ताण्ड्य महाब्राह्मण / पञ्चविंश ब्राह्मण (सायण भाष्य एवं चिन्नस्वामी शास्त्री टीका सहित)

द्वितीयाध्याये सप्तदशखण्डः । ७५
पौरोहित्यं कामयमानस्यैषा विष्टुतिः प्रयोज्येत्याह—
एतामेव पुरोधाकामाय कुर्याद्ब्रह्म वै त्रिवृत्
क्षत्रमेकविꣳशो यत्त्रिवृतैकविꣳशं प्रतिपद्यते ब्रह्म
तत् क्षत्रस्य पुरस्तान्निदधाति गच्छति पुरोधान्न पुरो-
धायाश्च्यवते य एतया स्तुते ॥ ४ ॥
पुरोधा पौरोहित्यं तत्कामः यजमानो यस्तस्मै यजमानाय एकवि-
ꣳशस्यैतामेव विष्टुतिं कुर्यात् । योऽयं त्रिवृत्स्तोमः ब्रह्म वै ब्राह्मण-
जातिः खलु उभयोः प्रजापतिमुखजन्यत्वात् । एकविꣳशस्तोमः प्रति-
ष्ठाहेतुत्वात् क्षत्रं क्षत्रियजातिः । एवं सति त्रिवृता ऋक्नवके एकवि-
ꣳशस्तोमं प्रतिपद्यते प्रारभत इति यत्तत्तेन क्षत्रस्य क्षत्रियजातेः पुर-
स्ताद्ब्रह्म ब्राह्मणजातिं निदधाति अतः कारणात्स यजमानः पुरोधां
पौरोहित्यं गच्छति प्राप्नोति कदाचिदपि तस्याः पुरोधाया न च्यवते
न प्रच्युतो भवति ॥ ४ ॥
एषापि केषाञ्चिन्नित्येति दर्शयति—
तामेतां प्रावाहणय उपासते तस्मात्ते पुरोधाया न
च्यवन्ते ॥ ५ ॥
प्रावाहणयः प्रवाहणो नाम कश्चित् ऋषिः तस्य सन्तानभूताः प्रावा-
हणयः । स्पष्टमन्यत् ॥ ५ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य षोडशः खण्डः ।
अथ सप्तदशः खण्डः ।
अथास्यैव स्तोमस्य सूर्म्माख्याञ्चतुर्थीं विष्टुतिं दर्शयति—
नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स तिसृभिः स
तिसृभिस्तिसृभ्यो हिङ्करोति स पराचीभिर्नवभ्यो हिङ्क-
रोति स तिसृभिः स तिसृभिः स तिसृभिः सूर्म्म्युभयत
आदिप्ता ॥ १ ॥
उभयत आद्यन्तयोः पर्याययोर्ऋक्नवकान्तेन त्रिवृत्त्वादुभयत आ-
दीप्ता, त्रिवृतश्चाग्नेश्च प्रजापतिमुखात् सहोत्पत्तेरादीप्ता, सूर्म्मी कृशा-
मध्ये स्थूलेतरा तत्सादृश्यादस्या अप्येषा संज्ञा । अस्या अपि मध्यम-
पर्यायस्य ऋक्त्रयात्मकत्वेन ऋक्नवकाभ्यामल्पत्वात् ॥ १ ॥

७६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अस्यामधिकारिणमाह—
ब्रह्मवर्चसकामः स्तुवीत तेजो वै त्रिवृत् त्र्यक्षरः
पुरुषो यत् त्रिवृतावभितो भवतस्तिस्रो मध्ये यथा हि-
हिरण्यं निष्टपेदेवमेनं त्रिवृतौ निष्टपतस्तेजसे ब्रह्म-
वर्चसाय ॥ २ ॥
अनया ब्रह्मवर्चसकामः स्तुवीत यः त्रिवृत् स्तोमोऽस्ति स तेजो वै
तेजोरूपः खलु पुरुषो यजमानोऽपि त्र्यक्षरः पुरुषः इति त्र्यक्षरैर्वाच्यस्त-
थासति यत् यस्मात्त्रिवृतौ तेजोरूपावुभयतः प्रथमतृतीयपर्याययोर्भव-
वतः मध्ये मध्यमे पर्याये तिस्रः त्र्यक्षरात्मकपुरुषस्थानीयास्तिस्र ऋचो
भवन्ति । तस्य यथा हिरण्यमग्निमध्ये वर्णोत्कर्षाय निष्टपेत् नितरां ता-
पयति स्वर्णकारः एवमेनं अक्षरत्रयाभिधेययजमानं एतौ त्रिवृतौ उभ-
यतस्त्रिवृतौ निष्टपतः निकष्य दीपयतः एवं सति यजमानस्तेजसे ब्रह्म-
वर्चसाय भवति ॥ २ ॥
अस्यां विष्टुतौ दोषद्वयमप्यस्ति—
अपशव्येव तु वा ईश्वरा पशून्निर्देहः किलासत्त्वान्नू-
भयमति हि निष्टपतः ॥ ३ ॥
तु शब्दः फलवैलक्षण्यद्योतनार्थः । अपशव्येव वै पशूनां वृद्धि-
विघातिनी खलु अत एवैषा पशून्निर्देहो निर्दग्धुमीश्वरा समर्था ‘ईश्वरे
तोसुन् कसुना’ विति दहेः कसुन् । तथा किलासत्त्वात् किलासः सिद्धः
त्वग्रोगविशेषः तद्धेतुत्वात् चैषा दुष्टा । उभयत्र हेतुः उभयमति हीति ।
हि हेतौ यस्मादाद्यन्तयोः प्रयुक्तौ त्रिवृतौ त्रिवृतौ त्र्यक्षराभिधेयस्य
पुरुषस्य यजमानस्योभयपार्श्वद्वयन्निष्टपतः निःशेषेण दहतः अत ऊर्ध्वं
दोषद्वयं सम्पद्यत इत्यर्थः ॥ ३ ॥
अधिकार्यन्तरमाह—
एतामेवाभिशस्यमानाय कुर्याच्छमलं वा एतमृ-
च्छति यमश्लीला वागृच्छति यैवेनमसावश्लीलं वाग्व-
दति तामस्य त्रिवृतौ निष्टपतस्तेजस्वी भवति य एतया
स्तुते ॥ ४ ॥
एतामेव सूम्र्याख्यां विष्टुतिं अभिशस्यमानाय परैर्निन्द्यमानाय
यजमानायोद्गाता कुर्यात् यं यजमानमश्लीला निन्दारूपा वाक् ऋ-

तृतीयाध्याये प्रथमखण्डः । ७७
च्छति प्राप्नोति एनं यजमानं शमलं पापमेव ऋच्छति प्राप्नोति । यैव
सा वाक् एनमश्लीलमश्रीकरनिन्दारूपं वदति अस्य यजमानस्य
अश्लीलवादिनीं वाचं अस्यां विष्टुतौ प्रयुज्यमानावुभयतस्त्रिवृतौ
निष्पतो निर्द्दहतः अश्लीलवादिन्यो वाचो निर्द्दहो यजमानो निर्दोषो
जायत इत्यर्थः । अन्योपि यो यजमान एतया स्तुते स्तावयति सोपि
तेजस्वी भवतीति ॥ ४ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्द्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्त्तकबुक्कभूपालसाम्राज्य-
धुरन्धरेण सायनाचार्येण विरचिते माधवीये सामवेदार्थप्रकाशे
ताण्ड्यमहाब्राह्मणे द्वितीयाध्यायस्य सप्तदशः खण्डः ।
द्वितीयाध्यायः समाप्तिङ्गमत् ।
तृतीयोऽध्यायः ।
अथ प्रथमः खण्डः ।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत् ।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
द्वितीये दशरात्रस्य चतुर्णां विष्टुतिक्रमः ।
प्रदर्शितस्तृतीयेऽथ वक्ष्यन्ते त्रिणवादयः ॥ २ ॥
त्रिणवस्य स्तोमस्य द्वे विष्टुती प्रतिष्ठिता उद्यती चेति । तत्र
प्रतिष्ठितां विष्टुतिं प्रदर्शयति—
नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चाभिः स ए-
कया, नवभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः स प-
ञ्चाभिर्नवभ्यो हिङ्करोति स पञ्चाभिः स एकया स
तिसृभिः ॥ १ ॥
सर्व्वस्य स्तोमस्य त्रयस्त्रयः पर्यायास्तत्र प्रथमपर्यायस्य या
प्रथमा सा तृचभागेत्यन्वर्थसंज्ञका अतस्तस्यास्त्रिर्वचनं कार्य्यम् । तस्यैक

७८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
पर्यायस्य या मध्यमा तस्या आवापस्थानमिति संज्ञा। अतः त्रिर्वच-
नावशिष्टाः प्रथमपर्यायसम्बन्धिनो येऽभ्यासा अन्त्यवर्जितास्तेषां
तेषामियमावापस्थानभूतेत्यर्थः। या तृतीया सा परिचरासंज्ञका सकृ-
द्वचनेनैव प्रायेण परितः सर्वतश्चरणात्तन्नामसम्पन्नम्। तथा मध्यमप-
र्याये ता एव तिस्रः स्तोत्रीया परिचरा तृचभागा आवापस्थानमिति
क्रमेण संज्ञां लभन्ते। उत्तमे पर्याये आवापस्थानं परिचरा तृचभागेति
संज्ञां लभन्ते अतः स्तोमवृद्धौ तृचभागायाः सर्वत्र त्रिर्वचनमेव। अनावृ-
त्तैकेव परिचरा यावताभ्यासेन पर्याये संख्या पूर्यते तावत्कृत्वो म-
ध्यमावर्त्तनीयेत्यर्थः । तदुक्तं सूत्रकारेण—‘वर्द्धमानेषु स्तोमेषु प्र-
थमस्य पर्यायस्य प्रथमा तृचभागा तस्यास्त्रिर्वचनं मध्यमावाप-
स्थानमुत्तमा परिचरा तृचभागावापस्थानमिति मध्यमे आवापस्थानं
परिचरा तृचभागेत्युत्तम’ इत्यादिना। अतोऽस्यां विष्टुतावपि पर्याय-
त्रये तृचभागापरिचरयोः पूर्वोक्तसंख्यैव आवापस्थानभूता तु पञ्चकृ-
त्वाऽभ्यस्यते। एषैव संख्याभिधेयत्वेन स्तोतव्या ॥ १ ॥
तं प्रशंसिष्यन्नुक्तं व्यूहनं प्रशंऽसति—
वज्रो वै त्रिणवो वज्रमेव तद्व्यूहति शान्त्यै ॥ २ ॥
त्रयो हि त्रिवृत्स्तोमा मिलित्वा त्रिणवः तस्य त्रिवृत एकैकस्य
पर्यायस्य त्रित्वसंख्योपेतत्वात् ‘वज्रस्य चेन्द्रो वृत्राय वज्रं प्राहरत्
स त्रेधा व्यभजदिति’ श्रुत्यन्तरात् त्रेधा भावदर्शनात्, तदुभयत्र सं-
ख्यासाम्येन त्रिवृतो वज्रत्वं तत्समुदायात्मकः त्रिणवोपि वज्रमेव वज्र-
वदिह संक्रमेव तथासति उक्तप्रकारेण यद्व्यूहनं त्रित्वसंख्याविभजनं
तत्तेन वज्रमेव तद्व्यूहति वज्रमेव अपनयतीत्यर्थः। तद्व्यूहनं यजमान-
स्य शान्त्यै उपद्रवशमनाय भवति ॥ २ ॥
अथ विहितां पञ्चसंख्यां प्रशंसति ।
पञ्चभिर्विहितैका परिचरा पाङ्क्ताः पशवो यजमा-
नः परिचरा यत्पञ्चभिर्विदधात्येका परिचरा भवति
यजमानमेव तत्पशुषु प्रतिष्ठापयत्येषा वै प्रतिष्ठिता
त्रिणवस्य विष्टुतिः प्रतितिष्ठति य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
एषा विष्टुतिः पञ्चभिर्ऋग्भिर्विहिता विशेषेणोपदिष्टा आवापस्थान-
गतायाः पञ्चता एव विधेया अप्राप्तत्वात्परिचरातृचभागयोस्तु संख्या-
नियमस्योक्तेन प्रकारेण सर्वतः प्राप्तस्तस्मादावापस्थानभूता पञ्चसं-
ख्योपेता परिचरा चैका। पशवश्चत्वारः पादाः पुच्छञ्चेति च त्वङ्मांसं

तृतीयाध्याये तृतीयखण्डः । ७९
स्नायु चास्थि मज्जेत्येवं वा पञ्चसम्बन्धात् पाङ्क्ताः । अत आवापस्था-
नीयाः पञ्चर्चः पशव इत्युपचर्य्यते । परिचरा च यजमानस्थानीया एक-
त्वसाम्यात् । एवं स पञ्चभिर्ऋग्भिरावापस्थानगताभिरिमां विष्टुतिं वि-
दधाति परिचरा चैका भवति तत्तेन यजमानमेव पशुष्ववस्थापयति ।
एषा तु त्रिणवस्य विष्टुतिः प्रतिष्ठिता उक्तप्रकारेण पशुषु यजमान-
स्यावस्थितिहेतुत्वात् अतो य एतया स्तुते स प्रतितिष्ठति ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य प्रथमः खण्डः ।
अथ द्वितीयः खण्डः ।
अथ त्रिणवस्योद्यत्याख्यां द्वितीयां विष्टुतिमाह—
सप्तभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स एकया नवभ्यो
हिङ्करोति स एकया स तिसृभिस्स पञ्चभिरेकादश-
भ्यो हिङ्करोति स पञ्चभिस्स तिसृभिः स तिसृभिरु-
द्यती त्रिणवस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
तत्र सप्तभ्यो नवभ्य एकादशभ्यः प्रतिसंख्यारोहणम्, उद्यत्येषा
विष्टुतिस्त्रिणवस्य ॥ १ ॥
अथ एतां प्रशंसति—
एतया वै देवाः स्वर्गं लोकमयन् स्वर्गकामः स्तु-
वीत स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्यवते
तुष्टुवानोऽभिक्रामन्ती विष्टुतिरभिक्रान्त्या एवाभि-
क्रान्तेन हि यज्ञसृध्नोति तस्मादेतया स्तोतव्यमृ-
ध्या एव ॥ २ ॥
त्रिवृत्पञ्चदशयोरुद्यत्यर्थवादवदेतत्सर्व्वं ज्ञेयम् ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य द्वितीयः खण्डः ।
अथ तृतीयः खण्डः ।
त्रयस्त्रिꣳशस्तोमस्य विष्टुतयः पञ्च तत्राद्यां समङ्कशाख्यां दर्शयति—
एकादशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिस्स सप्तभिस्स
एकयैकादशभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिस्स

८० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
सप्तभिरेकादशभ्यो हिङ्करोति स सप्तभिस्स एकया
स तिसृभिः ॥ १ ॥
त्रयाणां पर्यायाणां समसंख्यात्वात् समञ्चैषा विष्टुतिः ॥ १ ॥
अथैतां विष्टुतिं स्तौति—
अन्तो वै त्रयस्त्रिꣳशः परमो वै त्रयस्त्रिꣳशस्तो-
मानाꣳ सप्तभिर्विहितैका परिचरा सप्त ग्राम्याः पश-
वो यजमानः परिचरा यत्सप्तभिर्विदधात्येका परिचरा
भवति यजमानमेव तदन्ततः पशुषु प्रतिष्ठापयत्येषा
वै प्रतिष्ठिता त्रयस्त्रिꣳशस्य विष्टुतिः प्रतितिष्ठति य
एतया स्तुते ॥ २ ॥
यस्त्रयस्त्रिꣳशस्तोमोऽस्ति एष अन्तो वै चरमः खलु पृष्ठ्यषडहस्तो-
मापेक्षयास्यान्तत्वं तदेवमाह--परमो वै अयं त्रयस्त्रिꣳशः परमो वै
पृष्ठ्यानामुत्तमः खलु । शिष्टं त्रिणवस्याद्यविष्टुत्यर्थवादवद्व्याख्येयम् ।
अन्तत इति षडहस्यान्तत इत्यर्थः ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य तृतीयः खण्डः॥

अथ चतुर्थ खण्डः ।
अथैवानेदीयःसंक्रमाख्यां द्वितीयां विष्टुतिमाह—
एकादशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चभिः स
तिसृभिरेकादशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स तिसृ-
भिः स पञ्चभिरेकादशभ्यो हिङ्करोति स पञ्चभिः स
तिसृभिः स तिसृभिर्नेदीयःसंक्रमा ॥ १ ॥
नेदीयसि अन्तिकतमे संख्याविशेषे संक्रामतीति नेदीयःसंक्रमा ।
तथा हि प्रथमे पर्याये आरोहावरोहाभ्यां तिसृभ्यः पञ्चसु पञ्चभ्यः ति-
सृष्वित्येवमन्तरिताः अयुक्संख्यास्तेषां संक्रामति । द्वितीयतृतीययो-
रपि यथासंख्यमारोहावरोहाभ्यां अन्तिकतमामेवायुक्संख्यां क्रामति ।
यथा पूर्व्वा विष्टुतिः तिसृभ्यस्सप्तसु सप्तभ्य एकस्यामिति व्यवहित-
संक्रमा तद्वैलक्षण्यादेषा नेदीयःसंक्रमा ॥ १ ॥

तृतीयाध्याये पञ्चमखण्डः । ८१
अथोक्ता विष्टुतिस्त्रयस्त्रिꣳशेन संगतेत्याह—
अन्तो वै त्रयस्त्रिꣳशो यथा महावृक्षस्याग्रꣳ सृ-
प्त्वा नेदीयःसंक्रमात् संक्रामत्येवमेतन्नेदीयःसंक्रमया
नेदीयःसंक्रमात् संक्रामति ॥ २ ॥
षडहस्तोमापेक्षयास्यान्तत्वं कश्चित्पुरुषो महावृक्षस्याग्रम् अन्ति-
कतमां शाखामलम्ब्यारुह्य ततो नेदीयः संक्रमात्संक्रामति एवमेतया
विष्टुत्या नेदीयःसंक्रमाख्यया नेदीयस्यान्तिकतमे संख्याविशेषे
संक्रामति ॥ २ ॥
अथैनां प्रतिष्ठाहेतुत्वेन प्रशꣳसति—
पञ्चभिर्विहितास्तिस्रः परिचराः पाङ्क्ताः पशव
एतावान् पुरुषो यदात्मा प्रजा जाया यत्पञ्चभिर्विद-
धाति तिस्रः परिचरा भवन्ति यजमानमेव तत्पशुषु
प्रतिष्ठापयति पशुमान् भवति य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
त्रिणवस्य प्रथमविष्टुत्यर्थवादवद्व्याख्येयम् । अत्र त्वयं विशेषः ।
परिचरास्तिस्रश्च यजमानपुत्रपत्नीस्थानीयाः तथासति प्रजया जाया-
सहितं यजमानमेव पशुषु स्तोता स्थापितवान् भवति ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य चतुर्थः खण्डः ।
अथ पञ्चमः खण्डः ।
अथास्यैव स्तोमस्योद्यत्याख्यां विष्टुतिमाह—
नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चभिः स ए-
कयैकादशभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः स
सप्तभिस्त्रयोदशभ्यो हिङ्करोति स सप्तभिः स तिसृभि-
रुद्यती त्रयस्त्रिꣳशस्य विष्टुतिः ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
स्वर्गकामस्यैषा विष्टुतिरिति प्रदर्शयंन्निमां प्रशꣳसति—
एतया वै देवाः स्वर्गं लोकमायन् स्वर्गकामः स्तु-
वीत स्वर्गस्य लोकस्य समष्ट्यै स्वर्गाल्लोकान्न च्यवते
तुष्टुवानोऽग्रादग्रꣳरोहत्यभिक्रामन्ती विष्टुतिरभिक्रा-

८२ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे

न्या एवाभिक्रान्तेन हि यज्ञस्य॒र्ध्नोति तस्मादेतया स्तो-
तव्यमृद्ध्या एव ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य पञ्चमः खण्डः ।
अथ षष्ठः खण्डः ।
अथास्यैव विष्टुत्यन्तरमाह—
त्रयोदशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चभिः स
पञ्चभिरेकादशभ्यो हिङ्करोति स पञ्चाभिः स तिसृभिः
स तिसृभिर्नवभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स तिसृभिः
स तिसृभिः प्रत्यवरोहिणी त्रयस्त्रिꣳशस्य विष्टुतिः ॥ १॥
त्रयोदशभ्य एकादशभ्यो नवभ्य इति संख्याया उत्तरोत्तरमवरो-
हणादेषा प्रत्यवरोहिणी ॥ १ ॥
एतदेव सदृष्टान्तमुपपादयति—
यथा महावृक्षस्याग्रꣳ सृप्त्वा शाखायाः शाखामा-
लम्भमुपावरोहेदेवमेतयेमं लोकमुपावरोहति प्रतिष्ठायै २॥
यथा कश्चिदुन्नतस्य वृक्षस्याग्रमारुह्योपरितनायाः शाखायाः शा-
खामारम्भमवलम्ब्यावलम्ब्य पृथिव्यामुपावरोहेत् एवमेव त्रिवृदादि-
क्रमेणानुष्ठाय षष्ठेऽहनि त्रयस्त्रिꣳशेनाधिकसंख्येन स्वर्गमारुह्यैतया वि-
ष्टुत्येमं लोकमुपावरोहति प्रतिष्ठायै अस्मिन् लोके चिरावस्था-
नार्थम् ॥ २ ॥
अथैनामायुर्हेतुत्वेन प्रशꣳसति—
त्रिवृता प्रैति त्रिवृतोदेति प्राणा वै त्रिवृत् प्राणेनैव
प्रैति प्राणमभ्युदेति सर्वमायुरेति न पुरायुषः प्रमीयते
य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
पृष्ठ्यषडहस्य प्रथमेऽहनि त्रिवृत् प्रयुज्यते षष्ठेऽहनि त्रयस्त्रिꣳशः
उत्तमे पर्याये नवभ्यो हिंकरोतीति विधानादन्ते च त्रिवृत् प्रयुज्यते ।
अतस्त्रिवृता प्रैति प्रक्रमते त्रिवृतैवोदेत्युद्गच्छति परिसमापयति प्राणा-
पानव्यानरूपेण वृत्तित्रयात्मको यः प्राणोऽस्ति स त्रिवृत्स्थानीयो भवति
तथासति प्राणेनैव प्रक्रमसमाप्तीकृते भवत एवं प्राणस्य त्यागात् यज-
मानः सर्व्वं सम्पूर्णमायुरेति ततः पूर्व्वन्न म्रियते ॥ ३ ॥

तृतीयाध्याये सप्तमखण्डः । ८३
एषा केषाञ्चिन्नित्येत्याह—
तामेताङ्कराद्विष उपासते तस्मात्ते सर्व्वमायुर्य्यन्ति ॥४॥
कराद्विषो नाम केचित् शाखिविशेषा गोत्रविशेषा वा ॥ ४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य षष्ठः खण्डः ।
अथ सप्तमः खण्डः ।
अथ तस्यैवान्त्यां विष्टुतिमाह—
पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स पञ्चभिरेका-
दशभ्यो हिङ्करोति स पञ्चभिः स तिसृभिः स तिसृभि-
स्सप्तभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स एकया स तिसृभिः॥१॥
स्पष्टार्थः ॥ १ ॥
अथैतां प्रशंसति—
यो वै त्रयस्त्रिꣳशमेकविꣳशे प्रतिष्ठितं वेद प्रतिति-
ष्ठति प्रतिष्ठा वा एकविꣳशः स्तोमानां यदेताः सप्त त्रय-
स्त्रिꣳशस्योत्तमा भवन्ति सप्तविधैकविꣳशस्य विष्टु-
तिरेकविꣳश एव तत् त्रयस्त्रिꣳशं प्रतिष्ठापयति प्रति-
तिष्ठति य एतया स्तुते ॥ २ ॥
यः खलु त्रयस्त्रिꣳशमेकविꣳशे प्रतिष्ठितं जानाति स प्रति-
तिष्ठति । कथं तस्य प्रतिष्ठालाभः ? य एकविꣳशस्तोमानां मध्ये
प्रतिष्ठाहेतुः खलु सर्वप्रकृतिभूतो ह्यग्निष्टोम एकविꣳशेन सन्ति-
ष्ठत इति तस्य प्रतिष्ठितत्वम् । त्रयस्त्रिꣳशस्य कथमेकविꣳशे
प्रतिष्ठानमित्यत आह--अस्यां विष्टुतौ त्रयस्त्रिꣳशस्योत्तमे पर्य्याये
सप्तभ्य इति विहिता एताः सप्तर्च उत्तमा भवन्ति एकविꣳशस्य वि-
ष्टुतिः सप्तधा एकैकस्मिन् पर्य्याये सप्तर्चो भवन्ति यद्यस्मादेवं तस्मा-
देकविꣳश एव त्रयस्त्रिꣳशं प्रतिष्ठापयति । अतो य एतया स्तुते स
यजमानः प्रतितिष्ठति ॥ २ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य सप्तमः खण्डः ।

८४ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथ अष्टमः खण्डः ।
इत्थन्तु पृष्ठ्यषडहस्य त्रिवृदादयः षट्स्तोमाः क्रमेण विहिताः ।
'अथ छन्दोगानां चतुर्विꣳशश्चत्वारिꣳशोष्टाचत्वारिꣳश इति त्रयस्तो-
माः, तत्र प्रथमस्य स्तोमस्यैका विष्टुतिः सा प्रदर्श्यते—
अष्टाभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स चतसृभिः स
एकयाऽष्टाभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः स
चतसृभिरष्टाभ्यो हिङ्करोति स चतसृभिस्स एकया
स तिसृभिः ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
अथैतां प्रशꣳसति—
पशवो वै छन्दोगा यदष्टाभ्योऽष्टाभ्यो हिङ्करोति
अष्टाशफाः पशवः शफशस्तत्पशूनाप्नोति ॥ २ ॥
पशुसाधनत्वाच्छन्दोगानां पशुत्वमेवं भवति त्रिष्वपि पर्यायेष्व-
ष्टाभ्यो हिङ्करोतीति यत्तत्तेन पशवश्चाष्टाशफास्तत्पशून् शफशः शफ-
द्वारेणाप्नोति ॥ २ ॥
अथैतां प्रकारान्तरेण स्तौति—
चतसृभिर्विहितैका परिचरा चतुष्पादाः पशवो
यजमानः परिचरा यच्चतसृभिर्विदध्यादेका परिचरा
भवति यजमानमेव तत्पशुषु प्रतिष्ठापयत्येषा वै प्रति-
ष्ठिता चतुर्विꣳशस्य विष्टुतिः प्रतितिष्ठति य एतया
स्तुते ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य अष्टमः खण्डः ।
अथ नवमः खण्डः ।
अथ चतुश्चत्वारिꣳशस्य तिस्रो विष्टुतयः तत्र प्रथमामाह—
पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स एकादश-
भिः स एकया, चतुर्दशभ्यो हिङ्करोति स एकया स

तृतीयाध्याये नवमखण्डः । ८५
तिसृभिः स दशभिः, पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स एका-
दशभिः स एकया स तिसृभिः ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
अथैतां प्रशꣳसति ।
ब्रह्मणो वा आयतनं प्रथमा क्षत्रस्य मध्यमा विश
उत्तमा यत्पञ्चदशिन्यौ पूर्वे भवतश्चतुर्दशोत्तमा ब्रह्मणि
चैव तत् क्षत्रे चौजो वीर्य्यं दधाति ब्रह्मणे चैव तत्क्ष-
त्राय च विशमनुगां करोति क्षत्रस्येवास्य प्रकाशो भ-
वति य एतया स्तुते ॥ २ ॥
तृचगतास्तिस्रः स्तोत्रीयाः क्रमेण ब्रह्मक्षत्रविशामायतनभूताः,
एवं सति तिसृष्वपि पर्यायेषु विष्टावगणनया पूर्वे प्रथममध्यमोत्तमे
स्तोत्रीये पञ्चदशिन्यौ पञ्चदशसंख्योपेते भवतः। उत्तमा तृतीया चतु-
र्दशविष्टावगणनया चतुर्दशसंख्याका तत्तेनोक्तप्रकारेण ब्रह्मक्षत्रायतन-
भूतयोरधिकसंख्यात्वात् ब्रह्मक्षत्रयोरेवौजॊ वीर्यं च दधाति। तत्तथा
ब्रह्मक्षत्रार्थं विशमनुगामनुगन्त्रीङ्करोति विशायतनाया उत्तमाया ही-
नसंख्यात्वादस्यां विष्टुतौ क्षत्रस्याधिक्याच्च एतया स्तुते तस्य
क्षत्रियजातेरिव कीर्तिर्भवति ॥ २ ॥
तां पुनः प्रशꣳसति—
अस्तोमा वा एते यच्छन्दोगा अयुजो हि स्तोमा
युग्मन्ति छन्दाꣳसि यदेषा युजिनी चतुश्चत्वारिꣳश-
स्य विष्टुतिस्तेनास्तोमाः ॥ ३ ॥
छन्दोभिर्गायत्रीत्रिष्टुप्जगतीभिर्गीयन्त इति छन्दोगाश्चतुर्विꣳशा-
दयः यद्य इमे छन्दोगा एते अस्तोमा वै स्तोमलक्षणरहिताः खलु। कथं ?
अयुजः अयुक्संख्या हि अन्ये प्रसिद्धाः त्रिवृदादयः स्तोमा उक्तानि
गायत्र्यादीनि छन्दाꣳसि युग्मन्ति युक्तसंख्यावन्ति इति स्तोमलक्षण-
राहित्यम् । एवमस्तोमवत्त्वे प्राप्ते समाधत्ते यस्मादेतेषां मध्ये चतुश्च-
त्वारिꣳशस्य स्तोमस्य विहितैषा विष्टुतिरयुजिनी अयुक्संख्योपेता
द्वयोः पर्याययोः पञ्चदशसंख्यायोगात् अतः स्तोमलक्षणसद्भावाच्चतु-
र्विꣳशादीनामपि स्तोमत्वं सिद्धम् ॥ ३ ॥
अथैतां पुनः प्रशꣳसति--
एषा वै प्रतिष्ठिता चतुश्चत्वारिꣳशस्य विष्टुतिः
८ ता० ब्रा०

८६ ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
प्रतितिष्ठति य एतया स्तुते ॥ ४ ॥
आद्यन्तयोः पर्याययोः पञ्चदशसंख्यासाम्यादस्याः प्रतिष्ठितत्वम्॥४॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य नवमः खण्डः।
अथ दशमः खण्डः ।
अथास्यैव द्वितीया निर्मध्याख्या विष्टुतिः--
चतुर्दशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स दशभिः स
एकया, पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः
स एकादशभिः, पञ्चदशभ्यो हिङ्करोति स एकादशभि-
र्स एकया स तिसृभिर्निर्मध्या ॥ १ ॥
अत्र प्रथमोत्तमे ऋचौ विष्टावे पञ्चदशिन्यौ मध्यमा चतुर्दशसंख्या-
केति हीनमध्यत्वान्निर्मध्या भवति ॥ १ ॥
अथैतां प्रशंसति--
अस्तावि वा अयं लोकोस्तीवासौ छिद्रमिवेद मन्त-
रिक्षं यदेषा निर्मध्या भवती

तृतीयाध्याये एकादशखण्डः । ८७
स्पष्टोर्थः ॥ १ ॥
अथोक्तानां तिसृणां विष्टुतीनां प्रयोगस्यानियमे प्राप्ते सवनत्रयभे-
देन व्यवस्थामाह—
आज्यानां प्रथमा पृष्ठानां द्वितीयोक्थानां तृतीया ॥२॥
आज्यानां प्रातःसवनिकानां स्तोत्राणां प्रथमया विष्टुत्या चतुश्च-
त्वारिꣳशस्तोमक्लृप्तिः, पृष्ठानां पृष्ठस्तोत्राणां माध्यन्दिनगतानां चतु-
र्णां चतुश्चत्वारिꣳशस्य द्वितीया विष्टुतिः तथोक्थानां च। अत्रोक्थ-
शब्दस्तृतीयसवनगतस्तोत्रोपलक्षणार्थः। तेनाग्निष्टोमसाम्येऽप्युक्तश-
ब्देन ग्रहणात् तत्सहितानां चतुर्णां स्तोत्राणां चतुश्चत्वारिꣳशस्य
तृतीया विष्टुतिः कार्य्या ॥ २ ॥
अथ प्रकारान्तरेणासां व्यवस्थामाह--
याज्यानाꣳ सा होतुर्या पृष्ठानाꣳ सा मैत्रावरुण-
स्य योक्थानाꣳ सा ब्राह्मणाच्छं॑सिनो यैव होतुः सा-
च्छावाकस्य या पृष्ठानाꣳ सा होतुर्योक्थानाꣳ सा मैत्राव-
रुणस्य याज्यानाꣳ सा ब्राह्मणाच्छं॑सिनो यैव होतुः
साच्छावाकस्य योक्थानाꣳ सा होतुर्याज्यानाꣳ सा
मै

८८ ताण्ड्यमहाब्राह्मणं
र्य्या, यैव होतुः पृष्ठे द्वितीया साऽच्छावाकस्य पृष्ठे कार्या एवं माध्यन्दि-
नसवनेऽपि सर्व्वा विष्टुतयः प्रविष्टाः। योक्थानां विहिता तृतीया विष्टु-
तिः सा होतुरग्निष्टोमस्य साम्नः कार्या, आज्यानां विहिता या प्रथ-
मा सा मैत्रावरुणस्योक्थे कार्य्या, या पृष्ठानां विहिता द्वितीया सा
ब्राह्मणाच्छंसिन उक्थे कार्य्या, यैव होतुरुक्थस्य विहिता साऽच्छावाक-
स्योक्थे कार्या, एवं तृतीये सवने सर्व्वाः प्रविष्टाः। एवं व्यतिषङ्गे स-
ति सर्व्वा विष्टुतयः आज्येषु सर्व्वाः पृष्ठेषु सर्व्वाश्चोक्थेषु विनियुक्ता
भवन्ति ॥ ३ ॥
उक्थव्यवस्थां प्रशꣳसति —
पशवो वै समीषन्ती यदेषा सर्वाणि सवनान्यनुस-
ञ्चरत्यनुसवनमेवैनं पशुभिः समर्द्धयति पशुमान् भव-
ति य एतया स्तुते ॥ ४ ॥
समीषन्ती समित्येकीभावे सवनत्रयेऽप्येकीभूय ईषति गच्छतीति
समीषन्ती एषा विष्टुतिः पशवो वै पशुहेतुत्वात् । सा एषा सर्वाणि
सवनान्यनु सर्वेषु सवनेषु सञ्चरतीति यत्तेन एनं यजमानं अनुसवनं
सवन एव पशुभिः समृद्धीकरोति, यश्चैतया स्तुते सोऽपि पशुमान्
भवतीति ॥ ४ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य एकादशः खण्डः ।
अथ द्वादशः खण्डः ।
अथाष्टाचत्वारिꣳशस्य द्वे विष्टुती तयोः प्रथमामाह—
षोडशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स द्वादशभिः
स एकया षोडशभ्यो हिङ्करोति स एकया स तिसृभिः
स द्वादशभिः, षोडशभ्यो हिङ्करोति स द्वादशभिः स
एकया स तिसृभिः ॥ १ ॥
स्पष्टोऽर्थः ॥ १ ॥
अथैतां प्रशꣳसति—
अन्तो वा अष्टाचत्वारिꣳशः पशवश्छन्दाꣳसि यत्
षोडशभ्यः षोडशभ्यो हिङ्करोति षोडशकलाः पशवः
कलाशस्तत् पशूनाप्नोति ॥ २ ॥

तृतीयाध्याये त्रयोदशखण्डः । ८९
योऽयमष्टाचत्वारिꣳशस्तोमः असावन्तो वै अत ऊर्द्धं स्तोमान्तर-
स्यामुक्तत्वात् त्रिवृदादीनामवसानभूतः खलु, पशुसाधनत्वात् छन्दो-
गाश्च पशवः, ते च पशवः षोडशकलाः अष्टौ शफाश्चत्वारः पादाः
शिरो ग्रीवा आत्मा पुच्छमिति । एवं सति त्रिष्वपि पर्यायेषु यत्
षोडशभ्यः षोडशभ्यो हिङ्करोति तत्तेन कलाशः अवयवश एव पशून-
न्ततः प्राप्नोति ॥ २ ॥
प्रकारान्तरेण स्तौति--
द्वादशभिर्विहितैका परिचरा द्वादशमासास्संव-
त्सरो यजमानः परिचरा यद्द्वादशभिर्विदधात्येका परि-
चरा भवति यजमानमेव तदन्ततस्संवत्सरे पशुषु प्र-
तिष्ठापयत्येषा वै प्रतिष्ठिताऽष्टाचत्वारिꣳशस्य वि-
ष्टुतिः प्रतितिष्ठति य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
त्रिषु पर्यायेष्वावापस्थानगताभिर्द्वादशभिः स्तोत्रीयाभिरेषा विष्टु-
तिर्विशेषतो विहिता, तृचभागयोस्त्रिर्वचनं परिचराया एकत्वञ्च न्या-
यतः प्राप्तम् । सम्वत्सरश्च द्वादशमासात्मकः परिचरा यजमानस्थानी-
याः । एवं सति द्वादशभिः स्तोत्रीयाभिरावापस्थानगताभिरिमां विष्टु-
तिं विदधाति परिचरा चैका भवतीति यत्तेनान्ततः स्तोमानामवसाने
यजमानमेव सम्वत्सरे पशुषु प्रतिष्ठापयति । समपर्यायत्वादेषा खलु
विष्टुतिः प्रतिष्ठिताऽष्टाचत्वारिꣳशस्य, अतो य एतया स्तुते स प्रति-
तिष्ठति ॥ ३ ॥
इति ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्यायस्य द्वादशः खण्डः ॥
अथ त्रयोदशः खण्डः ।
अथान्यां विष्टुतिं दर्शयति--
षोडशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स दशाभिस्स-
तिसृभिः, षोडशभ्यो हिङ्करोति स तिसृभिः स तिसृ-
भिः स दशाभिः, षोडशभ्यो हिङ्करोति स दशाभिः स
तिसृभिः स तिसृभिर्नेदीयःसंक्रमा ॥ १ ॥
पर्यायात्पर्यायान्तरं संक्रामन्ती समानसंख्यास्वेव संक्रमणान्ने-
दीयःसंक्रमैषा ॥ १ ॥

९० ताण्ड्यमहाब्राह्मणे
अथैतां स्तौति—
अन्तो वा अष्टाचत्वारिंशो यथा महावृक्षस्या-
ग्रꣳ सृप्त्वा नेदीयःसंक्रमात् संक्रामत्येवमेतन्नेदीयःसं-
क्रमया नेदीयःसंक्रमात् संक्रामति ॥ २ ॥
त्रयस्त्रिंशस्य नेदीयःसंक्रमार्थवादवदिदमपि व्याख्येयम् ॥ २ ॥
प्रकारान्तरेण स्तौति—
दशभिर्विहिता तिस्रः परिचरा दशाक्षरा विराडे-
तावान् पुरुषो यदात्मा प्रजा जाया यद्दशभिर्विदधाति
तिस्रः परिचरा भवन्ति यजमानमेव तत् विराज्यन्नाद्ये-
ऽन्ततः प्रतिष्ठापयत्यन्नादो भवति य एतया स्तुते ॥ ३ ॥
यद्या विष्टुतिर्दशभिरावापस्थानगताभिः स्तोत्रीयाभिर्विहिता
तिस्रः परिचराः परिचरस्थाने तिस्रो भवन्तीत्यर्थः । अन्नाद्यरूपा वि-
राडपि प्रतिपादं दशाक्षरा,आत्मा प्रजा पुत्रपौत्रादिरूपा जाया चेति य-
देतत्त्रितयमस्ति एतावान् हि पुरुष एवं सति आवापस्थाने यद्दश-
भिर्विदधातीमां विष्टुतिं तिस्रः परिचरा भवन्ति तत्तेन प्रजया जायया
च सहितं यजमानमेवान्नाद्ये अन्नाद्यरूपे विराजि अन्ततः स्तोमसमाप्तौ
प्रतिष्ठापयति स्तोता, अतो य एतया स्तुते सोऽन्नादो भवति अद्-
नीयान्नबाहुल्योपेतो भवति ॥ ३ ॥
वेदार्थस्य प्रकाशेन तमोहार्दं निवारयन् ।
पुमर्थांश्चतुरो देयाद्विद्यातीर्थमहेश्वरः ॥
इति श्रीमद्राजाधिराजपरमेश्वरवैदिकमार्गप्रवर्तकबुक्कभूपाल-
साम्राज्यधुरन्धरेण सायनाचार्येण विरचिते माधवीये
सामवेदार्थप्रकाशे ताण्ड्यमहाब्राह्मणे तृतीयाध्या-
यस्य त्रयोदशः खण्डः ।
इति तृतीयाध्यायः समाप्तिमगमत् ।

Here is the line-by-line transcription of the page into Devanagari:

[Header] चतुर्थाध्याये प्रथमखण्डः। ९१

अथ चतुर्थोध्यायः।
अथ प्रथमः खण्डः।
यस्य निःश्वसितं वेदा यो वेदेभ्योऽखिलं जगत्।
निर्ममे तमहं वन्दे विद्यातीर्थमहेश्वरम् ॥ १ ॥
स्तोमानां दशरात्रस्य प्रोक्ता विष्टुतयः क्रमात्।
गवामयनिकानां च ता एवेत्यवगम्यते ॥ २ ॥
शतानि त्रीणि षष्टिश्च विषुवांश्च चतुर्थकम्।
प्रोक्तानि गव्यसत्रस्य स्तुत्यहानि क्रमादिह ॥
तानि सङ्गृह्य वक्ष्यन्ते बुद्धिव्युत्पत्तिसिद्धये ॥ ३ ॥
द्विविधं गवामयनं दशमाससाध्यं द्वादशमाससाध्यञ्च तस्य द्वाद-
शमासनिर्वर्त्यस्य प्रायणीयोऽतिरात्रः प्रथममहस्ततश्चतुर्विंश उक्थ
आरम्भणीयः ते उभे अहनी अनुष्ठाय ज्योतिर्गौरायुर्गौरायुर्ज्योतिरि-
त्याभिप्ल

ः? Wait, is there a visarga or मासः? It is मासः! In Vedic: द्वादश मासः(accusative plural of मास, likeमासःinstead ofमासान्`).

Line 21:
न्नाद्यमाप्नुवन् ॥ २ ॥

Now let's check the Sayanabhashya for Mantra 2 (lines 22-31):
Line 22:
तुशब्दो वैलक्षण्यद्योतनार्थः, तासामेव गवां मध्ये काश्चिदब्रुवन्

Line 23:
किमित्युच्यते, यौ द्वादशौ द्वादशसंख्यापूरकावेव शिष्टावेकादशद्वा-

Line 24:
दशौ मासौ इमौ आ सामहा एवं अनुष्ठायैव अनुष्ठाय प्रारब्धं संव-
Wait, look at: इमौ आ सामहा एवं अनुष्ठायैव?
Look at line 24:
दशौ मासौ इमौ आ सामहा एवं अनुष्ठायैव?
Wait, is there a space: इमौ आ सामहा or इमौ आ सामहा?
Wait, look at the text:
दशौ मासौ इमौ आ सामहा एवं अनुष्ठायैव अनुष्ठाय प्रारब्धं संव-
Wait, in line 24, look after `मा

चतुर्थाध्याये प्रथमखण्डः । ९३
न्ति शृङ्गिण्यो महिष्यादयस्तु कृशा भवन्ति, तस्मादित्युक्तं कस्मादि-
त्याह हि यस्मात्ता गावः सर्वमन्नाद्यमाप्नुवन् तस्मात् सर्व्वर्तुषु पुष्टा-
ङ्गा भवन्ति तथा चैतरेयकं-‘ऊर्द्धन्त्वमसमन्वत तस्मादुताः सर्व्वभूता-
न्तरमुत्तिष्ठन्ति' इति ॥ २ ॥
उक्तार्थं जानतः फलमाह—
सर्वमन्नाद्यमाप्नोति य एवं वेद ॥ ३ ॥
स्पष्टार्थः ॥ ३ ॥
तदेवं दशमासनिर्वर्त्त्यं द्वादशमासनिर्वर्त्त्यं चेति द्विविधं गवाम-
यनं प्रतिपादितं तयोर्ज्योतिष्टोमदर्शपूर्णमासादिवदेतत्काम एतत्कुर्या-
दिति कामफलसम्बन्धफलविशेषश्रवणाद्विश्वजिन्न्यायेनात्यन्ताश्रुत-
स्य स्वर्गस्य कल्पनाया अन्याय्यत्वाद्रात्रिसत्रन्यायेनार्थवादिकस्य समृ-
द्धिफलस्य वाक्यशेषे श्रुतत्वादश्रुतत्वाच्छ्रुतङ्गरीय इति समृद्धिका-
मा एतत्सत्रामासीरन्निति विधिरुन्नेतव्यः । तैत्तिरीयके समृद्धिफलक-
त्वं स्पष्टमाम्नातम्-‘य एवं विद्वान् सम्वत्सरमुपयन्त्याब्रुवन्त्येवे'ति॥३॥
अथास्य सत्रस्य पूर्वोक्तान्यहानि क्रमेण विधास्यन् अतिरात्रसंस्थं
प्रथममहर्विधातुमाख्यायिकामाह—
प्रजापतिर्वा इदमेक आसीत् सोऽकामयत बहु
स्यां प्रजायेयेति स एतमतिरात्रमपश्यत्तमाहरत्तेनाहो-
रात्रे प्राजनयत् ॥ ४ ॥
यदिदं दृश्यमानं जगत् सृष्टेः पूर्वं प्रजापतिरेक एवासीत् प्रलयाव-
स्थायामव्याकृते कारणे कार्य्यप्रपञ्चस्य लीनत्वात् सृष्टौ हिरण्यगर्भ एक
एवासीदित्यर्थः। स एकलः प्रजापतिरकामयत कामनामकरोत् किमि-
ति बहुस्प्रष्टव्यगिरिनदिसमुद्रादिभेदेनानेकविधः स्यां भवेयम् , तदर्थ-
महं प्रजायेय अहमेव कार्य्येण रूपेण परिणतो भवेयमिति। स एवं का-
मयमानः प्रजापतिः सृष्ट्युपायत्वेन एतं गवामयनस्याद्यमतिरात्रम-
पश्यत् दृष्टवान् दृष्ट्वा च तमाहरत् तदन्वतिष्ठत् तेनानुष्ठितेनाहोरात्रे
अहश्च रात्रिं च प्राजनयत् उदपादयत् सर्वकारणभूतः प्रजापतिः अहो-
रात्रप्रमुखं कृत्स्नं जगत् यज्ञरूपेणैव साधनेन ससर्जेति सङ्ग्रहार्थः ॥४॥
अथेदानीन्तनमतिरात्रम्विधत्ते--
यदेषोऽतिरात्रो भवत्यहोरात्रे एव प्रजनयन्त्यहो-
रात्रयोः प्रतितिष्ठन्त्येतावान्वाव सम्वत्सरो यदहश्च रा-
त्रिश्चाहोरात्राभ्यामेव तत्सम्वत्सरमाप्नुवन्ति ॥ ५ ॥

एषः प्रजापतिना दृष्टोऽतिरात्रः गवामयनस्य प्रथममहर्भवतीति
यत् तेन सत्राननुतिष्ठन्तो यजमाना अहोरात्रे एव प्रजनयन्ति उत्पा-
दयन्ति स्वाधीने कुर्व्वन्तीत्यर्थः । तथा सति तयोः स्वाधीनयोः प्रति-
तिष्ठन्ति प्रतिष्ठिता भवन्ति । तत्र यद्यपि यद्वृत्तयोगात्सिद्धवदनुवादता
प्रतिभाति तथापि यदाग्नेयोष्टाकपाल इतिवदप्राप्तत्वादतिरात्रस्य वि-
धेयता द्रष्टव्या । न केवलमहोरात्रयोः प्रतिष्ठा किन्तु तत्सम्पाद्यात्मकं
प्रतिष्ठितं सम्वत्सरमपि प्राप्नुवन्तीत्याह एतावानित्यादिना ॥ ५ ॥
अथैनमतिरात्रमवयुज्य प्रशंसति—
यज्ज्योतिष्टोमो भवति यज्ञमुखन्तदृध्नुवन्ति यदुक्थो
यज्ञक्रतोरनन्तरयाय यद्रात्रिः सर्वस्याप्त्यै ॥ ६ ॥
अथ षोडशिकोऽयमतिरात्र इत्युक्तं, क्लृप्तो ज्योतिष्टोमोतिरात्रः
स षोडशिक इति । अथ तद्व्यतिरिक्ताभिस्तिसृभिः संस्थाभिरवयुज्य
स्तूयते । यद्यपि सर्वेषामपि ज्योतिष्टोमत्वमस्ति तथापि उक्थातिरात्र-
संस्थयोः पृथक् वक्ष्यमाणत्वात् अग्निष्टोमसंस्थैव ज्योतिष्टोमशब्देन
उच्यते । ज्योतीँषि त्रिवृदादयः स्तोमा यस्य स ज्योतिष्टोमः। तथा च
तैत्तिरीयकं—'त्रिवृत्पञ्चदश सप्तदश एकविँश एतानि ज्योतीँषि
यत् एतस्य स्तोमाः, इति । यज्ज्योतिष्टोमोऽग्निष्टोमो द्वादशस्तोत्रात्म-
को भवति ज्योतिष्टोमस्य हि अग्निष्टोमसंस्था मुख्या 'एष वाव प्रथ-
मो यज्ञानामिति' श्रुतेः । तत्तेन यज्ञमुखं यज्ञानां मुखभूतर्माग्निष्टोमं प्रा-
प्य 'आध्नुवन्ति' सत्रिणः समृद्धा भवन्ति । तथा तस्मिन्नतिरात्रे
उक्थः पञ्चदशस्तुतशस्त्रसाध्यः क्रतुरन्तर्भवतीति यत् तत् यज्ञक्रतोः
सम्पूर्णस्य यज्ञस्य अनन्तरयाय अपरित्यागाय भवति । उक्थसंस्थायां
हि क्रतुः सम्पूर्णो भवति यथा पूर्व्वयोः सवनयोः पञ्चदश पञ्चदश स्तो-
त्राणि तथा तृतीयेऽपि स्तोत्रपञ्चकसद्भावात् । अग्निष्टोमस्त्वसंपूर्णः
क्रतुः उक्तहेतोरभावात् । अपि च त्रिष्वपि सवनेषु प्रस्थिता याज्या-
देवताः शस्त्रैः प्रशस्यन्ते यथा हि प्रातःसवने मैत्रावरुणस्य प्रस्थित-
याज्या देवता मित्रावरुणौ शस्त्रेऽपि तावेव प्रशस्येते। ब्राह्मणाच्छँसिन
इन्द्रप्रस्थितयाज्या देवता सैव तदीयशस्त्रेण स्तूयते तथा माध्यन्दिन-
सवनस्य सर्वेन्द्रत्वात् प्रस्थितयाज्यासु शस्त्राणि चेन्द्राण्येव तथा तृती-
यसवने मैत्रावरुणस्येन्द्रावरुणा सुतया इति । ऐन्द्रावरुणी प्रस्थित-
याज्या इन्द्रश्च सोमं पिबतं बृहस्पतिः ऐन्द्राबार्हस्पत्या ब्राह्मणाच्छँ-
सिनः प्रस्थितयाज्या इन्द्राविष्णूअपि पिबतमित्यच्छावाकस्य चैन्द्रा-