभागः ।
विदूषकः—एषोऽहं सङ्कटे पतितोऽस्मि ।
राजा—(विलोक्य ।)
किं ब्रूते यदुदञ्चितेक्षणयुगं साकूतमालोक्यते
यत्किञ्चिद्विमृशन्नधोमुखतया ध्यायन्निवोद्वीक्ष्यते ।
अव्यक्तं नमितोऽथ विस्मयसमुद्भूता...
स संहृष्टमनाः स्वयं व्यपनयत्येतामयं संशयम् ॥ ११ ॥
१ ईदृशेन इति क० पुस्तके नास्ति ।
२ 'इति' क० पुस्तके नास्ति ।
६ ४१

The provided image appears to be entirely blank or contains no visible text. Please upload a clear image containing the text you would like transcribed.

द्वितीयोऽङ्कः। १५
दूतीव मुञ्चन्ते पश्चात्पाशव्यथा रुदितिमिव विप्र-
लिप्सुं दृष्टे ।
राजा—आस्तां यतः स्थातुम् । (देवीमनुमत्य च प्रदर्शयेत् ।)
वत्स, प्रसादय सर्वं ।
विदूषकः—भो वअस्स अदिभिरुई णं सुणिदु इच्छामि ।
दासी—जादु जादु । अज्ज, णमो दे ।
राजा—वत्सताम् । (इति उपपदति ।)
नीतेषु संयामयिता पदं घटं मुखं समुन्नमय्य
सद्यः सक्रोधतया गृह्य रमयेश मुदं ।
यद्यद्दि अअम् रश्मिप्रसारितार्थानलसञ्जन्मित
द्वावित मुक्ता कन्दलवन्धकाणा विसिद्धि इव शरीर ॥ १२ ॥
१ यद्यत्प्रसारितं पश्चात्पाशव्यथं १ ।
२ जादु णिअदु । अज्ज, वन्दामी ।
३ स्तनाभोगं रश्मिप्रसारि स्तनद्वयं यन्श्री-
मत्तं च मुखं समुन्नमय्य तव ।

४६ विक्रमोर्वशीये
उर्वशी—किं' णु संपदं भणिस्सदि।
चित्रलेखा—किं' णु। भणिदं एदं एदेण मणाफरुसज्जादो
वमेहिं अङ्गेहिं ।
विदूषक —दिट्ठिआ मए परु बुभुक्खिदेण सोत्थिवाअणिअं
विअ लद्धं भवदो सम्भासणकारणम् ।
राजा—समाश्वास्यैति किमुच्यते ।
तुल्यानुरागपिशुनं ललिताथबन्धं
पत्रे निवेशितमुदाहरणं प्रियायाः ।
उत्पक्ष्मलो मम सखे मदिरेशणाया
वक्त्रा समागतमिवाऽऽननमाननेन ॥ १३ ॥
उर्वशी—ऐंच्य वो गणामाओ मरी।
१ किं नु साम्प्रतं भणिष्यति ।
२ किं नु । भणितमेतदेतेन मनाक्परुषा...
३ दिष्ट्या मया परुं बुभुक्षितेन स्वस्तिवाचनिकमिव लब्धं भवतो
सम्भाषणहेतुकम् ।
४ नन्वहं गताशामयि ।

द्वितीयोऽङ्कः । ४७
राजा—वयस्य, अङ्गुलीस्वेदेन मे लुप्यन्तेऽक्षराणि । धार्यता-
मयं स्वहस्ते निक्षेपः प्रियायाः ।
विदूषकः — (गृहीत्वा ।) तदो किं तत्तभोदी उवसी भवदो
मणोरहतरुकुसुमं दंसिअ फले विसंवदिस्सदि ।
उर्वशी—हला, जाव उवत्थाणकादरं अत्ताणअं समवस्थावेमि,
ताव तुमं अत्ताणअं दंसिअ जं मे अणुण्हं तं भणाहि ।
चित्रलेखा—तहा । (इति तिरस्करिणीमपनीय राजानमुपगत्य ।) जेदु
जेदु महाराओ ।
राजा—(संभ्रमादरनम्रया) स्वागतं भवत्यै । (पार्श्वमवलोक्य ।) भद्रे,
न तथा नन्दयसि मां सख्या विरहिता तया ।
सङ्गमे दृष्टपूर्वव यमुना गङ्गया यथा ॥ १४ ॥
चित्रलेखा—णेन पच्छ महाराह दीसदि, पच्छा विज्जुल्लदा ।
विदूषकः —(अपवार्य ।) केट्ट णं एसा उवसी उवगदा ।
तत्तभोदीए उव्वसीए सहअरीए प्पहाए होदव्वम् ।
१ ततः किं तत्रभवती उर्वशी भवतो मनोरथतरुकुसुमं दर्शयित्वा फले
विसंवादयिष्यति ।
२ सखि यावदुपस्थानकातरमात्मानं समवस्थापयामि तावत्त्वमात्मानं
दर्शयित्वा यन्ममानुगुणं तत्भण ।
३ तथा । जयतु जयतु महाराजः ।
४ नेनं पश्चान्महाराजो दृश्यते पश्चाद्विद्युल्लता ।
इयं ततो वा । ततो वा । वयं रङ्गावस्थया
मन्तव्यम् ।

The provided image is completely blank and does not contain any visible text to transcribe.

द्वितीयोऽङ्कः । ४९
चित्रलेखा—(उर्वशीमुपेत्य ।) हला, इदो एहि । णिमुक्तर-
भीषणं मअणं पेक्खिअ पिअदमस्स दं दंसिदिं संजुत्ता ।
उर्वशी—(तिरस्करिणीमपनीय ।) अयि अवणत्थिदे, लहु णञ्च
तुए परित्तत्ताम्हि ।
चित्रलेखा—(सस्मितम् ।) एंदम्मि मुहुत्ते जाणिस्सामो को क
संठिस्सदि त्ति । आआरं दाव पडिवज्ज ।
उर्वशी—(साध्वसकम्पमुपगम्य सव्रीडम् ।) जेदु जेदु महाराओ ।
राजा—(सहर्षम् ।) सुन्दरि,
मया नाम जिन यम्य त्वयाद्य समुदीर्यते ।
जयशब्दः सहस्राक्षादागतः पुरषा तरम् ॥ १६ ॥
(हस्ते गृहीत्वा चासने उपवेशयति ।)
१ सखि, इत एहि । निवृत्ततर भीषणं मदनं प्रेक्ष्य प्रियतमस्य ते
दर्शने मयुक्ता ।
२ अयि अनवस्थिते, लघ्वत्र यथा परित्यक्तास्मि ।
३ एतस्मिन्मुहूर्ते ज्ञास्यामः कः क स्थास्यतीति । आचारं तावत्
निरूपय ।
४ जयतु जयतु महाराजः ।
चित्रलेखा । सखि इत एहि । निवृत्ततर भीषणं मदनं प्रेक्ष्य प्रिय-
तमस्य ते दर्शने संयुक्ता । दृश्यतामिति शेषः । निवृत्ततरं मदनं न प्रेक्ष्य तदर्थं दर्शने
संयुक्ता इति कश्चित् ॥ उर्वशी । अयि अनवस्थिते लघवत्र त्वया परित्य-
क्तास्मि ॥ चित्रलेखा । एतस्मिन्मुहूर्ते ज्ञास्यामः कः क स्थास्यतीति । आचारं
तावत् प्रतिपद्यस्व ॥ उर्वशी । जयतु जयतु महाराजः । (पाणिग्रहणं चिकीर्षुः सहर्ष
तं वदाम्यु । जयतु जयतु महाराजः ॥ मया नामेति । जिन गेषु मया
येन भाजनं वचनान्तरेण सहस्राक्षात् त्वत्पूर्वस्य
इन्द्रस्य आगतः प्रसादात् त्वया समुदीर्यते विज्ञाप्यते इति । अद्य
च जयतु राजन् स्वागतं पुरषा न्तरम् इत्य नमुत्सरोत्तरं वाक्येय
शक्र वने न तस्योद्भूतं जयतीत्यायु । यथैवं रूपं स्यादुक्तं लिङ्गम् ॥१६॥

४८ विक्रमोर्वशीये
राजा—एतदासनाभ्यताम् ।
चित्रलेखा—उव्वसी महाराजं सिरसा पणमिअ विण्णवेदि ।
राजा—किमाज्ञापयति ।
चित्रलेखा—मम तस्सिं सुरारिसंभवे दुव्वए महाराओ एव्व
सरणं आसी । सव्वद सा अहं तुह दंसणसमुत्थेण आआमिणा
बलिअं बाधिअमाणा मअणेण पुणो वि महाराअस्स अणुक्कम्प-
णीआ होमि ।
राजा—अयि सखि,
पर्युत्सुका कथयसि प्रियदर्शना ता-
मार्तिं न पश्यसि पुरूरवसस्तदर्थाम् ।
साधारणोऽयमुभयो प्रणयो यतस्व
तां कौमुदीमिव समागमयेन्दुरिम्भे ॥ १५ ॥
१ उर्वशी महाराजं शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति ।
२ मम तस्मिन्सुरारिसंभवे दुर्नये महाराज एव शरणमासीत् । सां
प्रत साहं तव दर्शनसमुत्थेनायासिना बलवद्बाध्यमाना मदनेन पुनरपि
महाराजस्यानुकम्पनीया भवामि ।
त्वाह प्रच्छन्नप्रकाशत्वान्न — तद्भवदपवारितम् । रहस्यं तु यदन्यस्य परावृत्य
प्रकाश्यते । इति । कृत नवावेशोपगता । तत्रभवत्या उर्वश्या रहस्यनैतया
भवितव्यम् ॥ चित्रलेखा । उर्वशी महाराजं शिरसा प्रणम्य विज्ञापयति ॥ चि-
त्रलेखा । मम तस्मिन्सुरारिसंभवे दुर्लये महाराज एव शरणमासीत् । सांप्रतं
साहं तव दर्शनसमुत्थेनायासिना बलवद्वाध्यमाना मदनेन पुनरपि महाराजस्यानुक-
म्पनीया भवामि ॥ पर्युत्सुकामिति । आर्ति पीडाम् । अयमुभयोरावयोः प्र-
णयः प्रमः साधारणः । यथा मम तस्याम् तथा तस्या अपि मयीत्यर्थः । अतो
दतस्व यत्नं कुरु । समागमयेन्दुरिम्भे इव ताम् । मदीक्षणात् । स-
मागमय । प्रणयः परस्परं तस्मिन् सममवस्था च न च योग्यैषम् इति पाठः मारस्य
प्रणयः सोऽम्काद्वन भिन्न पीडाप्रदानकरः । तं दृष्ट्वैव नूनं समनावस्था घटनाव
तस्यान योग्यमिति सोऽक्षिपि । अनोष्टीति मितनत्रपश्रीश्चित्रष इति भावः ॥ १५॥

द्वितीयोऽङ्कः । ४९
चित्रलेखा—(उर्वशीमुपेत्य ।) हला, इदो एहि । पिसुआणर-
भीरणं मयणं पेसिअअ पिअदमस्स दे दूदिमि संवृत्ता ।
उर्वशी—(तिरस्करिणीमपनीय ।) अयि अववत्थिदे, लहु एव्व
जुत्तं परिच्चइदं ।
चित्रलेखा—(सस्मितम् ।) एदस्मि मुहुत्ते जाणिस्सामो को क
सरिस्सदि त्ति । आकारं दाव पडिवज्ज ।
उर्वशी—(सङ्घर्षगुणवत्तया सव्रीडम् ।) जदु जदु महाराओ ।
राजा—(सहर्षम् ।) सुन्दरि,
यया नाम जितं यस्य त्वयाय समुदीर्यते ।
जयच्छब्द सहसामादागत पुरषात्तरम् ॥ १६ ॥
(एवं गभीता आसनमुपनयति ।)
१ सखि, इत एहि । पिशुनानार भीषणं मदनं प्रेष्य प्रियतमस्य ते
दूतीस्मि संवृत्ता ।
२ अयि अनवस्थिते, लघ्वेव युक्तं परित्यक्तुम् ।
३ एतस्मिन्मुहूर्ते ज्ञास्यामः कः कं स्मरिष्यतीति । आकारं तावत्
प्रतिपद्यस्व ।
४ जयतु जयतु महाराजः ।
चित्रलेखा । हला इत एहि । पिशुनानार भीषणं मदनं प्रेष्य प्रिय-
तमस्य ते दूती संवृत्ता । उर्वशी । अयि अनवस्थिते मदनं प्रेष्य प्रियतमस्य ते दूती
संवृत्ता इत्येव वक्तव्यम् । उर्वशी । अयि अनवस्थिते लघ्वेव त्वया परित्य-
क्तं मया । चित्रलेखा । एतस्मिन् मुहूर्त्ते ज्ञास्यामः कः कं स्मरिष्यतीति । आकारं
तावत्प्रतिपद्यस्व । उर्वशी । उर्वशी नामधेयम् । यद्वा आलिङ्गनार्थं त्वं प्रेरयसी-
त्यतिभावः । जयतु जयतु महाराजः ॥ यया नामेति । जिनं यया कश्चि-
ज्जितः स जयच्छब्देन सह... । महच्छब्दादिना न पूर्वं त्व-
दुक्त्या सा सम्बोधिता । किन्तु तस्य पुरोऽद्य तत्तेऽपि ज्ञातिङ्कयम् । अथ
राजा—जयतु इत्यर्थः । राजन पुरस्तात्तरम् इत नमुनागोचरं यावत्
राज्ञो जयशब्देन प्राप्तम् । स सहसा मे । अग्रेऽनयोरस्य स्यादुत्तानम् इति

The provided image is completely blank and contains no text to transcribe.

द्वितीयो ऽङ्कः । ५१
द्विपदिका—(गाती है, [मलय-पवनका अभिनय] करके) मलय
के शिखरोंपर उत्पन्न होकर तुम जिसके स्पर्शसे शीतल होकर आनन्दित
हुए हो वह कहाँ है ?
राजा—(सुनकर वयस्यको दिखाकर) अरे मित्र ! यह तो मलय-शिखण्डी ही
है, यह लो। विशुद्ध रूपका आनन्द लो।
(इसके बाद चेटियाके साथ साभरणवसना वासवदत्ताका प्रवेश होता है)
राजा—( देखकर ) देवि ! देवि ! अद्भुत संगति है।
विदूषकः—(राजाको दिखाकर) अरे मित्र—(स्वगतम् सोचकर)
उचित नामका यह वासवदत्ता-औषधिरूप मलय आ गया तो तुम्हारा मलय-
विकार दूर हो ही जायगा ।
राजा—विरमति मलयपवनः ।
विदूषकः—भो वयस्य, पश्यैतां बन्धुजीवशेफालिकामिव । क्या अब भी तुम्हारे विकार
तुमपर ? किमिदानीं तव हृदयप्रियायाः पुरतस्तिष्ठसि । तो क्या तुम्हारा हृदयप्रियाके
सम्मुख ही बैठना चाहिए ?
१. द्विपदिका एक छन्द है जिसके द्वारा—गीतका भेद ।
२. इस श्लोकका भाव यह हुआ ।
३. ४. ५. ६. ७. टि० सं०

५० ५२ विक्रमोर्वशीये
मन्दा राजा-ममाप्येतदेव मनसि वर्तते। तया संहृत्य मुक्ताने
अनीशया शरीरस्य हृदयं स्ववश मयि ।
सानुकम्पक्रियालक्ष्यैर्न्यस्तं निःश्वसितैरिव ॥ १८ ॥
विदूषकः-(स्वगतम् ।) वेवदि मे हिअअं केत्तिए ववार ण्ण
भुज्जवत्तम्म अत्तभवदा वअस्सेण णाम गेण्हिदं त्ति ।
राजा-वयस्य, केनेदानीं तु मनसमात्मानं विनोदयानि ।
(स्मृत्वा ।) उपनय भूर्जपत्रम् ।
विदूषकः-(सर्वतो दृष्ट्वा सविषादम् ।) हा हद्धी हा हि ^-^
दिव्वं वखु तं भुज्जवत्तं गदं उवसीमग्गेण ।
राजा-(सास्रम् ।) सर्वत्र प्रमादी वैधेय ।
विदूषकः-ण विखिणु (उपायं ।) इदो मने । एत्थ
(इति विधतव्यं नाटयति ।)
(ततः प्रविशत्यौशीनरी चेटी च विभवतश्च परिवारः ।)
औशीनरी-हंजे णिउणिए, सचं किं लदाघरं णिग्गदो अ
ज्जमाणरअस्सहाओ दिट्ठो तुए महाराओ ।
१ वेपते मे हृदयं कस्या रेखायाः तस्य भूर्जपत्रस्याभवता वयस्येन नाम
गृहीतमिति ।
२ हा धिक् हा धिक् । भो दिव्यं खलु तद् भूर्जपत्रं गतमुर्वशीमार्गेण ।
३ ननु विचिनोतु । इतो मन्ये । अत्र वा मन्ये ।
४ हञ्जे निपुणिके, सत्यं किं लतागृहं निर्गतोऽवमानितायास्तत्र महारथः / महाराजो
महाराज ।
उर्वशी । न ममा ई तं श नमयुव र द्यानं हृदये ॥ क्षत्रीनयेति ।
शरीरस्यामातया । इत्यादीनव ~ य । नरा विभवतम् ॥ १८ ॥ वि
दूषक । वेपय मे हृदय कस्य व त्तो दृढ भूर्जपत्रभवनता वयस्येन
नाम गृहीमिति ॥ राजा । ३ मनसमुत्तीर्य्यादु विदूषक । १ हा हं न
दृष्ट्वते। भो दिव्यं खलु भूर्जपत्रेण उर्वशीमार्गेण विभवतश्चरपरिवारः
अथकयथ । प्रमारेणप्रमत्तस्त्वम् इति विहस्य । वैधेय मन्द । नृपाङ्ग
इत्यन्वयः इति हेर ॥ विदूषक । ननु विचिहुँ ॥ विदूषक । १ वैधेय
अत्र वा मन्येदु ॥ औशीनरी हञ्जे निपुणिके अ अ दीर्घात् । १४५० चैत्र